PDA

View Full Version : Uyghurlardiki pajie : kirizis ichidiki nikah we aile



uaa_admin
30-09-08, 15:55
Uyghurlardiki pajie : kirizis ichidiki nikah we aile
Ghalib barat erk
Aile jem'iyetning eng kichik hüjeyrisi, her bir ailining qandaq bolishi, pütkül jem'iyetning qandaq bolishigha tesir körsitidighan muhim amildur. Shundaq, uyghur jem'iyitimu nurghunlighan aililerdin tüzülgen bir jem'iyettur, mana emdilikte mushu jem'iyettiki ailining roli, uning jem'iyetke körsitiwatqan tesiri oyliship köridighan muhim mesilige aylandi. Bolupmu islahat échiwétish siyasitining tesiride shunchilik yaxshi künler barliqqa kelgen bolsimu bir türküm idiyisi turaqsiz, pursetperes, mes'uliyetsiz, diyanetsiz kishiler jem'iyet tertiwini, xelqimizning ésil en'enilirini buzup, nachar qilmishliri arqiliq xelqimizge, millitimizge toldurghusiz ziyanlarni élip kelmekte, jümlidin ularning qilmishidin shekillen'gen kirizis milletning kélichigigila emes bügüni üchünmu zor xewplerni keltürmekte, shunga munasiwetlik matériyallar we uchurlar arqiliq, bu jehettiki jümlidin bizning aile heqqidiki chüshenchilirimizning özgirishi, aile exlaqining buzulishi, buning ailigila emes pütkül milletke keltüridighan ziyanliri heqqide pakitliq mulahizilirimni sunmaqchimen.
Zamanimizdiki uyghur ellamisi abdushükür muhemmet'imin ependi ‹‹ aile ›› namliq kitabida ailige tebir bérip : ‹‹ aile noqul menidiki ikki jinis qushulmisining qanuniy shekli bolup qalmay, u yene, insan ewladlirining tewelludgahi ; méhir – shepqet, eqil – idrak, exlaq – adet, bilim – medeniyetni yétishtürüdighan tunji mektipi ; qoshnilargha, ilim ochaqlirigha, jem'iyetke, kishilik dunyasigha yüzlinidighan birinchi bosughusi ; ömür ejirlirining eng mupessel moziyi ; köngül jarahetlirining eng ishenchlik shipahxanisi ; kishini menggülük dunyagha uzitidighan musibet öyi ; ewladlar shejerisining yiltizi we shéxi ; milletni quyup chiqidighan qélip ;.... Aile - hemme kishi, pütün jem'iyet, her sahe ghemxorluq qilishi lazim bolghan milliy turmushning ‹uruqi›. Ailidin aililer séstimisi – jem'iyet, insanlar türkümi – millet törülidu, ösüp yétilidu. Aililer maddiy we meniwiy, eqliy we exlaqiy sharaiti we qiyapitige étibarsiz qarash jem'iyet we millet, insaniyetning réal we kelgüsige étibarsiz qarash hésaplinidu ›› [1] dep yazidu. Alimning aile heqqide bergen yuqarqi tebiri bizning bügünimiz heqqide oylinishimizgha, tepekkür qilishimizgha, jümlidin her bir ish - herikitimizni mushu formula bilen dengsep körüshimizge erziydu we ündeydu. Alimning pikri boyiche alsaq, er - ayal ( oghul – qiz )ning qanunluq halda toy qilip perzentlik bolishi elwette qil sighmaydighan heqiqet ( nikahsiz perzentlik bolidighan, ailisi turup 3 – bir kishidin perzentlik bolidighan qismen ehwallarnimu tilgha almay bolmaydu ), biraq gep bu ailining berpa bolishida emes belki shu ailining kéyinki teqdiri, ailining mustehkem bolishi, ikki terep ata – anisi we uruq – tuqqanlirigha tutqan pozitsiyisi, ailining méhir – muhebbetke tolishi, aile exlaqi we medeniyiti, perzend terbiyisi, ailining jem'iyetke we milletke tutqan pozitsiyisi qatarliq mesililer intayin muhim orunda turidu. Mana biz bügünki kün'ge nezer salidighan bolsaq, ötmüshtiki en'eniwi toylarning eksiche erkin muhebbet asasida aililer berpa bolidu. Elwette, ‹‹ toymisang toyungda toyarsen ›› dégendek bezi musheqqetlerdin xaliy bolmighan halda, ikki yash bir yastuqqa bash qoyup ‹‹ béshi bash, ayighi tash ›› halda hayatning türlük tümen sinaqlirigha yüzlinidu. Bu sinaqlarda aililerning mustehkem qorghini qanchilik mustehkemlinidu we qanche zaman berdashliq béreleydu ? Buninggha sanliq melumatlar arqiliq jawap hazirliyalaymiz. Biz aldi bilen mundin yüz yillar burunqi dewrni ekis ettürüp béridighan, 20 – esirning bashlirida en'giliyining qeshqerde turushluq konsulining xanimi katarin makartniy ( 1898 – yili 21 yéshidin bashlap qeshqer chinibaghda 17 yil turmush kechürgen )ning 1931 – yili neshir qilin'ghan kitabi ‹‹ qeshqerni esleymen ››diki munu bayanlirini körüp baqayli : ‹‹ qeshqerde toy béshida turup nikah uqughan molla waqitni téjesh üchün, nikah uqughan chaghdila ajrishish xétinimu teyyarlap quyidiken. Chünki bundaq ishlar qachanla bolmisun yüz bérip turidiken. Bir er birer guwahchining aldida xotunigha üch qétim ‹ talaq › dése, er – xutun ajrashqan bolidiken. Shunga bundaq ehwalda nikahlinish hichqanche chong ish hésablanmaydiken. Nurghun erler birinchi qétimliq sepiride, melum jayda birer qiz bilen toy qilidikende, köpünche bir ikki kün, bezide nechche hepte, nechche ay ötkende kétip qalidiken, kétishtin burun ajrishidiken... Qeshqerde qizlar 12 yéshidila toy qilidighan, köp baliliq yaki köp newrilik bolidighan bolghachqa, asan qérip, 25 yashlardila qéri chiray bolup kétidiken ›› [2]. Mana bu bayanlardin biz mundin 100 nechche yillar burun uyghurlarning nikahqa oyun'gha oxshash muamile qilghanliqini köreleymiz.
Qazaq alimi chuqan welixanop ( 1835 – 1865) 1858 – yilidin 1859 – yilighiche qeshqerde bolghan künliride körgenliri asasida yazghan ‹‹ alte sheher xatiriliri ›› digen kitabida, ‹‹ alte sheherde ayallar erliri bilen bezmilerge baridu. Bu yerde köp xotunluq bolush az uchraydu. Chünki, ayallar xalighan chaghda erlerni tashlap öydin chiqip kételmeydu. Eger ayali ajrashmaqchi bolsa, öydin birnerse kötürüp mangalmaydu. Eger er ajrashmaqchi bolsa, ayalining jan béqishi üchün tölem bérishi telep qilinidu. Alte sheherde musulmandarchiliqqa yat keng yéyilghan bir ajayip adet bar, u bolsimu, bashqa yurttin kélip toxtap qalghanlarni waqitliq öylep quyidighan adettur. Waqitliq nikahqa qet'iy yol qoymaydighan henefiye mezhipining yolini tutidighan sünniyler turuqluq, qeshqerlikning bu xil adetke yol qoyushi bekmu heyran qalarliq ishtur. Éhtimal bu butpereslik zamanidin qalghan adet bolishi mümkin.
Waqitliq nikahlinish aditi muhajirlar köprek jaylashqan alte sheher tewesidila ewj alghan, kucharning kün chiqish teripige ötüp ketsek bundaq adet yoq. Chünki u yaqlargha bashqa yurtluqlar anche barmaydu. Er bolghuchi xotun'gha toyluq üchün bir qur kiyim élip nikah uqutsila ish pütidu. Xoten tereplerde bizning kümüsh pul hésawimizda bir yérim kümüsh xejlisila xotun alghili bolidu. Yekende téxi mexsus xotun baziri bolup erge tégidighan xotunlarni bazardinla tépiwalghili bolidu. Emma aqsu, turpanlarda toy qilmaq tesrek. Alte sheherde ayallargha nikah erkinliki bérilgendek qilghini bilen, bu ishning yaman teripi shuki, kishiler ailini qedirlimeydighan, nikahni oyun tamasha qatarida köridighan ehwallar nahayiti éghir.... Kéyin kishiler peyghemberning sünnetliridin chetnep ketkechke, jem'iyette yenila mörtedlik we zinaxorluq yamrap ketti. Musulmanlarning arisida hazir haraqning ornini neshe igilidi. Alte sheherde neshe chékidighanlar bengge déyilidu. Benggilerning sani köp bolup jem'iyetke héchqandaq paydisi yoq bir tebiqe.... Alte sheherning bulung puchqaqlirida pahishxanilar bar. Ayallar shu yerlerde pahishilikke sélinidu. Qeshqerde pahishe ayallarning köpüyüp kétishide her xil sewebler bolsimu, lékin namratliq we muhtajliqni eng muhim seweb déyishke bolidu... ››[3] dep yazghanliri katarin makartniyning yazghanlirining berheqligige guwah bolupla qalmastin, yene bu xil adetning téximu burunla bar ikenligini körsitip béridu.
