PDA

View Full Version : Uyghur teshkilatlar: weten azat bolishi natayin 4



Koltekin
16-05-05, 09:10
yene eskertish:
eserning 8 - Bapimu biz söslishiwatqan tèmigha munasiwetlik bolghini üchün, unimu diqqitinglargha sundum.

8 - Bap

Shu qètimqi söhbet bolup aridin bir hepte ötüp ketti. Kütülmigen bir hadise mehbuslargha èghir elem qildi. Düshenbe küni seher Emrullah soraqqa èlip chiqilghan idi. Bügün – ete qoyup bèrilish tamasida yashawatqan Emrullahni bu qètim burunqi soraqchilardin yasin, rashidin we saredin bashqa, qara mamut bilen yene bir kishi qoshulup besh adem jiddi qistaqqa aldi. Qara mamut wilayetlik saqchining soraqchilirini Emrullahqa yumshaq qolluq qildi, dep gumanlanghach, bu qètimqi soraqqa özi biwaste qatniship, Emrullahni he, disila uruq – ewladi bilen qoshup tillap, yüz – közige shapilaqlap, “delil ispatlar” ni yüzige ètip, ölüm tehditi we muddetsiz qamaq jazasi bilen qorqutup iqrargha qistidi. Bu xorluqtin Emrullahning yüriki tashtek qatti. Ghezepliri qaynap Qara mamut bilen keskin tèrkishishni oylighan bolsimu, sheytan peylige hay berdi. Paydisi yoq idi. qara mamutning elpazining shunchilik yamanliqigha qarap, uning öch èliwatqanliqini, özini qamaq jazasigha mehkum qilghudek pakitqa èrishelmigenlikini bayqidi. Emrullah bashtin – axiri bir gepte ching turdi. “men gunahsiz, qolungdin kelginini qil!”. Alte saettin artuq dawam qilghan bu soraqtin qara mamut hich nimige èrishelmey, Emrullahning “qolungdin kelginini qil” digen merdane xitawigha jawaben, uni bolishigha dumbalash niyitige keldi. xizmetdashlirining tosushigha qarimay Emrullahni tèrgaw bölümi yènidiki jaza öyige solap, özi bashlap kelgen quralliq saqchi qisimning üch neper xitay saqchisigha tashlap berdi. U Emrullah qoyup bèrilishtin ilgiri mushu usulda bolsimu bir qètim achchighini chiqiriwèlishni aldin ala pilanlighandek qilatti. Uning toplighan delil – ispatliri kargha kelmigen idi. wali mehkimisidiki ichki yighinning rohigha binaen emrullahni derhal qoyup bèrishi kirek idi. Xitaylar Emrullahning bèshigha qurulush ishchilirining bixeterlik qalpiqigha oxshash bir qalpaqni keydürüp qoyup, puxadin chiqqiche urup – cheylidi. Öltürüp qoymasliq shert idi. Ular taki emrullah hushidin ketküche qiynidi. Mush we tèpik destidin emrullahning yüz – közi, bedenlirining saq yèri qalmidi. Tok orunduqta olturghuzush, tirnaqliri astigha yingne tiqish, tirnaqlirini yuliwètish, jinsiy ezasigha qil tiqish, arqa pishaptin achchiq laza süyi quyush qatarliq omumlashqan jaza usullirini qollanmighan bolsimu, uni törelginige pushman qilghudek derijide dehshetlik jazalidi. Emrullahning yèrim ölük jismini kamirgha sörep ekirip tashliwètip, etisi uni yene bir kün soraq qildi. Emrullahning qash – qapaqliri yèrilghan, yüz – közi kökürüp ketken idi. U soraq ishxanisigha èlip kirilgende, qara mamuttin bashqa soraqchilar uning teletini körüp chöchüp kètishti. Wehshilikte nami chiqqan yasinmu emrullahqa bu jazaning èghir ketkinini hès qildi. Pütükchi Sare “wiyey!” dep warqirap tashlidi. Hich qaysisi chish yèrip bir nime dimigen bolsimu, qara mamutning bu wehshilikidin könglide narazi bolushti. Emma ikkinchi künidiki soraqmu netije bermidi. Emrullah bir èghizmu zuwan sürmidi. Qara mamutning terlep _ piship qilghan pütün tehdit, haqaretliri bikargha ketti. Emrullah üstidiki axirqi soraq shuning bilen tügidi. Qara mamut bu qètimqi meghlubiyitining derdini Emrullah qoyup bèrilgendin kèyin èlishni könglige pükti. Shundaqtimu uni derhal qoyup bèrishke qarshi turup, Emrullahni yene üch ay turmida tutup turush meqsidige yitelidi.

Hajim pat arida qoyup bèrilish èhtimali bolghan bu nazuk insanning kütülmigen bu derdidin qattiq azaplandi. Uning bedenliridiki kökni, yüz – közliridiki yarini saqaytish üchün qolidin kèlidin charilirini ishqa saldi. Yimit sojang oghurluqche ekirip bergen dora bilen uni dawalidi. Bir heptigiche Emrullah turmadashlirighimu gep qilmidi. Ularning tesellilirige mulayimghine külümsiresh bilen jawap qayturup qoyatti. Ich – ichidin ètilip chiqiwatqan yighisini, ghezep – nepretlirini yoshuratti. Pütün wujudini qaplighan qisas tuyghulirini sewre bilen pepileyti. Emrullah bu qètimqi èghir jazaning öz ghayisi üchün küchlük ilham bexish etkenlikini özimu sezdi. Hajim èyitqandek, weten azatliqi kürishining tunji qedimide qilidighan ishning milli munapiqlarni tazilash ikenlikini tèximu qet`i hès qildi. Özi oylighandek we atisi èyitqandek, pat – pursette qoyup bèrilish èhtimalini untup kètishke bel baghlidi. Uzun muddetlik bir turma hayatigha rohi jehettin teyyarliq körüp qoyush zörürlikini chüshiniwatqandek qilatti.
Bir heptidin kèyin u eslige keldi. Gèlidin az – tola bolsimu ghiza ötti. Hajim, nebijan we bashqa turmidashliri bilen yene paranggha chüshti. Hajimning pikirlirining dawamini anglash qizghinliqi bilen bügün özi èghiz achti:
__ Hajimka, hèliqi söhbetlirimizning axirisini dawamlashtursaq, digen ümidim bar. Malal kelmise, pikirlirini dawamlashturghan bolsila.
__ aldirima oghlum, aldi bilen yarang sellimiza saqaysun, uningdin kèyin paranglashsaqmu kèchikmeymiz, qarighanda bizning hemsöhbet bolup yashaydighan waqtimiz uzundek qilidu _ dèdi hajim uninggha ich köyerlik bilen bèqip.
__ men saqaydim hajimka, adem rohi jehette özini saghlam hès qilsa, jismani zerbiningmu tesiri bolmaydiken. Shu tapta hich ish bolmighandekla turiwatimen. Bu qètimqi zerbidin yene bir qètim ders aldim. Rehmetlik inimning halini chüshendim. Nime qilish kireklikini tèximu èniq bildim. Xada buyrisa....., hajimka sözlirini dawam etken bolsiliri.
__ shundaq qilayliya, hajimka? Bir heptidin biri hemmimizning köngli ghesh. Ichimiz siqilip ketti. Silining gepliridin bolsimu azraq yinik tin alayliya?! Undaq qilmay sözlep bersile?
Hajim èghir tindi. Emrullahning haligha yüriki èzilgen idi. Bu xil tayaq – toqmaqning derdini özi köp tartqan bolsimu, Emrullahning turqigha qarap biaram boliwatatti. Hajim Uning axirqi pikirlirining tigige yetti. bir haza oylunup turup ketkendin kèyin, bir qanche kündin bèri dawam etken buruqtum haletni özgertish meqsidide sözini bashlidi.

__ Biz bir qanche kün ilgiri, Uyghur millitini millet süpitide saqlap kelgen we uning asan assimilatsiye bolmaydighan bir millet ikenlikini körsitip bèridighan, bu milletning musteqilliqini eslige keltüreleydighan imkanlirining yètip ashqiche hazirliqini delilleydighan nuqtiliq amillardin til, din, örpi – adet, milliy perq, tarixiy asaslar, èrqiy ayrimiliq we zimin alahidilikimiz heqqide qisqiche bolsimu misallar keltürgen bolduq. Emdi, bu milletning musteqqiliqni qolgha keltürüsh imkani barmu – yoq? digen mesile toghruluq pikir yürgüzmekchi boliwatimiz. Elwettiki, yuqarqi shertlerni özide hazirlimighan bir milletlerning musteqilliqtin èghiz èchishi tes. Emma bu shertlerning özila musteqilliqimizning kapaliti bolalmaydu. Biz goya menggü xitayning qolida yashaydighandek tolimu ajiz bir ehwalda turiwatimiz. Düshminimiz bizge sèlishturghanda heqiqetenmu küchlük. Yalghuz nopus üstinliki bilenla emes, herbiy we iqtisadi quwwet jehette bizdin zor derijide ghalip. Biz qolida tömürning suniqimu bolmighan xelqimizning hemmini qozghap jengge atlanghan teqdirdimu, ghelibidin ümid kütelmeymiz. Bizning herqandaq shekillidiki ammiwi heriketlirimiz bügünki künde qanliq qirghin bilen axirlishidu. Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti we sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan 30 – 40 – yillar Allahning bizge büyük bir qutulush pursiti nisip etken zamani idi. Bu pursetlerni qoldin bèrip qoyduq. Düshminimiz uchaghlarda hazirqidin az hem zeip idi. Shundaq bir pursetning yene qachan yarilishini Allah bilidu. Özining herbi quwwiti we diplomatiye ghelibisige tayinip shanggang, awminlarni bir paymu oq chiqarmay qoligha alalighan, Teywenni peqet bolmighanda qoral küchi bilen qolgha keltürüsh gheyritige bel baghlawatqan, Amèrika we yawrupa ellirining herbiy tehditliri, iqtisadi qamalliri, qoral – yaraq imbargosigha perwa qilmighan halda her sahede uchqandaq tereqqi qiliwatqan we dunya sehniside eng qudretlik bir dölet süpitide qed kirip turiwatqan bügünki xitayni meghlup qilip, dölitimizning igilik hoquqini eslige keltürelishimiz zadi mümkinmu – yoq? digen mesilige biz tilgha alghan yuqarqi alahidiliklirimiz jawap bolalmaydu. Bu heqte ta rixning heqiqetlirini eske alghan halda, rèalni analiz yürgüzüshke toghra kèlidu. Men bu tèmini musteqilliqimizni imkaniyet bilen teminleydighan töwendiki sharaitlargha asasen yorutushqa tèriship baqay, yeni men ilgiri tilgha alghan “musteqilliqning pursetliri” heqqide izdinip baqayli. Bu pursetlerni nezirimizdin saqit qilip, öz küchimizge tayinishni tekitlesh shu tapta kishiler zadila hezim qilalmaydighan bir mesile. Bu pursetler: birinchisi, xitayning öz ichidin yèmirilishi. Ikkinchisi, xitay dèmokratik herikiti. Üchinchisi, sèriq apetke qarshi xeliq`araliq heriket. Tötinchisi, xeliq`araliq siyasi, iqtisadi menpiet kürishi. Beshinchisi, dunya siyasi weziyitidiki dawalghush. Altinchisi, dunyawi diniy, milliy heriketler. Yettinchisi, tengrining iltipati yaki adalet dunyasining shapaiti. Elwette, bu listigha yene ichki jehettiki hoquq talishish küreshliri, xelq`ara insan heqlirini qoghdash kürishining bèsimliri, xeliqà raliq iqtisadi qamal, herbiy imbargo digendek yèqimliq amillarni qoshushqa bolidu. Bu tèmilar weten ichidiki we sirtidiki uyghur ziyaliliri köprek köngül böliwatqan, küchep tegewatqan, ishtey saqlawatqan, musteqilliqimizni ghelibige ige qilidighan asasi amillar, dep qarawatqan tèmilardin ibaret. Musteqilliqimizni sharait bilen teminleydighan bu pursetler heqqidiki qarashlarning yuqarqi nuqtilar boyiche sherhiliri mundaq bolishi mümkin: 1) xitayning