Rosiyilik ataqliq tatar alimi nushriwan yaoshéw ‹‹ uyghurlar yurtigha ziyaret ›› namliq esiride 1915 – yili etrapida yurtimizda körgen anglighanlirigha asasen mundaq dep yazidu : ‹‹ sebiy qizlarni sekkiz – toqquz yéshidila erge béridu. 12 – 13 yashqiche yatliq qilinmighan qizlar eyiblik sanilidu. Qiz bir erde bir aydin artuq turalmaydu. Bir er, hali yetse yiligha 40 – 50 qizgha öylinidu. Shu seweblik ersiz qalghan xotunlar bek köp uchraydu. Baliliq ayallar yash bolsimu, er chiqmaydu. Bek köp qizlar musapirlardin hamildar bolup qalidu. Ular künige üch – töt tiyin'gha moykilarda yung yuyup ishlep balilirini özliri terbiyileydu.... Xotun qizlar bézekke amraq bolghandek, erlirimu shundaq pozur kiyin'gen yorghilap yürgüchi qizlargha we yorgha atlargha amraq kélidu. Ularning neziride xotunni köprek élish sünnet we birinchi derijilik sawabliq ish. Eshu xil étiqadning semerisdin bolsa kérek, bu yerde ömride yüzdin köprek qizgha öylen'gen kishiler köp uchraydu. Xotun qizlarni urup soqush, aghzidin qan kelgüche qiynash ikkinchi derijide turidu. Bularning nezeriche, barliq qut - saadet we barche yitüklük köprek xutun élip ularni qattiqraq qiynashtur.... Bizning bu yerde xotun erzan. Téxi yéqindila bir ikki tengge chiqim qilip 14 yashliq bir qiz alghan idim. Yénida ikki kün yétip, üchinchi küni uni qoyuwétip, axsham yene birni aldim. Balilarning anisi qérip qaldi, u.. Bolmaydu. Biz peyziwatqa daim bérip turimiz, her barghanda birni almay kelmeymiz. Üch kün turimizde talaq xétini bériwétip kétimiz, nahayiti üch – töt tenggila chiqim bolidu.... ›› [4]
Gérmaniyilik ataqliq arxiolog albért won lékok ‹‹ shinjangning yer asti medeniyet bayliqliri ›› namliq kitabida turpan qaraxojida bolghan mundaq bir waqieni xatiriligen : ‹‹ shu yerde bir mezgil turghandin kéyin, bir küni qazi bilen orni yuqiri bir axun bizni izlep keldi. Axun bizge ”siler ikkingler xutunsiz bundaq yashisanglar bolmaydu, siler toy qilishinglar zürür “ dédi. Biz ” biz toy qilip bolghan “ dések ular yene, ” toghra, lékin silerning xutunliringlar nechche ming chaqirim yiraqta, shunga siler bu yerde chuqum nikahlinishinglar lazim. Begning we méning qizimni silerge yatliq qilishqa jabdup qoyduq “ dédi. Bu ish bizni nahayiti qiyin ehwalda qaldurdi. Biz qandaq qilsaq ularning könglini aghritmay bu ishni ret qilalaymiz ? Biz awwal ulargha rehmet éyttuq, andin: ” dostlar, silermu bu yerde ching padishahining sinchiliri – mexpiy paylaqchiliri barliqini bilisiler, her heptide bizning her bir ish herikitimizni béyjingdiki elchige melum qilip turidu, bash elchi bu dokladlarni bérlindiki padishah wélliyamgha yetküzüp turidu. Bizning qanunimizdiki belgilime boyiche biz peqet bir qétimla toy qilalaymiz, eger padishah bizning bu yerde yene toy qilghinimizni uqup qalsa, siz perez qilip béqing, biz qandaq bolimiz? “ déduq. Ular saqallirini sipap ”bilmeymiz “ déyishti. Ulapla biz chüshendürüp mundaq déduq : eger biz qosh nikahlinish jinayitini ötküzsek, ” 25 derre urulimiz “. Ular bizning bu xil yawayilarche qilmishimizdin qattiq heyran bolup bizge hésdashliq qiliship qaytti›› [5]. Yaponiyilik dubienjéshin ‹‹ bu yerlik qizlar nahayiti baldur toy qilidiken, eger 15 yashqiche yatliq bolmisa yatliq bolalmaydiken, adette 12 ~ 13 yashlardila 25 yashlar etrapidiki erlerdin birige yatliq bolup kétidiken... Biraq erler ayallarni yirtiq keshni tashlighandek chöriwétidiken, shunchikila yaqmisa xotunini qoghlap chiqirip bashqisini alidiken. Yaponiyide toy qilghanda burun toy qilghanmu dep soraydu, bu yerde nechche erge tegken dep soraydiken. Bu yerdikiler islam dinigha étiqad qilghanliqtin, bir er köp xotunluq bolalaydiken, bir er bir qanche xotun alalaydiken, biraq mundaqche éytqanda bu xotunlar ayrim – ayrim öylerde turidu, bu xotunlar pulgha sétiwélin'ghan, shunga qiz toghulsila bayliq déyishke bolidu. Ajrashqanda, balisi eger oghul bolsa éri alidu, qiz bolsa xotuni élip kétidu... ›› [6]. Bundin bashqa yene uyghur alimi nezer xoja abdusemet ‹‹ alte sheherge seper ›› namliq esiride ‹‹ pahishilerge pahishixaniler yoq. Shunglashqa pahishiler tunggan saraylirida musteqil yashaydu. Yénigha barsang haman nazlinip, ashiq – meshuq qoshaqlirini éytidu. Bularni körüp öz – özüngdin xorlinisen. Xususen manga oxshash bashqa yerde ösken bir kishige, bularning qiliqliri bek ghurbet we yat toyulidiken. Bularning omumen muamililiri chinliqlar bilen bolghanliqtin, hemmisi benggi bolup, bazarlardin qiz yoqulidiken. Shunga bir az yashraqliri chinliqlargha öylinidu yaki omumiy yerlerde qimar oynap, ömür ötküzidu. Bu tereplerde waqitliq nikahmu xéli tereqqiy qilghaniken. Bu ishlarning hemmisi yoqsizliqning semerisidur axir ›› [6] dep yazidu. Yuqarqi bayanlardin nahayiti éniq körünüp turuptiki, 18 -, 19 – esirlerdiki uyghurlarda mustehkem aile, neseb qarishi bolmighan, shungimu nurghunlighan bextsizlikning bashlanmisi ene shu aililerdin bashlan'ghan. Maaribchi yaqut yunus xanim öz eslimide mundaq dep yazidu : ‹‹ yurtimizda ‹ talaq › deydighan bir xil eski adet bar idi. Ayalidin renjigen, yoqilang ishqa ishinip qalghan, guman qilip qalghan bezi erler yaki öktem, kökeme erler birer qétimliq urush talashtin kéyinla ayalini ‹ talaq › yaki ‹ üch talaq › dégendek bolmighur söz bilen tillaytti. Buning bilen ayal erning emridin chiqip kétetti. Emma, bundaq sözni ayal aghzidin chiqiralmaytti. Bundaq aililer köpünche buzulup kétetti. Bala – chaqiliri köp, ata – anisi bésim ishletken, qilghan ishlirigha pushayman qilghan, erning gumani yéshilgen, ayal böhtandin aqlan'ghan ehwalda ‹ talaq ›ni yandurushqa toghra kélipmu qalatti. ‹ talaq›ni yandurushta, eger erning aghzidin ‹ üch talaq › digen söz chiqip ketken bolsa, bundaq ‹ talaq › yanmaytti; eger ‹ talaq › dégen bolsa buni yabdurghili bolatti. Yandurush usuli ikki xil bolatti : bir xili – ayal bashqa erge bir qétim nikahlinishi kérek. Yene bir xili, ayal birawgha waqitliq nikahlinishi we uni er öz közi bilen körüshi kérek idi. Bu xil resmiyetni asasen yurtning imam xatibliri diniy resmiyet bilen ijra qilatti... ›› [7]
Yuqarqilar 200 yillar burunqi uyghurlarning nikah we ailige tutqan pozitsiyisini nahayiti éniq körsitip béridu. Bular eyni dewr rialliqining xatirisi ikenligini héchkim inkar qilmaydu, undaqta biz bügünki tereqqiy qilghan, kishilerning ailige bolghan qarishi özgergen, ang sewiyisi ashqan, ailige obéktip qaraydighan, mes'uliyet tuyghusigha ige bolghan, sotsiyalistik idiye exlaq terbiyisi élip bérilghan zamandiki aililer qandaq bolmaqta ? Bu suallargha jawap izleshte monu sanliq melumatlarni körsek artuqluq qilmas elwette.
1994 – yili shinjangdiki az sanliq milletler ahalilirining turmush sewiyisini tekshürüshtin melum bolishiche, aililerning otturiche jan sani 38. 4 bolup ishqa urunlashqan nopus 92. 1 ademge yetken, her bir nopus 28.2 ademni baqidighan bolghan [8].