öz ichidin yèmirilishi: elwette, herqandaq bir döletning qurulush, tereqqi qilish, axiri bèrip zawal tèpish jeryani bolidu. Bu bir özgermes tarixi heqiqet. Bezi döletler 4 – 5 esir dewir sürse, beziliri qanche on yil, hetta nechche yilla dewir sürüp yiqilidu. Nechche ming yillap yashaydighan dewlet bolmaydu. Bir dewletning qurulishi we zawal tèpishining hem ichki amilgha, hem tashqi amilgha baghliq ikenlikini dunya tarixi delillep turuptu. Shunche uzun bir zaman mongghul, manjularning mustemlikiside yashap, aldi bilen jungxua mingo, arqidin jungxua xeliq jumhuriyiti arqiliq özlirini azatliqqa èrishtürgen xitay millitining tarixtin buyan bügünkidek güllengen zamani bolmighan idi. xitaylar pexir bilen tilgha alidighan tang we xen sulalisi zamanidimu ular bu qeder tereqqi bir dewirni bashtin köchürüp baqmighan. belki shu zamanlarda haman ejdatlirimizning tehditliridin qorqup qizlirini sowgha qilish we yipek malliri bilen xoshamet qilish bedilige dewletlirining mewjudliqini saqlap kelgen idi. bügünki xitay wetinimizning qan – yiliklirini shorash netijiside alahide bir güllengen dewirni bashtin kechüriwatidu. Emma bu güllinish bu dewletning uzun bir muddet mewjud bolup turishigha kapalet bireleydighan derijide emes. Estayidil nezer salsaq, biz bügünki qudretlik junggoning yene nurghun zeipliklerge hami ikenlikini, bu seltenetlik qorghanning asti kawak qum üstige qurulghanliqini köreleymiz. Junggoning Herbi we sanaet tereqqiyati tamamen import asasigha qurulghan bolup, pütün ilghar esliheliri Amèrika, Rusiye we Yawrupa elliridin kirgüzülgen. Adettiki qoralliri, ishlepchiqirish zawutliridin tartip, urush ayrupilanlirighiche chet`eldin kirgüzülgen. Özlirining xas ishlepchiqirish üsküniliri bolsa tamamen teqlid we tèxnika oghurluqi asasigha qurulghan. Yeni sanaet asasi tègidin ajiz. Bügüngiche tereqqi qilghan döletlerning biraq mallar qatarida shalliwetken zawutlirini sètiwèlip, rèminut qildurup ishlitishni xitaylar hèlimu dawam etmekte. Bügünki tereqqi qilghan bir milyard 300 milyon xitaydin pen – tèxnika ijadiyiti patènitigha èrishken, nobil ijadiyet mukapatigha èrishken xitay yoq. xitayning pütkül mehsulatliri doramchiliq we Tèxnika oghurluqigha tayinidu. Nöwette, Erzan emgek küchlirige tayinip qolgha keltüriwatqan tashqi pèriwotliri bu döletning maliye mesilisini hel qilip, herbi we xeliq turmishini güllendürüsh meqsidige yetkendek körsetsimu, emeliyette xitayda yene nurghun ichki zeiplik öz mewjudliqini saqlap kèliwatidu. Bu zeipliklerni mundaq chüshendürüsh mümkin: birinchisi, ishsizliq mesilisi. Xitayning öz melumatigha asaslanghanda, xitayda 300 milyondin artuq ishsiz mewjud. Bu bügünki dunyada misli körülmigen bir hadise. Yeni xitay nopusining töttin biri ishsiz digen gep. her töt ademning birining hayati mewjudluqi kapaletke ige emes, digen gep. yene kèlip bu ishsizlarning mutleq köp qismi dèhqanlar bolup, ular yèzilarda tèriqchiliq bilen jan bèqish meqsidige yitelmey xitayning tereqqi qilghan sheherlirige seldek èqip kirip, sheher amanliqi we normal turmush tertiwi üchün èghir bèsim peyda qiliwatidu. Bu ishsizlargha qarita döletning hichqandaq ünümlik bir yardem siyasiti bolmighach, jan qayghusida qalghan bu ishsizlarning Oghurluq, bulangchiliq, qatilliq, etkeschilik hadisiliri pütün xitay sheherlirini wabadek qaplighan. Xitayda yüz bèriwatqan jinayet nispitining dunya boyiche aldinqi qatarda turishi we barghansiri èghirliship bèrishi xitaydiki büyük bir yoshurun apetke aylanmaqta. Ikkinchisi, chiriklik. Bügünki xitaydiki chiriklikning dunyada misali tèpilmaydu. Xitayning pütkül sahelirige yuqumluq kiseldek yamrighan bu illet dewletning tizginlesh iqtidaridin halqip ketken. Merkezdiki reis we uning uruq – ewladidin tartip yèzidiki etret bashliqighiche tamamen chirikleshken. Xitayda hichqandaq ish parasiz pütmeydu. Pütkül hökümet xadimliri xiyanet qilidu. Armiye, qanun sahesidin maarip, tibbi sahegiche, hökümettin puxralarghiche para bèridu we pare alidu. Dölet iqtisadini, puxralarning heqqini qaqti – soqti qilidu. Hökümet puligha sayahet qilidu. Hökümet puligha yep – ichidu. Israpchiliq tengdashsiz derijide. Yuqiri derijilik emeldardin addi memuri xizmetchigiche döletning yilikini, puxralarning qènini shorap özini semritish xiyalida yashaydu. Xitaydiki chiriklikning sanini èlip bolghili bolmaydu. Pulla bolsa hemme ishni qilghili bolidu. Armiyimu pul, hökümetmu pul, qanunmu pul. Bundaq bir ichi kawak dewletni eslide qudretlik dewlet sanash artughluq qilidu. Herqandaq bir dewlet hakimiyitining ghulishigha sewepchi bolidighan bu ikki chong amil xitayda wayigha yetken derijide. Üchinchisi, namratliq. Xitayda islahat – èchiwètish siyasiti yolgha qoyulghandin buyan, jenubu junggo, bolupmu dèngiz yaqisidiki sheher – rayunlarning tereqqiyati tèz boldi. Xitay dölet maliyesi yükining üchtin ikki qismini zimmisigha alghan bu rayunlardiki xitaylarning turmush sewiyisi heqiqeten yükseldi. Bu rayunlardiki partiye, hökümet emeldarlirining uruq – pushtidin nurghunlighan karxanichilar, milyonèrlar yètiship chiqti. Heshemetlik binalar, ajayip eyshi – ishretler hemme yerni qaplidi. Istimal sewiyisi yüksilip, chet`ellikler olturidighan dachilarda, mashinilarda olturidighan, yimekliklirining süpitini östürüp, ilgiriki maymun göshini ali ozuqluq hisaplash derijisidin halqip ayallarning bala hemriyi bilen bowaqlarni istimal qilidighan sewiyige kötürüldi. Künlük istimali üchün serip qiliwatqan iqtisadining hisawi yoq. emma omumi xitay nopusining 10% ge toshmaydighan bu bay – bayashatliqning qarshisida, yene 20% normal hayattiki ahale bilen 70% namrat xitay teng mewjud bolup turmaqta. Gherbiy junggoda hèlimu ghar – öngkürlerde yashawatqan xitaylarni, milyonlighan tilemchilerni, achliq – yalingachliqtin qiriliwatqan namratlarni uchratqili bolidu. Jangzèmin birleshken döletler teshkilati insan heqliri yighinida “1milyard 300 milyon junggoluqning qorsaq mesilisini hel qilish eng chong insan heqliri mesilisi” dep, goya pütün junggoluqning qorsaq mesilisini hel qilip bolghandek meghrur sözligen bolsimu, bügünki qudretlik junggoda puxralarning yimeklik mesilisi hel bolghini yoq. bügünki xitayning dölet maliyesining 30% tin artuqraqini serip qiliwatqan herbi tereqqiyattin èrishmekchi bolghini elwette, yalghuz teywenla emes, belki uyghur wetini, tibet we ichki mongghuldin bashqa, ottura asiya türk jumhuriyetliridur. Ach qalghan xitaylirigha nan, ishsizlirigha ish tèpip bèrish üchün, tajawuzchiliqtin bashqa bir charige murajiet qilishqa maghduri yetmeydighanliqini tonup yetkendek bir halette turmaqta. Xitayning mewjudliqigha tehdit boliwatqan ishsizliq, chiriklik, namratliq hadisiliri we sherqiy shimaldiki üch ölkige oxshash xitaydin ayrilip chiqish ghewghaliri kebi talaylighan ötkür ziddiyetlerning haman bir küni partlap chiqidighanliqigha chet`el mutixesisliridin bashqa, xitaylarning özi ishenmekte we ilmiy analizlar èlan qilmaqta. 2) xitay yèngiliq herikiti. Uzun esirler fiudal bèkinmichilik bilen yashap kelgen xitaylar 20 – esirning muqeddimiside shinxey inqilawini qozghap, gherip medeniyet we dèmokratiye èqimigha uyghun bolghan jungxua mingo döliti qurush bilen manju istilasigha xatime bèrip, hayatida tunji qètim insaniy turmushqa qedem qoyush yolini tallighan bolsimu, qizil xitaylar bu yèngiliqtin yatsirighan nadan xelqini qozghap, kommunistik bir rijim hökümranliqidiki döletni uning ornigha dessetti. 50 yildin artuq bir zaman dawam qilghan sotsiyalizim tüzimidin diyerlik menpietke èrishelmigen 3 – ewlat xitaylar, 1989 – yili tien`enmin weqesi arqiliq bu hakimiyetke xatime bèrish kürishini bashlap meghlup bolghandin kèyin, xitay ichi we sirtida dèmokratik heriket dolquni peyda qilip, kommunistik xitay hökümranliqini aghdurush kürishini qanat yayduriwatidu. Yèngiliqqa köchüsh __ dèmokratik dölet qurush shu tapta xitay puxralirining omumi chüshige aylandi. Bir partiye mustebitlikidin qutulush pütün junggoluqning arzusi bolup qaldi. Chet`ellerdiki dèmokratik xitaylar Amèrika, yawrupa ellirining destiki bilen qizil xitaygha qarshi teshwiqatlirini kücheytiwatidu. Xitayning ichki qismidimu dèmokratiyilishish herikiti dawam qiliwatidu. Bu axirqi hèsapta ghelibige èrishidighan bir heriket. Dunyaning siyasi ghayisi we rèalni èqim shundaq. Emma bu heriketning omumi ammiwi qarshiliq yaki siyasi, herbi özgürüshler arqiliq emelge èshishini dunya xalimaydighandek. Chünki xitaydiki hakimiyet almishishning tènichsiz usulda emelge èshishi yalghuz xitay üchün emes, dunya tènichliqi we iqtisadi üchünmu zerermish. Tereqqi qilghan ellerning xitaydin èliwatqan nöwettiki menpieti yoqqa chiqarmish we xitay aqqunliri apiti dunyagha yük bolarmish. Yene bezi melumatlar boyiche, bu xil özgürüshke bügünki xitay hakimiyiti astirittin teyyarliqta bolup, bu özgürüshni tamamen tènich shekilde ghelibige èrishtürüsh qedimini bèsiwatarmish. Nimila bolmisun, bu xil özgürüshning yèqin kelgüside emelge èshishi muqerrer. Emma tènich usulda emes, ya qoralliq isyan arqiliq ya ammiwi qarshiliq bilen yaki siyasi özgürüsh bilen. Xitay tarixida tènich hakimiyet almishish ezeldin bolup baqmighan. Xitay dèmokratik herikitining xitayni özgertidighan asasi amil ikenliki heqqidiki pikirlerni köp anglidim. Wetinimiz ziyaliliri arisidimu, chet`el uyghurliri arisidimu bu xil qarashqa mehliya kishiler köpken. Bu özgürüshning emelge èshishi musteqilliqimizning muhim pursetliridin biri hèsaplinidu. 3) kommunizimgha qarshi küresh. Dunya sotsiyalizim lagirining huli we qorghini bolghan sowètler ittipaqi yèmirilgende, xitay bügünki tereqqiyat basquchini bèsip ötmigen idi. u bügün dunyadiki birdin bir chong sotsiyalizim lagiri bolup qaldi. Bèsiwatqan pütün iqtisadi qedemliri kapitalizim dunyasining qanuniyetlirige künsiri uyghunlishiwatqan bolsimu, uni bir partiye hökümranliqidiki kommunistik idilogiyidin waz kechtürüsh sabiq sowètler ittipaqini ghulatqan gherip dunyasining nöwettiki wezipisi bolup qaldi. Tajawuzchiliq xahishi küchlük, dunya tènichliqi üchün tehdit, dep qariliwatqan bu sèriq apettin qutulush Amèrika bashchiliqidiki gheripning ghayisi. Eng axirqi sotsiyalistik döletlerdin vietnam, kubalarning dunyagha tehdit bolalmaydighanliqi, xitaydin