1983 – yili yil axirighiche aptonom rayon boyiche 422 ming 484 jüp toy qilishqa, 129 ming 17 jüp ajrishishqa iltimas qilghan, sotning hökümi bilen 29 ming 792 jüp ajrashqan, yariship qélishni iltimas qilghanlar 22 ming 636 jüp. 1984 – yili aptonom rayon boyiche toy qilishqa tizimlatqanlar 155 ming 297 jüp, ajrishishqa tizimlatqanlar 44 ming 487 jüp, yarishiwélishqa tizimlatqanlar 7367 jüp... [9]
1987 – yili aptonom rayonda nikah ehwalini tekshürüshtin melum bolishiche, 15 yash we uningdin chong yashtiki nopus 233 ming 609 bolup buning ichide nikahlanmighanlar 46. 28 pirsentni, jüpti barlar %82. 63 ni, jüpti yoqlar %84. 4 ni, nikahtin ajrashqanlar %88. 2 igelligen... Toy qilghanlardin qanunda belgilen'gen yéshigha yetmey turupla toy qilghanlar shu yashtikilerning %01.7 ni igelleydu, baldur toy qilghanlarning ichide az sanliq millettin bolghanlar %92ni igelleydu..... Az sanliq millet ichide 15 yash we uningdin chonglardin nikahlanmighanlar %5. 25 ni, jüpti barlar %1.64ni, jüpti qaza qilghanlar %6 ni, nikahtin ajrashqanlar %4. 4 ni igelleydu. [10]
1989 – yili nikahlan'ghanlar 169 ming 213 jüp, buning ichide yarishiwalghanlar 4617 jüp, ajrishishqa tizimlatqanlar 35 ming 643 jüp. [11]
1991 – yili aptonom rayon boyiche 189 ming 684 jüp nikahlinishni iltimas qilghan, 170 ming 999 jüpning resmiyiti béjirip bérilgen ( buning ichide yarishiwalghan 4994 jüp ), 18 ming 685 jüp er - ayal toy qilish shertige uyghun bolmighanliqtin toy xéti bérilmigen. 57 ming 987 jüp ajrishishni iltimas qilghan bolup 40 ming 53 jüpning ajrishish resmiyiti béjirip bérilgen, 17 ming 934 jüp muresse arqiliq epliship qalghan.[12]
1992 – yili 181 ming 240 jüp er ayal toy qilishqa tizimlitish iltimasi qilghan. 165 ming 122 jüp kishining resmiyiti béjirip bérilgen bolup buning ichide yarishiwalghanlar 4653 jüp, 16 ming 118 jüp er ayalning toy qilishqa sherti toshmighanliqtin resmiyet béjirip bérilmigen. Bu yili 54 ming 215 jüp er ayal nikahtin ajrishishni iltimas qilghan bolup 37 ming 194 jüp er ayalning ajrishish resmiyiti béjirip bérilgen. [13]
1993 – yili aptonom rayon boyiche nikahlinishqa tizimlatqanlar 194 ming 900 jüp, buning ichide toy qilish resmiyiti béjirilgenler 160 ming 709 jüp ( yarishiwalghanlar 4863 jüp), nikahtin ajrashqanlar 29 ming 328 jüp [14].
1994 – yili aptonom rayon buyiche 202 ming 149 jüp er ayalning nikahlinish resmiyiti béjirilgen, buning ichide toy qilghanlar 166 ming 643 jüp (yarashiwalghanlar 6854 jüp), nikahtin ajrashqanlar 28 ming 652 jüp bolghan [15].
1997 – yili aptonom rayonimida nikahqa tizimlatqanlar 201 ming 162 jüp bolup buning ichide 170 ming 674 jüpke ( buning 4692 jüpi yarishiwalghanlar ) resmiyet béjirip bérilgen, 30 ming 488 jüp ajrishishqa tizimlatqan, istatiska qilinishiche sotning hökümi bilen 28 ming 232 jüp ajrashqan [16].
Beziler bu sanliq melumat shinjang uyghur aptonom rayonining istatiskisi, shinjang uyghur aptonom rayonida 40 nechche millet bar, bu sanliq melumatlar uyghur millitining ehwalini ekis ettürüp bérelmeydu, dep qarishi turghanla gep. Toghra, shijang uyghur aptonom rayonida uyghur we xenzularni asas qilghan halda 40 nechche millet yashaydu, shundaq iken, bu sanliq melumatlar maqalining témisidiki uyghurlarning aile kirizisini ispatlap bérishke yéterlik ispat bolalamdu? Beziler yene ajrashqanlar yenila az sanliqqu ?, ularning ichide yene ajriship bolup yarishiwalidighanlarmu bar déyishi turghanla gep. Elwette, bir jem'iyette, bir millette nikahlinish we nikahtin ajrishish normal ish, buni kérizis diyishning héch bir asasi yoq. Derheqiqet, nikahlinish we nikahtin ajrishish her qandaq bir jem'iyette we millette bolidighan normal ijtimaiy hadise, lékin uning nisbitining yuquri bolishi, sheksizki bir jem'iyetning tengpungliqi we ijtimaiy ékilogyisining buzulghanliqining ipadisidur, bu buzulghan adet ékilogiyisi we medeniyet ékilogiyisi sheksizki bir milletning shu dewrdiki, kelgüsidiki ijtimaiy qurulmisi we tereqqiyati, iqtisadiy asasi, uyushushchanliqigha nahayiti zor eksiy tesir körsitidu. Emdilikte biz yene istatiska melumatliri arqiliq nikah mesilisige qaytayli :
Istatiska matiriyalliridin melum bolishiche ‹‹... Memliket boyiche nikahtin ajrashqanlarning omumiy nopusta igileydighan nisbiti %59.0, shinjang uyghur aptonom rayonining 1982 – yilidiki nisbiti %22. 3, bu memliketning otturiche nisbitidin %63. 2 yuqiri. Shinjang uyghur aptonom rayonida nikahtin ajrashqanlarning %41 ni 20 – 29 yashqiche bolghanlar igelleydu... Shinjang uyghur aptonom rayonida yézidikilerning nikahtin ajrishishi sheherdikilerdin bir hesse yuquri.... 15 yash we uningdin yuquri yashtiki nopus ichide nikahlanmighanlarning %58 ti shimaliy shinjangda, shinjang uyghur aptonom rayonida nikahtin ajrashqanlarning %37. 82 jenubiy shinjangda. Ajrashqanlar nisbiti sherqiy shinjangda erler %09. 3, ayallar %3. 3, omumlashturghanda sherqiy shinjangda nikahtin ajrishish nisbiti %18. 3 : jenubiy shijangda nikahtin ajrashqan erler %13. 81, ayallar %08. 84 bolup omumlashturghanda nikahtin ajrashqanlar %37. 82 ni igelleydu. Shimaliy shinjangda erler %78. 15, ayallar %62. 12, umumlashturghanda %45. 14 bolghan ››[17]. Undaqta nimishqa bundaq tekshisiz bolidu ? Nopus istatiskisidin qarighanda 1982 – yili uyghurlar jenubiy shinjang ahalisining %2. 80 ni, xenzular %16ni : sherqiy shinjangda uyghurlar %46. 46 ni, xenzular %27. 44 ni ; shimaliy shijangda uyghurlar %37. 11 ni, xenzular %85. 63 ni, qazaqlar %4. 14 ni igelligen, biz mushu istatiskidin qaraydighan bolsaq uyghurlarning nopusta igelleydighan nisbiti yuquri bolghan jaylarda ajrishish nisbitining yuquri bolghanliqini nahayiti éniq körüwalalaymiz [18].
1984 1983 1982 1981 1980 1964 1963 1955
0.88 0.97 0.74 1.01 1.21 - 1.64 1.53 sherqiy shinjang
6.58 6.66 7.08 5.68 6.72 6.05 - 6.15 jenubiy shinjang
0.42 0.43 0.46 0.44 0.42 - 0.73 0.51 shimaliy shinjang
3.32 3.37 3.56 2.92 3.4 3.7 3.7 4.36 pütün shinjang
1986– yili pütün shinjang boyiche nikahtin ajrishish nisbiti örlep %17. 4 ke yetken bolup iqtisadning éshishi, turmushning yaxshilinishqa yüzlinishi yéngi bir yüzlinish yeni nikahtin ajrishish nisbitining yuqurilawatqanliqidin dérek berdi [19].
1985 – yili qeshqerdiki ikki kent bir fabrikida nikahlinish ehwalini tekshürüshtin melum bolishiche, zawudtiki erlerning nikahlinish qétim sani 8. 1 qétim, ayallarning 4. 1 qétim bolup, uyghurlarning nikahlinish qétim sani ottura hésab bilen 63. 1 qétim, xenzularning 06.1 qétim bolghan. Mana mushulardin shinjang uyghur aptonom rayonida nikahtin ajrashqanlarning köp qismining uyghurlar ikenligini körsitip béridu.
Uyghurlarda baldur nikahlinish bir qeder yuquri bolup 1990 – yilidiki nopus tekshürüshtin melum bolishiche, 15 ~ 17 yashqiche bolghanlarning ichide toy qilip bolghan qizlar oxshash yashtiki qizlarning %58.7 ni igelligen. 15 ~ 19 yashqiche bolghan toy qilip bolghan oghullarmu oxshash yashtiki oghullarning %64.4 ni igelligen. 1990 – yilidiki nopus tekshürüshtin melum bolishiche, uyghurlarning nikahtin ajrishish nisbiti %25.5 bolup, memliket boyiche otturiche nisbettin 89. 7 hesse yuquri iken. 1982 – yilidiki nopus tekshürüshtin melum bolishiche nikahtin ajrashqan uyghurlarning %37. 82 ti jenubiy shinjangda iken [20]. Buningdin bashqa, jem'iyet tekshürüshtin melum bolishiche ‹‹ qaraqash nahiyisining shaxapliq bashqurush rayonida, yéza xelq ishliri xadimining nikah tizimlash jedwilidin bayqilishiche, ajriship bir aygha yetmigen waqit ichide qayta nikahlinish guwahnamisi alghili barghanlar ajrashqanlarning üchtin birini igelligen.... Qaraqash nahiyisining zawa yézisida 1986 – yili jem'i 414 jüp nikahlan'ghan, 368 jüp ajrashqan, eger zawa yézisining shu yildiki omumiy nikahlan'ghanlar bilen shu yili nikahtin ajrashqanlar sanini nisbetleshtürse, ajrishish nisbiti yuquri bolup %4. 22 ni igelleydu.1987 – yili ajrashqanlar nikahlan'ghanlarning yérimidin éship ketken. Yekenning aral yézisida 1987 – yili toy qilghan 205 jüpning ichide 155 jüpi ajrashqan bolup ajrashqanlar toy qilghanlarning %61. 75 ni igelligen. Mushu aral yézisidiki sawal kentide nusxa élip tekshürülgen 35 aile ichide 2 qétimdin artuq nikahlan'ghan erler 14 adem, ayallar 11 adem bolup nusxa élip tekshürülgenler (32adem )ning %7. 43 we %7. 40 ni igelligen. Zawa yézisida 18 yashtin yuquri kishiler ichide qayta nikahlan'ghanlar nikahlan'ghanlar omumiy sanining %8. 74 ni igelligen, mundaqche éytqanda toy qilghanlar ichide üchtin ikki qismi qayta nikahlan'ghanlar hésablinidu.... Aral yézisidiki toy qilghan 205 neper er – ayal ichide 155 nepiri ajrashqan, ajrashqan qétim sani 292 qétimgha yetken, her bir adem ottura hésap bilen 88. 1 qétimdin ajrashqan, erlerning ichide eng köp ajrashqini 8 qétim, ayalning 5 qétim. Eger 1 – qétim toy qilghan we ajrashqan, jörisi qaza qilghandin kéyin qayta toy qilghanlarning hemmisini hésablaydighan bolsaq, her bir adem ömride ottura hésab bilen 5. 3 qétimdin nikahlan'ghan bolidu. Zawa yézisidiki 67 kishining nikahlinish ehwalini tekshürüshtin melum bolishiche, 35 yashqiche 2 qétimdin artuq nikahlan'ghanlar omumiy sanning %1. 64 ni igelligen. 36 yashtin 49 yashqiche bolghanlar ichide 2 qétimdin artuq nikahlan'ghanlar omumiy sanning %5. 83ni, 50 yashtin yuqurilar ichide 2 qétimdin artuq nikahlan'ghanlar %5. 81 ni igelligen. Bularning ichide nikahlan'ghan qétim sani eng köp bolghini 33 yashtikisi 6 qétim, 68 yashtikisi 7 qétim nikahlan'ghan... Zawa yézisidiki 50 yashtin ashqan ayallar ottura hésab bilen 74. 6 neper perzentlik bolghan, emma ularning saq chong bolush nisbiti %89. 57 bolghan.... 1990 – yilidiki nopus tekshürüshtin melum bolishiche uyghur ayalliri 65. 4 qétimdin yenggigen... ›› [21]. Shinjang unwérstéti bilen yünnen unwérstétidiki alimlarning qeshqer kona sheher musulmanlar kentide élip barghan tekshürüshtin melum bolishiche ‹‹ musulmanlar kentide qayta nikahlinish nisbiti yuquri bolup %52. 34 ke yetken, bolupmu kenttiki yashta chonglarning ichide ömride 3 ~4 qétim toy qilghanlar bar... ›› [22]. 1990 – yilidiki 4 – qétimliq nopus tekshürüshtin melum bolishiche, shinjangdiki uyghur millitining nikahtin ajrishish nisbiti %25. 5, buning ichide erler %23. 5 ni, ayallar %27. 5 ni igelligen, shinjang boyiche ajrishish nisbiti eng yuquri millet ikenligi éniqlan'ghan. 2000 – yilidiki nopus tekshürüshtin melum bolishiche, uyghurlarning ajrishish nisbiti %2. 4 ni igelligen. 2000 – yili uyghurlarning qayta nikahlinish nisbiti %95. 18 ke yétip yuquri chek yaratqan[23].
.
2000 - yili 1990 - yili türler
%2. 4 %25.5 uyghur milliti
%78. 0 %57. 0 qazaq milliti
%53. 1 %06.1 xuyzu milliti
%27. 1 %9. 0 mongghul milliti
%05.3 %2. 3 qirghiz milliti
%91. 2 %92. 4 jenubiy shinjang
%5.0 %08. 1 shimaliy shinjang
%81. 1 %56. 1 sherqiy shinjang
%61. 2 %82. 2 pütün shinjang

Shinjangdiki milletlerning nikahtin ajrishish nisbitini yuqarqi jedweldin körüwélishqa bolidu, jedweldin körüwélish, mümkinki uyghur millitining nikahtin ajrishish nisbiti hemmidin yuquri bolup qalmastin, aptonom rayonning otturiche nisbitidinmu bir hesse yuqiri turidu, nawada, biz bu nisbettiki uyghurlarning igelleydighan nisbitini oylaydighan bolsaq, otturiche nisbettin téximu yuqiri bolidu.
Mana bu sanliq melumatlardin, shinjang uyghur aptonom rayonidiki nikahtin ajrishish nisbitining yuquri bolishini uyghurlarning keltürüp chiqarghanliqini körüwélish tes emes. Shinjang unwérstéti nopus tetqiqat ornining tekshürüshige asaslan'ghanda, qeshqer we xoten wilayetliride 1980 – 1990 – yillirida nikahlan'ghan we nikahtin ajrashqanlarning nisbiti ayrim ayrim halda 4. 49 :100 we 46 :100 bolghan. Yeken nahiyisidiki uyghurlarni tekshürüshning körsitishiche, nikahtin ajrashqanlar ahalining %75 tin ashqan. Shinjang ijtimaiy penler akadimiyisining 1987 – yilidiki tekshürüshiche, qaraqash nahiyisining shaxal kentide 205 neper toy qilghan er – ayal ichide, nikahtin ajrashqanlar 155 neper bolup omuniy nopusning % 61. 75 ni igelleydu. Bu 155 nikahtin ajrashquchilarning ajrishish qétimi 292 qétim bolup her bir kishi ottura hésab bilen 8. 1 qétimdin ajrashqan [24].
Hazir uyghurlarda kichik aililer shiddet bilen köpeygen bolup bir kishilik, ikki kishilik aililerning nisbitimu memliketning otturiche nisbitidin yuquri bolghan [ biz bu yerde mundin 2000 yillar burun tarim wadisidiki bostanliqlarda köp jayning aililerdiki otturiche jan sani 9~7 etrapida bolghanliqini tarix matiriyalliridin köreleymiz, bu sheksizki nechche ewlad kishining birge yashighanliqini körsitip béridu], lékin hazirqi zamanda néme üchün ene shundaq ushshaq aililer köpüyüp kétidu ? Hazir uyghur millitide 3 ~ 5 kishilik aililer %01. 51 ni igelligen bolup, memliketning shu xildiki aililer otturiche nisbitidin 27. 16 poinit töwen. Undaqta biz tereqqiyat we bayashadliq nikahtin ajrishishning asasimu dep oylap qalimiz, lékin buning héch bir asasi yoq ikenligi namayen bolidu, chünki oxshash tebiiy sharait, oxshash ijtimaiy muhitta yashawatqan qérindash milletler bilen sélishtursaq, uyghurlarning iqtisadiy asasining töwen ikenligi, lékin nikahtin ajrishish nisbitining yuqiriliqini körüwalalaymiz. Nawada zamaniwilashqan, iqtisadi tereqqiy qilghan jem'iyettiki millet we döletler bilen sélishturidighan bolsaq, ehwalning undaq emesligini téximu éniq köreleymiz. 1994 – yili awistiraliyide her 10 ming adem ichide 7.2 jüp kishi nikahtin ajrashqan, 1995 – yili türkiyide her 10 ming adem ichide 5. 0 jüp adem nikahtin ajrashqan, amirikida her 10 ming kishi ichide nikahtin ajrashqanlar 4. 4 jüp. Biz uyghurlarning yüz ademning ichide 25.5 ademning ajrashqanliqini oylashsaq her 10 ming uyghur ichide 5. 262 jüpning nikahtin ajrishidighanliqi bilen sélishturma qilalaymiz. ‹‹ ürümchi kechlik géziti ›› 2006 – yili 22 – may sanida élan qilin'ghan maqalidin qarighanda, her qaysi döletlerning nikahtin ajrishish nisbiti yéqinqi yillardin buyan téz ashqan. Dunyada nikahtin ajrishishta amérika birinchi orunda, en'giliye 2 – orunda, koriye 3 – orunda turidiken. 2002 – yili koriyening nikahtin ajrishish nisbiti tarixta eng yuquri bolghan bolup, her 10 ming jüp er ayalning 28jüpi nikahtin ajrashqan. Hindistan 2004 – yili kelgende ajrishish nisbiti 10 yil ilgirikidin bir hesse ashqan bolup %58. 0 bolghan. Zamaniwilishish jehette yuqarqi 3 döletning bizdin yuqiri ikenligide shek yoq, maddiy meishet, ang jehettin bizdin yuqiri ikenligige héch kishi guman qilmaydu. Undaqta musulmanlarda nikahtin ajrishish nisbiti yuqurimu ? Yaq, türkiyiliklerning %99 ti islam dinigha étiqad qilidu, nawada bashqa memliketlerdiki musulman ahalilerning nikahtin ajrishish nisbitini körsek, bu xil gumanningmu put dessep turalmaydighanliqini bilimiz, undaqta nime üchün uyghurlarda bu xil nikahtin ajrishish hadisisi köp yüz béridu ? Bu mesila hemme kishi oylinip körüshke tégishlik muhim mesilidur.