ibaret ikki chong qutupning birige wekaletlik qilip, künsiri rawaj tèpiwatqan xitayni yèmirish arqiliq insan heqliri we dèmokratiyini dunya nopusining altidin birini teshkil qiliwatqan bu dölettimu emelge ashurush üchün bèsiliwatqan qedemlerning xèli tizliki melum. Emma bu qedemni basquchilar, biz yuqirida eskertkendek özlirining nöwettiki iqtisadi menpietini aldinqi orungha qoyushni shert qilghan. Xitaydek chong bazar we erzan emgek küchidin, erzan mehsulatliridin Amèrika, yawrupa bazarlirida èrishiwatqan paydiliridin aldirap waz kechmeydighanliqi ayan. Qisqisi, eng axirqi sotsiyalizim lagirini yèmirish herikitimu haman emelge ashidighan heriketlerning biri. 4) siyasi, iqtisadi menpiet kürishi. Amèrikining yawrupadiki menpieti hazirche kapaletke ige. Afriqa elliridimu Amèrikining manpietige tesir körsitidighan quwwetlik bir küch yoq. emma Asiya ilgiri Sowètler ittipaqining tesir dairiside bolghach, Amèrikining yapuniye, filippin we sherqiy jenubi asiyadiki ayrim ellerdin bashqa döletlerde diyerlik orni yoq idi. sowètler ittipaqining parchilinishi bilen bügünki Rosiyining iqtisadi zeiplikidin paydilinip, ilgiriki sowètning tesir dairisidiki pütün zèminlarni özining künliki astigha aldi. Awghanistan mesilisi bahanisi bilen merkizi asiyada esker turghuzup, Amèrikini asiyada muqim bir orungha ige qilish bilen Amèrikining merkizi asiya stratègiyisi üchün tarixi bir boshluqning ornini toldurdi. Elwette, bu yerde küchlük xitay xirisi mewjud idi. tolimu zeip bolghan ottura asiya türk jumhuriyetlirini özlirining iqtisadi yemchüklirige tayinip bèqindi haletke keltürüsh qedimini tèz bèsiwatqan, 1995 – yili “ shangxey hemkarliq teshkilati” ni qurup, merkizi asiyani öz tesir dairisige èlishqa uriniwatqan xitayning tehditini yoqatmay turup, merkizi asiyada put tirep turghili bolmayti. Amérika bu qedemni tolimu dadil basti we xitayning tumshuqigha qoralining uchini tirep qoydi. Xitay Amèrikining awghanistanni bèsip alidighanliqini we özbèkistan, qirghizistanlarda esker turghuzup, Amèrikining merkizi asiyadiki bazisi qilidighanliqini oylapmu baqmighan idi. xitay özining gherbiy derwazisining achquchini közni yumup achquche Amèrikigha tartquzup qoydi. iqtisadi menpiet we siyasi tesir daire talishish küreshlirining aqiwèti haman urush bilen netijilinidu. Urush bolmighan halette, sowèt ittipaqigha oxshash yèmirilish __ yèngilish meghlubiyiti bilen axirlishidu. Bu xitayning bèshigha kèlishi muqerrer bolghan kün. 5) dunya siyasi weziyitidiki dawalghush. Dunya urushi yaki rayun xaraktèrlik urushlarmu xitayning teqdirini özgertidighan muhim amillaring biri. Bu dunyaning tarixi __ urushtin ibaret. Dunyada tamamen tènich bir zaman bolghan emes. Xahi döletler ara, xahi döletlerning ichki qismida urush haman mewjud bolup turidu. Birinchi dunya uruishin ilgirimu dunya urush otigha pürkengen bir dunya idi. ikkinchi dunya urushidin kèyinmu dunyaning urushsiz zamani bolup baqmidi. Amèrika – vietnam urushi, xitay – vietnam urushi, iran – iraq urushi, iraq – amèrika urushi, kosuwa urushi digendek urushlar yüz bèrip turdi. Künimizde yene nurghun urushlar boliwatidu. Analizchilar uzungha qalmay Amèrika – xitay urushi yüz bèridu, dep qaraydiken. Amèrika bilen xitay arisida meyli teywen mesilisi tüpeyli bolsun yaki bashqa bir sewepler tüpeyli bolsun, haman urush boidighanliqini mueyyenleshtüridiken. Chünki siyasi we iqtisadi riqabet sorunida bir biri bilen tèrkiship turiwatqan döletning biri haman yene birini ret qilidu. Herbiy jehettin tèrkiship turiwatqan ikki döletning bolsa biri haman yene birini meghlup qilidu. Amèrika hem iqtisadi, hem siyasi, hem herbiy jehettin xitayning tehlikisige duch kiliwatidu. Bu tehlikini yengmey turup Amèrika Amèrika bolalmaydu. Dunya bazarlirida mallirini tökme qilip sètiwatqan xitayning èrishiwatqan menpietlirige we bu tüpeyli Amèrikining tartiwatqan ziyanlirigha süküt qilish zamani uzungha sozulmaydu. Yeni dunya urushi yaki rayun xaraktèrlik bir urush xitayning mewjudliqigha xatime bèridu. Xitayning shundaq bir urushqa duch kelgen küni “shangxey hemkarliq teshkilati” diki ezaliridin ayrilghan, tamamen yètim urush qoynigha kirgen küni bolsa, eksiche Amèrika gheripning himayisige èrishken, ottura asiya jumhuriyetlirining hemkarliqini qolgha keltürgen kün bolidu. 6) dunyawi diniy yaki milliy heriketler. xuddi15 esir ilgiriki islami ghazat heriketlirdek yaki besh esir ilgiriki osmanli impiriyisi heriketlirdek diniy yaki milliy heriketlerning qaytidin bash kötürishimu wetinimizni musteqilliq pursetliri bilen teminleydighan bir amil. Bügünki musulman dunyasining bundaq bir heriket qozghash èhtimali mewjud emes. Türk dunyasiningmu pütün türkler bir mewqege jem bolup, mustemlike astidiki qèrindashlirini azat qilghudek hali yoq. emma shundaq bir heriketler nawada royapqa chiqip qalsa, biz qutulush nisiwisige èrishimiz, digen gep. mèningche, bu tesewwurdin hazirche özimizni yiraq tutqinimiz tüzük. 