Uyghur ahaliliride xiroin qatarliq zeherlik chékimlik we eydizning yamrishi uyghur aililiride yüz bériwatqan kérizisning éghirliqini, ailiwiy terbiyining meghlub bolghanliqini, aile medeniyitining yuqalghanliqini körsitip béridighan belge bolup qaldi.
‹‹ tengritagh ›› tor békitidin élinip ‹‹ izdinish ›› tor bétide élan qilin'ghan bir uyghurche uchurdin melum bolishiche, 2003 – yili 1 – aydin 9 – ayghiche ürümchide 303 neper eydiz wirusi bilen yéngidin yuqumlan'ghuchi bayqalghan, shuning bilen bu san 3165 ke yetken, bu késel wirusini yuqturuwalghanlar 30 mingdin ashqan déyilgen.
‹‹ izdinish ›› tor bétining ‹‹ özimizge nezer ›› sehipisige yézilghan ‹‹ yashlirimizni qutquzuwalayli ›› digen témidiki uchurda ‹‹ ürümchi lyudawan kömür kéni bir qisim uyghurlar topliship olturaqlashqan jay, kanda hazir 2000 gha yéqin ishchi ishleydu. Buning ichide 600 uyghur balisi aq tamaka chékidiken ( hökümet terep éniqlighini dep izahat bérilgen bolsimu qanchilik asasi barlighi namelum – stata alghuchi )... Neshe chékidighanlarni démeyla qoyay... Bu 600 uyghur balisining köpünchisi aile qurghan yaki ikkidin balisi bar...›› déyilgen.
Aptonom rayonimizdiki eng munewwer gézit ‹‹ shinjang iqtisad géziti ›› uyghurche 2004 – yilliq 8 – iyul sanidiki ‹‹ qorqunuchluq san : aptonom rayonimizda eydiz wérusi bilen yuqumlan'ghan texminen 60 mingdin ashti ›› namliq xewerde ‹‹ %70 nahiye sheherde eydiz wérosi bilen yuqumlan'ghanlar bayqaldi, yuqturuwélish sewebi éniq bolmighanlarning sani dawamliq köpeymekte. Bu yil aptonom rayonimiz qan élish we qan bérishke bolghan bashqurushni hemde doxturxanilarning dézinféksiye ishlirini kücheytip, eydiz késilining doxturxanilardin tarqilishini tosidi. 4 – iyul aptonom rayonluq eydiz késilining aldini élish we uni dawalash yighinidin igilinishiche, 2004 – yili mayning axirighiche aptonom rayon boyiche doklat qilin'ghan yuqumlan'ghuchi 8773ke yétip, memliket boyiche %13 ni igellep, yünnen, xénen, guangshining keynide yeni 4 – orunda turghan. Buning ichide eydiz késilige gériptar bolghanlar 202 adem, ölgenler 67 adem, hazir aptonom rayon boyiche %77 nahiye sheher eydiz wérusi bilen yuqumlan'ghanlarni doklat qilghan, yuqumlinish dairisi dawamliq kéngeymekte iken. Mölcherlinishiche, aptonom rayonimizda emiliy yuqumlan'ghanlar 60 mingdin ashidiken. Yighinda aptonom rayonning muawin reisi küresh mexsut mundaq dédi : toqquz yil ichide ürümchi we ili doklat qilghan yuqumlan'ghuchilarning sani aptonom rayon boyiche doklat qilin'ghuchilar omumi sanining %5. 84 ini igilidi. Yéqinqi ikki yildin buyan aqsu we qeshqer wilayitide yuqumlinish sür'iti bir qeder téz boldi. Uning üstige yéqinqi yillardin buyan aptonom rayonimizda eydiz késilining jinsiy munasiwet arqiliq yuqush we sewebi éniq bolmighan yuqush nisbiti dawamliq ashti.
Küresh mexsut mundaq didi : hazir köp sandiki deslepki yuqumlan'ghuchilarning késili arqa – arqidin qozghilip, ölüp kétiwatidu. Weziyet nahayiti keskin. Wirusqa taqabil turidighan dora bilen teminlesh yoli berpa qilish we yuqumlinishqa qarshi dawalash iqtidarini ashurush aptonom rayonimizning jiddiy wezipisi bolup qaldi.
Shuning bilen bir waqitta eydiz késilining qan élish, qan bérish, dawalashta taziliqqa diqqet qilmasliq we hösün tüzesh qatarliq halqilardin yuqushidin saqlinish üchün, aptonom rayon qan élish, qan bérishni bashqurushni kücheytidu. Dawalash organliri bir qétimliq shipris, bir qétimliq suyuqluq bérish eswabini ishlitishni omumlashturushi, éghiz boshluqi, okul, opératsiye bölümige bolghan nazaret we bashqurushni kücheytish kérek.
Igilinishiche, aptonom rayonimiz sélinmini ashurup, bu yil yil axirighiche eydiz késilini deslepki qedemde ayrip chiqidighan tejribixanidin 150ni quridiken, 2005 – yili 200ge yetküzidiken. ››
‹‹ shinjang géziti ››ning 2004 – yilliq 3 – iyul sanida élan qilin'ghan ‹‹ aptonom rayonimizda eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar üzlüksiz köpeymekte ›› digen xewerde ‹‹ 1995 – yili aptonom rayonimizda eydiz wirusi bilen tunji yuqumlan'ghuchi bayqalghandin buyan, eydiz wirusining yuqishi téz boldi, yeni eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar yiligha ming kishidin köpeydi..... Yéqinqi ikki yildin buyan, eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar zeher chékidighan kishilerdin adettiki kishilerge qarap kéngeydi, eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghan hamildar ayallar, bowaqlar téz köpeymekte ›› déyilgen.
‹‹ shinjang iqtisad géziti ›› 2004 – yili 11 – ayning 21 – küni élan qilghan xewerde mundaq diyilidu : ‹‹ 11 – ayning 19 – küni aptonom rayonluq sehiye nazariti rayonimizning eydiz késilige ait eng yéngi xewerni élan qildi, bu yil 9 – ayning 30 – künigiche rayonimizdiki 15 wilayet, oblastning merkiziy sheherliri, 75 nahiye, sheher, rayondin doklat qilin'ghan eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchining omumi sani 9346, buning ichide eydiz késili bolghanlar 212, ölgen eydiz bimari 69. Eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar asasliqi ürümchi we ili oblastigha toplashqan.... Aptonom rayonimizda eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar ichide erler ayallardin köp, erler %8. 85 ni, ayallar %2. 14 ni igelleydu, yuqumlan'ghuchilar ichide 20 – 40 yashqiche bolghan yashlar %5. 89 ni igelleydu. Aptonom rayonimizda eydiz késilining tarqilish alahidiligi zeherlik chékimlikni tomurigha ukul qilishta shiprisni ortaq ishlitishtin tarqalghini asasiy salmaqni igelleydu, bu xil tarqilish usulida yuqumlan'ghanlar %6. 88 ni igelleydu, uningdin kéyinrek turidighini jinsiy munasiwet bilen yuqush bolup yuqumlan'ghanlarning %6. 3 ni igelleydu.... ›› [ ‹‹shinjang iqtisad géziti››ning 2004 – yil 30 – noyabir sanidiki xewerde yézilishiche 9346 neper eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchi ichide 8018 nepiri er, 1328 nepiri ayal kishi iken. 1999 – yili ayallar 288 neper bolghan bolsa 2003 – yili 9 – aygha kelgende köpüyüp 977 ge yetken. Erlerning sanining bundaq köp bolishi sheksizki jinsiy munasiwet arqiliq yuqishning, shu arqiliq ata – anidin baligha hamile waqtidila yuqushning kelgüside ashidighanlighidin dérek bermekte].
‹‹ shinjang géziti ››ning 2004- yili 11 – ayning 25 – künidiki xenzuche sanida ‹‹... Bu yil 9 – ayning axirighiche, aptonom rayon boyiche eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning omumi sani 9346 ge ( emili yuqumlan'ghanlar buningdin köp bolishi éhtimal ) yetken bolup memliket boyiche eydiz wirusi bilen yuqumlinish eng éghir ölke, aptonom rayonlarning biri bolghan... Yuqumlan'ghan erler 8018... Ayallar 1328.... Yuqush yoli éniq bolmighan yuqumlan'ghuchi %07. 6 ni, anidin baligha yuqqini %15.0 ni, bashqa yol bilen yuqqini %58.1 ni igeleydu.... Aptonom rayon boyiche yuqumlan'ghuchilar eng köp bolghan 3 wilayet ichide ili oblastigha tewe jaylardiki yuqumlan'ghuchilar %57. 43 ni, ürümchidiki yuqumlan'ghuchilar %62. 40ni, aqsu wilayitidiki yuqumlan'ghuchilar %56.4ni igelleydu.... Lékin jinsi alaqe we anidin baligha yuqush arqiliq yuqumlan'ghan eydiz bimarining nisbiti ashmaqta, yéqinqi 2 yildin buyan, ayallarning yuqumlinishi körünerlik ashqan.... ››
‹‹ shinjang iqtisad géziti ›› 2004 – yili 25 – noyabir sanida élan qilin'ghan xewerde :‹‹ 22 – noyabir ürümchi sheherlik yuqumluq késelliklerni tézginlesh merkizi ürümchi shehrining eng yéngi eydiz késili yuqum ehwalini élan qildi, ürümchi shehride 1995 – yili qan teqdim qilghuchilarning ichidin eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghan bir adem bayqalghandin tartip, bu yil iyunning axirighiche, melum qilin'ghan eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani 3580 ge yetti.
Igilinishiche, ürümchi shehridiki eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning yilliq köpüyishi 400 etrapida bolup, yuqumlan'ghan'ghuchilarning ichide er – ayallarning nisbiti 1: 09.5. Eydiz késili yenila zeher chékishte shiprisni ortaq ishlitishtin yuqqan bolup, yuqumlan'ghuchilar omumi sanining %07. 92 ni igelligen. ››
‹‹ tengritagh tori ›› muxbirining ürümchi sheherlik eydizning aldini élish ishxanisidin igellishiche, bu yil 9 – ayning axirighiche ürümchi shehride eydiz wirusi bilen emeliy yuqumlan'ghuchilarning sani 30 mingdin ashqan bolup, her 200 adem ichide 3 kishining wirus bilen yuqumlan'ghan bolishi mümkin iken.
Élimizde 2002 – yilining axiri eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani bir milyondin éship ketken. Eydiz késilining eng asasliq tarqilish yolliri munu üch xil bolup: birinchisi, zeherlik chékimlik chekküchilerning zeherni ukul qilish dawamida shiprisni ortaq ishlitish arqiliq yuqush ( élimizde mushu xil usulda yuqqanlar eydiz bilen yuqumlan'ghuchilarning %51. 76 ni igelleydu, bu xil usulda yuqumlan'ghuchilar shinjangda %37. 97, sichuende %27. 92, yünnende %22. 83, guangshida %97. 78 igelleydu); zina we jinsiy munasiwet bilen yuqush ; qan sélish ( qan yasalmiliridin ) yuqshtin ibaret. Shinjangda 2001 – yili 9 – aygha qeder eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani 2389 kishi bolup 600 kishi ölgen. Buning ichide ürümchi shehiri %42, ghulja shehiri %45 ni igelligen. Biz bu sanliq melumatlarni körginimizde, er – xutunlarning öz – ara yuqturghinidin sirt yene anidin baligha yuqidighan yuqushning yushurun xewipinimu eske élishimiz kérek.
Bezi uchurlargha qarighanda, ‹‹ 1996 – yili memliket boyiche pahishiwazliq we pahishiliq bilen qolgha élin'ghanlar 4 milyon 200 minggha yetken, emeliyette pahishwazliq we pahishiliq qilidighanlar qolgha élin'ghanlar sanining 10 hessige toghra kélidu ›› [25]. Hazirqi emeliyet ehwalning 1996 – yilidikidin köp éghir ikenligini bildürüdu, chünki eyni yillardikidiki ehwallar hazirqidin köp yaxshi idi, mana hazir kamandiropkigha chiqsingiz yatiqingizda xatirjem uxliyalmaysiz, siz meyli qandaq waqitta kéling ‹‹ mulazimet lazimmu ? Qizlirimiz chirayliq, yéngidin keldi ›› digen télifunlar aramingizni buzudu, nawada ‹‹ hee ›› deydighan bolsingiz padidek kirip tallishingizni, baha talishishingizni kütidu. Xata kirip qalghanni bahane qilip yatighingizgha kiridighan ehwallarmu bar. Erler üchünla mulazimet qilmastin, ayallar üchünmu mulazimet qilidighan kespler barliqqa kelgen. Kechlikliri kochida sheretlesh hetta qichqirish omumlashqan. Namda satrachxana, hösün tüzesh orni dégen wiwiskini ésip, emeliyette pahishwazlargha sorun hazirlap béridighan ehwallar omumlashqan. Burun sheherlerni asas qilghan bolsa, mana emdi yéza - bazarlarghiche kéngeymekte, bu xil yaman süpetlik qilmishning élip kélidighan ziyinini mölcherlesh qiyin. Hazir kishilirimizning ichide salametlikke sel qarash xahishi köp bolghachqa, jinsi amil we bashqa sewebler bilen yuqumlan'ghanlardin xéli köpi éniqlanmighan bolishi mümkin, chünki hazir chong sheherlerdiki ‹‹ ish ornidin qalghan ›› pahishiler kichik nahiye, sheherlerge, yéza bazarlargha kélip ‹‹ ish orni tapti ››. ‹‹ baha jehettiki étibar bérish ›› arqisida burunqi maashliqlar baridighan bu yéngi ‹‹ altun üch bürjek ››, ‹‹ qizil chiraq kochiliri ›› mana emdilikte ishsiz yashlar we déhqan charwichilarghiche hetta ösmürlergiche keng quchaq achti, shunga eydiz késili bilen yuqumlan'ghanlar ichide 20 – 40 yashqiche bolghanlarning nisbiti yuqiri boldi. Eydiz késilining yushurun mezgili yuqturushining eng yuquri mezgili bolup, kelgüside yuqumlan'ghuchilarning téz sür'ette ashidighanlighini körsetmekte. Shinjang gézitining 2004 – yil 30 – noyabir sanida yézilishiche birleshken döletler teshkilatining bir emeldari jongguda eydiz wirusi bilen yuqumlinishta er – ayallarning nisbitining yéqinlashqanliqini, bu nisbet eydiz wirusining adettiki xelqqe qarap yamrawatqanliqini chüshendürüp béridighanlighini éytqan. Mana bular xewpning her birimizge yéqinlap kelgenligini kösitip béridu.
Biz eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani arqiliq nimilerni chüshünimiz ? Nahayiti éniqki sanliq melumatlar eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning asasliqi xiroin wastisi bilen yuqqanliqini körsetti, ikkinchidin zinaning éghirlashqanliqini hem éshiwatqanliqini körsetmekte. Bezi uchurlargha asaslan'ghanda, aptonom rayonimizdiki eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning %80 ni uyghurlar teshkil qilidiken, mana mushularning özila uyghur aililirige kéliwatqan xewpning nahayiti éghirliqini körsitip béridu. ‹‹ eydiz késilining tarqilishining jonggu nopus tereqqiyatigha tesiri heqqide destlepki izdinish ›› te élan qilin'ghan sanliq sanliq melumattin qarighanda, 2002 – yilining axirida memlikitimizde eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani 1 milyondin ashqan, qoramigha yetkenlerning ichide her ming ademning biri dégenliktur. Hazirqi mushu tereqqiyat sür'itide tarqalsa 2010 – yiligha barghanda 10 milyon'gha yétip, yüz ademning biri yuqumlinidu dégenliktur. Eydiz késilining tarqilishi sewebidin kélip chiqidighan yitimlar 2001 – yili 76 minggha yetken, 2005 – yili 206 minggha yétidiken. Jongguda az sanliq milletler omumiy ahalining %8 ni igellisimu, éniqlap chiqqan eydiz bimarliri ichide az sanliq millettin bolghanliri %36ni igelleydu, eydiz wirusi köp tarqalghan rayonlar yünnen, shinjang we guangshilar bolup yünnende yuqumlan'ghuchilarning %80 az sanliq millet, yuqumlan'ghuchilarning %99 pirsenti deyzu milliti iken, shinjang uyghur aptonom rayonida yuqumlan'ghuchilar memliket buyiche yuqumlan'ghuchilar omumi sanining %13ni igelleydu. Bezi ishenchilik xewerlerge qarighanda, sh u a r da eydiz bilen yuqumlan'ghanlarning %92 ti az sanliq millet, buning ichide %88 ti uyghurlar iken. Nahayiti éniqki xeter yéqinlap kelmekte. Eydiz we xiroin nurghunlighan uyghur aililirini we ularning iqtisadini weyran qilish bilen birge, bir türküm yitimlarni ( bir türküm yitimlarning yuuqumlinidighanlighida shübhe yoq ) jem'iyetke yük qilip tashlaydu, bu yitimlar jem'iyet üchün yük bolup, tereqqiyat we saghlamliqqa tesir körsitidu. Bu sanliq melumatlar bilen uyghurlarning mundin ming yillar burunqi ehwalini körsitip béridighan munu bayanni körüsh arqiliq qérindashlirimizni oylinishqa dewet qilmaqchimen.