7) tengrining iltipati yaki adalet dunyasining shapaiti. Nawada janabi Heqning tartiwatqan külpetlirimizge rehmi kèlip bizge qutulushni irade qilghan bolsa, qudretlik sowèt döliti qolidin qutulup chiqishni oylapmu baqmighan, musteqilliqni chüshidimu körüp baqmighan ottura asiya döletliri we sabiq yuguslawiyidin ayrilip chiqqan döletlerge oxshash, melum bir sewepler bilen qutulush bizge nisip bolup qèlishimu mümkin. Allahning izni we qudriti aldida düshminimizning küchi hichnimige erzimeydu. Musulmanliq süpitimiz bilen Allahning hikmitige ishinishimiz kirek. Shuning bilen birge sewepning alimi ikenlikini unutmasliqimiz kirek. Yene biri, 3 - dunya urushi sewebidin yaki dunyada bashqidin bir tertip ornutush zörüriyiti tüpeylidin, adelet dunyasining hèsdashliqi qozghulup qèlip, yèngidin sizilghan dunya xeritiside bizni museqil döletler qatarigha tizip qoysa, belkim musteqil bolup qalarmiz. Bundaq bolmaydu, digilimu bolmaydu. Ikkinci dunya urushidin kèyin nurghun mustemlike döletler musteqilliqqa èrishti. Yene bizge oxshash musteqil döletler mustemlike bolup qaldi. Bu qètim texsimat bashqiche bolup qalsa ejep emes. Xulase qilghanda, bizge musteqilliq pursiti yaritip bèridighan yuqarqi amillar heqqide tehliller köp. Bezi sorunda ziyalilirimizning ajayip zoq – shoq bilen mushundaq pikirlerni qiliwatqanliqini anglidim. Chet`ellerdimu “amèrikining künsiri qudret tèpiwatqan xitaydin endishisi bar. Xitayning yenimu küchüyüp, amèrikining dunya bazarliridiki menpietini tartiwèlishidin qorqudu. Shunga amèrika sherqiy türkistan we tibetni musteqil qilish arqiliq xitayning gherbi derwazisini taqap, sherqte yaponiyini küchlendürüsh arqiliq sherqiy dingiz derwazisini taqap, xitayning tereqqiyatini boghush yoli bilen öz menpietini qoghdashqa urunidu. Bu hem amerikining sheriqni tesir dairisige èlish stratègiyisige uyghun hem xitayning kèlichektiki tajawuzchiliqining aldini èlish pilanigha mas bolghini üchün, dunya tènichliqi ehtiyaji yüzsidin gherip alimi amèrikini yaqlaydu. Dunyadiki eng axirqi we eng chong sotsiyalizim lagirini ghulitip tashlash pütün dunya döletliri we milletlirining ortaq xahishi. uyghur wetini dunya we amèrikining mushu èhtiyaji tüpeyli axir özlükidin musteqilliqqa èrishish pursitige ige bolidu”. “xitaydiki chèkidin ashqan chèriklik we mustebitlikler xitay kommunistik rijimini depne qilidighan asasi amil. Xitay aqiwet öz ichidin yèmirilip tügeydu. Xitayning parchilanghan küni __ bizning wisalimizgha yetken künimiz”. “wetinimizdiki bihisap tebii bayliqlar amèrika bashchiliqidiki gheripning közini qizartmaqta. Ular mushu bayliqlirimizgha bolghan ishtihasi nuqtisidin we hemmini nöldin bashlaydighan bu wetenning asasi qurulushliridin qolgha keltüridighan menpietliri yüzsidin wetinimizni xitaylarning changgilidin qutquzup, özlirining iqtisadi èhtiyajlirini qamdaydu. bughdayning bahanisida, qaramuq su ichidu”. “sherqiy türkistan bilen tibetning musteqilliqi amèrikining hem rosiyige hem xitaygha taqabil turush ghayisige uyghun. Shimali atlantik ahdi teshkilatining qazaqistan, qirghizistan qatarliq ottura asiya döletlirini öz teshkilati qoynigha èlishi, yèqin kelgüside xitayni parchilap, dunya Tènichliqigha kapaletlik qilish üchündur”. “Amérika ottura asiyada esker turghuzghandin sirt, yaponiye, hindistan qatarliq küchlük döletlerni qolgha keltürüp, xitayni yèmirishning hazirliqigha köchmekte….” dègendek gepler xèli kengri. axirqi bu qarashlarning amèrika we yawrupaning siyasi ghayiliri, iqtisadi menpiet istekliri nuqtisidin belkim melum asasi bardu. Emma, bu asasning üstide, hergizmu uyghurlarning musteqil yashash heq-hoquqini tonush, digen bir metiqi chüshenche yoq. qaramuqning peqet bughdayning bahanisida su ichip qèlish èhtimalliqila mewjud. Hich bir dölet we millet bügünge qeder “uyghurlar __ xitayning bir qismi emes. Uyghurlar __Döliti munqeriz qilinghan bir millet. Igilik hoquqini eslige keltürüsh heqqige ige!” dep baqmidi. Meyli qoshna qèrindashlirimizdin qazaqistan, qirghizistan bolsun yaki türk dunyasining sheripi sanalghan türkiye döliti bolsun, uyghurlarning musteqilliqi heqqide bir èghiz zuwan sürgini yoq. yigitler, men yuqarqi barliq qarashlarni ètirap we teshebbus qilish terepdari emes. Tamamen inkar qilish meydanidimu emes. Elwette, sewepning alimi bu. Allahi taala risqimizni shundaq bir seweplerge baghlap qoyghan bolsa, bextimiz shu yerdin èchilidu. Uning üstige, millitimizning düshminimizni heddidin ziyasde küchlük chaghlash, özini adettin tashqiri ajiz sanash we kilichekke ümidsiz qarash rohi haliti èghir. Bu seweplerdin ayrilghan musteqilliqni tesewwur qilalmaydu. Shunga yuqarqi seweplerni musteqilliqning pursiti, digen tonush bilen mesile tehlil qilishqa özimizni zorlaymiz. Yene shuni tekitlesh zörüriyiti mewjudki, bu dunyaning siyasi neyrenglirining tègige yètip bolmaydu. Üch wilayet inqilawining ghelibisi Rus – xitay süyqestlirining qurbanigha aylinip ketkenge oxshash, nöwette wujudqa chiqqusi milliy azatliq küreshlirimizmu yane shu Rus - xitay we Amèrika, yawrupa elliri bilen xitay otturisidiki yeng ichi kilishimlirining qurbanigha aylinip ketmeydu, diyelmeymiz. Menpiet dunyasi bu. Tarixning tekrarlanmaydighanliqigha hichkim kapalet birelmeydu.