‹‹ ibni fezlan sayahetnamisi ››de musulman bolmighan oghuzlar heqqide mundaq bayanlar bar : ‹‹ ular zina digen mesilini bilmeydiken. Bundaq gunah qilghan biri melum bolup qalsa, uni ikki parche qilip tashlaydiken. Yeni uni ikki derexning shéxini bir yerge qilip turup uninggha baghlap, derex shaxlirini quyuwétidiken. Shaxlar esli halitige qaytishi bilen héliqi adem ikkige bölünüp kétidiken... ›› [26]. Uyghurlar islam dinigha kirgendin buyan zina oxshashla cheklinip kelgen, zina qilghuchi bayqalsa chalma kések qilip öltürülgen. Kroran rayonidin tépilghan wesiqilerdiki xatiriler mundin 2000 yillar burunla zinani chekligenligini körsitip berdi. Qérindashlar oylinayli, her qachan her zaman ailimizni, pak jörilirimizni, balilirimizni oylayli, zinadin yiraq bolayli, bolmisa bizni kütidighini eydiz bilen yuqumlinip shermendilerche ölüsh we pütün ailini weyran qilishtur. Hazir dunyada eydiz késilining ünümlük waksinisini izlimekte, emeliyette uning waksinisi dunyaning hemme yéride tépilidu, u bolsimu ésil exlaqiy pezilet, nawada hemme kishi omumiy, ijtimaiy exlaqqa riaye qilsa, ziyanliq bolghan zeherlik chékinliktin xaliy bolsa, zinadin yiraq bolsa eydizdin ensiresh ne hajet ?, bu jehettin dölitimizning puqralar exlaq qurulushini yolgha qoyushi, döletni qanun arqiliq idare qilish bilen exlaq qurulushini kücheytish telepliri nahayiti yaxshi bolghan, lékin buning ijra bolishi bir mesilidur. Méhman - saray we bashqa jaylarda gandon bilen teminlesh meqsedning eksiy halda xuddi dölet zinagha yol qoyghandek tesirat peyda qilmaqta, dölet zinagha qanun boyiche zerbe bérishni muhim ish tertiwige qoymisa bolmaydighan derijige bérip yetmekte.
Biz yuquridiki éniq sanliq pakitlar bilen uyghur aililirining pajiege giriptar bolghanliqini körüp öttuq, bu pajieler toydin bashlinidu. Uyghur jem'iyitide en'eniwiy aile, nikah qarishining bolmasliqi bu pajiening bashlanmisidur. Yashlarning aile qurushi we aililirining weyran bolishi pajielerning rawajlinishi boldi. Xiroin qatarliq zeherlik chékimlikning ewj élishi, dawasi yoq késel eydizning tarqilishi, balilarning yitimlik yoligha tashlinishi, xutun – qizlarning muhtajliq we bashqa sewepler bilen ippitini sétishi, erlerning zina we qimargha bérilishi... Buning biwaste netijisidur. Undaqta bu pajieler nime sewebtin yüz béridu ?
Jem'iyet tekshürüshtin melum bolishiche, uyghur milliti zeher sodisi, shehwetperslik, zeher chékish, térorliq zorawanliq heriketliri, xiyanetchilik, nomusini sétish, para élish, oghurluq, qima, aldamchiliq, para bérish[27] qatarliq qilmishliridin eng nepretlinidiken. Mushularni retke turghuzsa zeher we shehwetpereslik aldinqi 3 orunni igelligen, mana mushuningdin qarighanda uyghur jem'iyitide zeher we zinaning eng köp qilmish ikenligini körsitip béridu. Mana bular uyghur jem'iyitige, aililirige zor tesir körsetken amillar hésablinidu.
Uyghurlarda nikah yéngi zaman'gha kelgende pütünley erkin muhebbet basquchigha qedem qoydi, ejdadlirimiz nechche ming yildin buyan séghinip kelgen erkin muhebbet keng quchaq achti, nawada uyghur xelqi uzun zamandin béri yadlap éytip kéliwatqan ‹‹ ghérib – senem ››, ‹‹ tahir –zöhre››, ‹‹ rabiye – seidin ›› dastanliridiki pérsunajlar bügün bolghan bolsa murad meqsidige yétip aile qurghan bolar idi, emma ularning ailisi, aile muhiti we medeniyiti, perzentliri qandaq bolar idi ? Ularmu ajrshiship kétermidi ? Nazugum we uchturpandin chiqqan yette qehriman xotun bizning hazirqi halitimizni bilse nimilerni der ? Bolupmu hazirqi xutun qizlarning kichikkine muhtajliq yaki shöhretpereslik tüpeylidin millitini, diniy étiqadini, exlaqini, sherm hayani untup bashqilargha bash egkinini, ippitini satqinini bilse qandaq bolar idi ? Ulugh uyghur muteppekküri newai bir ömür toqquzi tel bolsimu tenha yashighini, ulugh uyghur peylasopi farabiningmu tenhaliq ilkide tetqiqat bilen shughullan'ghini, bizning bügünki künde ‹‹ mollamning diginini qil, qilghinini qilma ››, ‹‹ mollam hemmini bilidu, mollam qupup kölge siyidu ›› digen maqallardikidek mollamlargha oxshap qalghan ziyalilirimizni qandaq chüshüner ? Emdi mesilining özige qaytsaq, uyghurlarda aile, mewjudiyet, ewlad qarishi intayin kemchil. Qizlirimizni éytsaq erkin muhebbetliship yatliq bolushqa razi bolidu yu, toy küni höngrep yighlaydu, bu belkim bextsizlikning bashlinishi bolishi mümkin. Aq, pak qelbige simwul qilsa néme dey, pakiz, kirsiz uyghur kiyimlirini kiyishning ornigha nechche on adem kiygen, ijarige bérilidighan yawropaning toy kiyimini kiyip toy qilidu, uyghur kiyimini kiyse nikahi uqulmay qalidighandek, toyi buzulup kétidighandek, bextsiz bolup qalidighandek. 8 – esirde uyghur urxun xanliqining xaqani tang sulalisi melikisi teyxé bilen ötküzülgen toy murasimi ‹‹ kona tangname. Uyghurlar heqqide qisse ››de mundaq xatirilen'gen : ‹‹ qaghan aldi bilen rawaqqa chiqip kün chiqish terepke qarap olturidu, rawaqning aldigha kigiz öy tikilidu, melike shu öyde turidu. Uyghurlar arisidiki bash kahin melikige uyghurlarning örp – aditini ögütidu. Melike xenzuche kéyim kécheklirini séliwétip uyghurche yasinidu, andin bir yashan'ghan yenggining hemrahliqida rawaqning aldigha bérip kün pétishqa qarap ( qaghan'gha qarap ) tazim qilidu. Qaghan olturup turup uni küzütidu ›› [ 28]. Biz özimizni mundin 1000 nechche yüz yil burunqi uyghur xaqani bilen sélishturup köreyli ? Uyghur xaqani özi bilen teng orunda turidighan tang padishahining qizini toyda uyghurche yasandurup nikahigha alghan. Bizde ikki uyghur yash toy qilsimu, uyghurche kiyim keymestin burunqi toy qilghanlar keygen kona kiyimlerni kiyidu, bu nime üchün ?
Nime dégülük, yaxshisi hemme kishi oylinip körüshi lazim, mushu toy murasimining özila bizning ailige, milletke, örp – adetke, kélichekke tutqan pozitsiyimizning nahayiti ghuwaliqini, jümlidin musteqqil bir turmush qarishining yoqliqini namayen qilip béridu. Xosh, toy bolup aile quruldi, bu aile qandaq ijtimai muhitqa duch kélidu ?
Yéngi dunyagha kelgen bu ailidiki yashlar duch kélidighan eng awwalqi mesile, yéngi wujudqa kelgen aile bilen ata – ana, uruq – tuqqanlar arisidiki munasiwet mesilisidin ibaret. Biz yuqarqi statiskilardin, nahayiti kichikla öylük uchaqliq bolidighanliqidek emiliyetni körüp öttuq, ularning aile, turmush, xizmet we bashqa jehetlerdin tejribisiz bolghachqa nahayiti tézla ziddiyet kélip chiqidu, ziddiyet ikki yash arisidila bolup qalmastin, ata – ana we qiz yigitlerning bir tughqanliri arisida yüz béridu, bu ziddiyet téximu ötkür bolidu. Ziddiyetler köpünche ötkürliship aililerning weyran bolishini keltürüp chiqiridu, mana bu hazirqi uyghur jem'iyitide omumiy we ötkür ziddiyet hésablinidu. Emeliyette nahayiti asan hel bolidighan zerriche ziddiyetlermu chongiyip, aililerning weyran bolishini keltürüp chiqarmaqta. Buning asasiy sewebliri öz – ara chüshünishning kemchil bolishi, öz ara sirdishishning we hörmetning kemchil bolishi, chonglarning perzentlirining bext saaditidin köre özlirining atalmish ata – aniliq ornini yuqiri orun'gha quyushi, perzentlirige teng barawer muamile qilmasliqi keltürüp chiqarmaqta. Kélin – küy'oghullar bolsa ata – anilarning ata – aniliq ornini hörmet qilmasliqi, kichikkine sehwenlirigimu yol qoymasliqi, kélin – küyoghul bir tuqqanliri arisidiki öz – ara bextiyar turmush köchürüshige tilekdashliq bildürüshtin köre, beslishish, körelmeslik, qesten ziddiyet peyda qilishlar, zerriche sehwenliklerni qildin qiriq yérishlar aililerning weyran bolishini keltürüp chiqarmaqta. Bularning hemmisi emeliyette bedniyetlikning, niyiti qariliqning belgisidur. Aile, jemet, millet qarishining kemligining ipadisidur. Öz tughqanlirining, qérindashlirining ailisi buzulsa ziyan tartidighini kim ? Yenila öz tughqanliri, tughqanlirining bigunah perzentliri emesmu ? Nawada shu tughqinining ailisi buzulsa buzghuchigha néme payda?