Hèbibullah hajim yuqarqilarni sherhilep bolghandin kèyin, tèmini azatliqning yollirigha yötkeshni oylap bolup, yene bezi mesililerni qoshumche qilish zörürlikini yadigha aldi – de, bu pursetler bexish ètidighan “güzel kèlichek” ni kütiwèlish heqqidimu ikki èghiz gep qisturushni orunluq sanidi:
__ Birinchi nuqtida, xitayning ichki jehettin yimirilishi heqqide toxtalduq. Bu yimirilish aldimizgha nurghun soallarni tashlaydu. Xitay ichki jehettin yèmirilse, buningdin alidighan menpietimiz nime? Mushu pursettin paydilinip musteqil bolalamduq? Maddi we meniwi hazirliqimiz barmu? Wetinimizni milyonlighan qoralliq düshmen bèsip yatidu. Ichki yimirilish bilen tengla bu düshmenler özlikidin chèkinip chiqip kètemdu? Tarilip kitemdu? Qoral tashlap bizge el bolamdu? Yaki bizning musteqilliqimizni ètirap qilip, bizge esker bolamdu? Ularni qoral tashlatquzghidek, teslimini qobul qilghudek, musteqilliqimizni ètirap qilghuzghudek halimiz barmu? Milyonlighan xitay puxralirichu? Ularning hemmisi wetinimizni tashlap qachamdu? Yaki yèngi uyghur jumhuriyiti puxrasi bolup yashamdu? Bu jumhuriyetni kim, qandaq quridu? Qaysi küch bilen? Bu xil soallarni marjandek tizghili bolidu. Emma jawabigha til ajizliq qilidu. Xitay ichki jehettin yèmirilgende, bu yèmirilish belki merkizi rayonlardiki hakimiyet almishish bilenla cheklinishi mümkin. Bu almashqan hakimiyetning bizge musteqilliq pursiti ata qilish – qilmasliqi bir mesile. Eger bu yèmirilish omumi xitay miqyasida yüz bergen ammiwi ghelyan bilen emelge ashsa, bu pursettin paydilinip bizningmu omumi xelqimizni qozghap hakimiyet tartiwèlish imkanimiz barmu – yoq? xeliqni qozghash tamamen mümkin. Partlash aldidiki wolqandek qanliri qaynap, qisas tuyghuliri dewrep turghan millitimiz birla nida bilen ornidin des turidu. Emma milletning qolida pichaqtin bashqa nerse yoq. milyonlighan xitay armiyisining xelqimizning bu isyanlirigha süküt qilishi natayin. Biz eng zor bedel bilen sheher we yizilar hakimiyitini tartiwalalighan teqdirdimu, omumi wetenning igilik hoquqini tartiwèlishqa ajizliq qilimiz. Eng zamaniwi qorallar bilen qorallanghan milyon kishiliktin artuq xitay muntizim armiyisini meghlup qilishqa ajizliq qilimiz. Bu yèmirilishning bizge musteqilliqni tènch halda sowgha qilidighan xasiyetlik bir hadise bolishi natayin. xitayning shundaq bir yèmirilish pursiti bilen bizge musteqilliqning shert - sharaiti nisip boldi, dep qarighan teqdirdimu, biz hakimiyetni qolgha èlish üchün muqerrer rewishte qanliq küresh qilishqa mejbur bolimiz. Bizge qoral kirek bolidu. Chet`elning __ xitay düshmenlirining yardimi kirek bolidu. Chünki xitayning meyli armiyisi, meyli hökümèti yaki puxrasi bolsun, mejburlanmighiche hakimiyetni bizge bermeydu. Bu wetenning igilik hoquqidin waz kechmeydu. Peqet bolmighanda bulangchiliq, buzghunchiliq we qirghinchiliqtin qol üzmeydu. Xitayning bu özgermes tebiitini hich unutmasliq kirek. Dimek, mundaq bir pursette, biz hem özimizni qoghdash hem hakimiyetni tartiwèlish üchün qoralgha, qoralliq qoshungha, küresh bilimlirige ige bolushqa muhtaj. Bu sahede bizning ne tejribimiz, ne imkanlirimiz yoq. hich bolmighanda chet`eldiki wetenperwerler bu jehette belgilik tèrishchanliq, teyyarliqta bolushi kirek. Sözlisek gep tola. Bu yimirilishni biz qandaq kütiwalimiz? digen mesilige jawap bèrish üchün köp gheyret körsitishke toghra kèlidu. Ikkinchi nuqtida, xitaydiki hakimiyet almishish mesilisi heqqide toxtalduq. Bügünki kommunistik xitay yoqulup, dèmokratik bir hakimiyet xitayda hökümranliq textige chiqqanda, bizning teqdirimizde qandaq özgürüsh bolishi mümkin? Xitaydiki hakimiyet almishish __ dèmokratiyining ghelibisi bizning arzulirimiz bilen ong tanasipmu? Dèmokratik junggo bizning heq – hoquqlirimizni tonup, musteqil yashash istikimizge hörmet qilishi mümkinmu? Köprek kishilirimiz ümidni xitaydiki mushu xil özgirishke baghlaydu. Xitay dèmokratiyige köchkendin kèyin, bizge musteqilliq bèrishi yaki erkin saylam arqiliq wetinimizning teqdirini xelqimiz iradisining belgilishige yol qoyushi