Uyghur aililiride mes'uliyet tuyghusi yoq. Ailige nisbeten er we ayalning yüksek derijidiki mes'uliyiti bolishi lazim, u özi xalap bu ailini berpa qilghan iken, bu ailini qoghdash, aile ezalirigha nisbeten mes'ul bolush mes'uliyiti we mejburiyiti bar. Uyghur ahalilirining ichide xiroin qatarliq zeherlik chékimlikning ewj élishi, zinaning köpüyüshi, eydiz bilen yuqumlan'ghuchilarning dunyawiy yuquri nisbetke yéqinlishishi, nezerimizdiki eydiz bilen yuqumlan'ghanlar köp dep qariliwatqan amirikigha tenglishishi yaki éship chüshishi, haraq we tamakidin ibaret cheklenmigen zeherge ashiqi biqarar bolishimiz, bizning ailige nisbeten mes'uliyet tuyghimizning yoq yaki intayin kemchil ikenligini ispatlap turuptu. Biz haraq, tamaka, zeherlik chékimlik, zina we eydiz bilen érishkinimiz aile iqtisadini, igiligini weyran qilish boldi, mushu sewebtin nahayiti köp aililer weyran bolup, sebiy balilirimiz yitim we igisiz qaldi. Buningdin artuq söz ne hajet ? Biz ene shu balilarni bu dunyagha apiride qilduq, lékin ularning ösüp yétilishige haywanlarchilik mes'ul bolalmisaq, jümlidin bu mesilide haywanlarnimu doriyalmasliqimiz néme sewebtin ? Haywanlargha qaraydighan bolsaq balilirini béqip yétildürüdu we yashash yollirini ögitidu, bizning perzentlirimizni terbiyileshke ehmiyet bermiginimiz haywanlarchilik bolsimu yashash yolini ögetmigenligimiz emesmu ? Haywanlarning ichide zeherlik ot – chöptin zeherlinip ölgenliri mingde bir yaki onmingde bir körülidu, emeliyette ular yashash dawamida burunqilardin qalghan qandaq chöpni yise zeherlik ikenligini bilgenligidur, biz bolsaq angsiz haywanlarchilik... Sheksizki bizde ailige mes'ul bolush idiyisi yoqliqining, ailiwiy terbiyining bolmighinining ispatidur. Nawada kishilirimizde, ene shundaq mes'uliyet tuyghusi bolghinida idi, er – ayallar öz – ara mes'ul bolghinidin sirt yene perzentlirining saghlam, bextiyar ösüp yétilishi we kélichigige köngül bölgen, mes'ul bolghan bolatti, shundaq bolghanda xiroin qatarliq zeherlik chékimliktin yiraq bolghan, haraqni az istimal qilghan, salametlikke ziyanliq tamakidin qol üzgen, zinadin yiraq bolghan bolatti. Er we ayal öz ara mes'ul bolsa pak aile exlaqiy berpa qilghan, zinadin xaliy bolghan bolatti, xiroin qatarliq zeherlik chékimliklerge yéqin barmighan, qimar oynap aile iqtisadini weyran qilishning eksiche tiriship ishlep aile igiligini rawajlandurup ailisining parawan, perzendlirining bextiyar ösüp yétilishi üchün asas yaratqan bolatti. Qéni dostlar, yürügünglarni tingshap béqinglar, aililirimizge mes'ul boliwatamduq ? Aile aldidiki mejburiyitimizni ada qiliwatamduq? Ata – animizgha qandaq muamilide boliwatimiz? Ulargha köyünduqmu ? Perzendlirimizning kelgüsige asas salduqmu ?
Uyghur jem'iyitide barliq pajie we bextsizlikler ailidin bashlinidu. Ailiwiy medeniyetning bolmasliqi, ailiwiy exlaq – peziletning buzulishi, aile en'ensi we mus'uliyitining bolmasliqi bu pajielerning tüpkiy sewebi we bashlanmisidur. Ailige mes'ul bolush, güzel, bextiyar aile berpa qilish, perzendlirining kélichige asas sélish, güzel aile exlaqi, étqadigha mas aile medeniyiti tiklesh, perzentlirini xelqining ésil en'enisi we ilghar pen medeniyet bilen qurallandurushning özi millet, xelq, weten üchün qushulghan töhpidur. Biz weten we xelqni éghizda emes emeliy ish herkitimiz bilen söyeyli !
Izahatlar :
[1]abdushükür muhemmet'imin ‹‹ aile ›› shinjang unwérstéti neshiriyati 2002 – yili uyghurche neshri 1-, 6 – betler
[2] katarin makartniy ‹‹ qeshqerni esleymen ›› shinjang xelq neshiriyati 2000 – yili uyghurche neshri 141 – bet
[3] ‹‹ shijang tezkirichiliki ›› 2001 – yilliq 2 – san
[4] nushriwan yaushéw ‹‹ uyghurlar yurtigha ziyaret ›› ‹‹ miras ›› jornili 2005 – yilliq 2 – san
[5]albért won lékok ‹‹ shinjangning yer asti medeniyet bayliqliri ›› jonggu yashlar neshiriyati 2002 – yili xenzuche neshri 76 – bet, shinjang xelq neshiriyati 1999 – yili xenzuche neshri 65 – bet
[6] nezer abdusemet oghli ‹‹ alte sheherge seper ›› ‹‹ shinjang tezkirichiligi ›› uyghurche 2000 – yilliq 3 – san 48 – bet
[7] ‹‹ shinjang tarix matiriyalliri ›› 33 – toplam, shinjang xelq neshiriyati 1992 – yili uyghurche neshri 208 – bet
[8] ‹‹ shinjang yilnamisi 1995 ›› shinjang xelq neshiriyati 1995 – yili uyghurche neshri 813 – bet
[9] ‹‹ shinjang yilnamisi 1985 ›› shinjang xelq neshiriyati 1985 – yili uyghurche neshri 1453 – bet
[10] ‹‹ shinjang yilnamisi 1988 ›› shinjang xelq neshiriyati 1988 – yili uyghurche neshri 1629 – bet
[11] ‹‹ shinjang yilnamisi 1990 ›› shinjang xelq neshiriyati 1990 – yili uyghurche neshri 1529 – bet
[12] ‹‹ shinjang yilnamisi 1992 ›› shinjang xelq neshiriyati 1992 – yili uyghurche neshri 1247 – bet
[13] ‹‹ shinjang yilnamisi 1993 ›› shinjang xelq neshiriyati 1994 – yili uyghurche neshri 778 – bet
[14]‹‹ shinjang yilnamisi 1994 ›› shinjang xelq neshiriyati 1995 – yili xenzuche neshri 358 – bet
[15] ‹‹ shinjang yilnamisi 1995 ›› shinjang xelq neshiriyati 1995 – yili uyghurche neshri 867 – bet
[16] ‹‹ shinjang yilnamisi 1998 ›› shinjang xelq neshiriyati 1998 – yili xenzuche neshri 352 – bet
[17] [18] [19] [20] ‹‹ jonggu nopusi. Shinjang tomi ›› chawshing reqemlik kütüpxaniside saqlan'ghan kitab
[21] saw xong ‹‹ uyghur millitining turmush shekli ›› merkiziy milletler unwérstéti neshiriyati 1999 – yili xenzuche neshri 161 -, 177 – betler
[22] shiyaw ying, bextiyar tursunning bash muherrirligiide tüzülgen ‹‹ uyghur milliti ›› yünnen unwérstéti 2004 – yili xenzuche neshri 59 – bet
[23] enwer nijim ‹‹ shinjangdiki az sanliq milletlerning nikah ehwali we özgirish yönülishi heqqide analiz ›› ‹‹ gherbiy yurt nopusi ›› jornili 2004 – yilliq 1 – san
[24] xuang jirong, wen chingyin ‹‹ jenubiy shiqang uyghur ayallirining terbiyilinishi sewebi we siyaset ›› ‹‹ shiqang unwérstéti ilmiy jornili ›› 2006 – yilliq xenzuche 3 – san 83 – bet
[25] rabiye ibrahim ‹‹ eydiz késili heqqide sawadlar ›› shinjang xelq sehiye neshiriyati 2004 – yili uyghurche neshri 18 – bet
[26] ‹‹ ibni fezlan sayahetnamisi ›› shinjang xelq neshiriyati 2001 – yili uyghurche neshri 13 – bet
[27] yaw wéy, ma yöyong qataliqlar ‹‹ shijangdiki az sanliq millet jem'iyet pisxikisi we milliy rayonlarning tereqqiyati üstide tetqiqat ›› shinjang xelq neshiriyati 2005 – yili xenzuche neshri 19 – bet
[28]lin gen, gaw zixu ‹‹ qedimki uyghurlar tarixi ›› shinjang xelq neshiriyati 2000 – yili uyghurche neshri 118 – bet

Menbe "qumul edebiyati ' jurnili

Unregistered
24-10-08, 08:27
Bu maqale heqiqetenmu her bir Uyghurni oygha salidighan maqale iken.....
Uningdinmu bek oylanghinim mushundaq bir maqalini atlap ötüp, yenila pitne-pasatqa chüshüp ketken Uyghurlirimning yazmilirini körüp teximu oylinishqa mejbur bolup qaldim....Hey...abga Uyghurlirim.......qachanmu tüzilermiz.......Biz mushundaqla mangidighan bolsaq belkim yeqin kelgüsidila bashqilar bizni mozeylardin elip chiqip tetqiq qilidighan asare-etiqilerge aylinip qalarmizmu...........