mümkin, dep oylaydu. Dèmokratik xitayni gheriptiki dèmokrat milletlerge oxshitidu yaki shundaq bolishini ümid qilidu. Epsusuki, xitay hichqandaq milletke oxshimaydu. Dèmokratik xitayning eng zor alijanapliq, keng qorsaqliq bilen bizge bireleydighini aliy aptonomiye, we hetta fèdiral jumhuriyet hoquqi bolishi mümkin. Dunyaning közini boyash, xelqimizge èmizge sèlish üchün bexish etken bu qimmetlik sowghisi mahiyette bügünki aptonomiyening perdazlanghan sheklidin ibaret bolidu. Chünki xitayning meyli kommunisti yaki dèmokrati bolmisun, wetinimizning xitayning qoynidin ayrilip chiqip musteqil bolishini hergiz xalimaydu. Bu nuqtida her ikki xitay oxshash mewqede. Kommunist xitay emelge ashuralmighan 1 milyard 300 milyon xitayning qorsaq mesilisi, turalghu mesilisi, xizmet mesilisini hel qilish mejburiyitige dèmokratik xitay tèximu sadiq kèlidu. Dèmokratik xitay digenlik __ öz millitining milliy menpietige tèximu köngül bergen xitay milletchiliri, digenliktur. Milletchi xitayning kommunist xitaydin keng qorsaq bolishi natayin. üch wilayet inqilawi mezgilide, milliy armiyimizning quwwetliridin halsirighan dèmokratik xitay axirqi tèniqida milliy armiyige teslim bolmay, qizil armiyige teslim bolush arqiliq wetinimizning musteqilliqini ret qilghan idi. xelqimiz bu achchiq sawaqqa köre “qara xitaymu, qizil xitaymu beribir xitay” digen tejribini yekünlidi. Buningdin yèngiliqchi xitaylar hakimiyet bèshigha chiqqanda bizning ziddiyetlirimizning tèximu ötkürlishidighanliqini köriwalalaymiz. Biz xitay dèmokratiyige köchkende, xitaydiki bu hakimiyet almishishtin ongayla wisalimizgha yètishni ümid qilsaq tolimu addi oylighan bolimiz. Shundaq bir sharait yaralghan teqdirde, biz yene qoralgha murajiet qilip, yèngi hakimiyetning hökümranliqini keskin qarshiliq bilen ret qilishqa mejbur. Dimekki, biz yene qoralliq küreshke bash urushtin bashqa charige ige emes. Bizge qoral we chetning yardimi kirek. Üchünchi nuqtida, dunyaning sotsiyalizim lagirini gholitish tèrishchanliqi netijiside peyda bolidighan musteqilliq pursiti heqqide toxtalduq. Amerika bashchiliqidiki gheripning bu ghayisi xitay – amèrika urushi yüz bermigen teqdirde, xitaydiki ammiwi topilang, keng kölemlik ish tashlash, oqughuchilar herikiti, qoralliq qarshiliq, xitay ölkilirining ayrilip chiqish ghewghaliri yaki merkezde siyasi özgürüsh qozghash, hoquq tartiwèlish kürishi qilish qatarliq wastilarning biri bilen emelge ashidu. Buning ünimi urush arqiliq xitayni özgertishtin paydiliq. Xitayning ichki qismida bolsa buning sharaitliri yiterlik. Bu özgürüshning aqiwiti yenila kommunistik rèjim bikar qilinip, dèmokratik bir hökümetning hakimiyet igilishidin ibaret bolidu. Elwette, bu yèngi hakimiyet dunyaning nöwettiki siyasi qaidisige binaen, Amèrikining iradisige bèqinghan bolidu. Amèrika bundaq bir zamanda, 50 yildin bèri bèqip kelgen Dalay lama hökümètini tibetke hökümran qilip, tibetliklerning musteqilliq arzusining emelge èshishigha yol qoyamdu – yoq? bu bir mesile. bu pursette hem muhajirettiki uyghur teshkilatlirigha iqtisadi yardemde bolup, uyghurlargha xitaygha qarshi radio qanallirini qurup bèrip, rabiye qadirgha oxshash uyghur ayallirini xeliq`araliq mukapatlar bilen mukapatlap uyghurlarni xitaygha qarshi kozur qiliwatqan Amèrikining uyghur millitining iradisige yol qoyush – qoymasliqi yene bir mesile. Bu özgürüshning xitayni chak – chèkidin parchilap, her bir ölke öz aldigha musteqilliq èlan qilidighan derijide bolishi natayin. shundaq bolghinida, düshminimiz zeipleshken, musteqilliqni qolgha keltürüsh imkanimiz zorayghan bolatti. Eksinche bolghinida, biz yene qoralliq mujadilige mejbur. Tötinchi nuqtida, Amèrika – xitay urushi tèma qilindi. Bu urush yüz bèrip, xitay yèmirilgen halette, uning aqiwiti biz yuqirida sözlep ötkenge oxshash bolidu. Beshinchi nuqtida, dunya urushi yaki rayon xaraktèrlik urushning bizge nisip ètish èhtimali bolghan pursetliri heqqide toxtalduq. Yene bir qètimliq dunya urushining yüz bèrish mümkinchilikini hichkim inkar qilalmaydu. Amèrika Awghanistangha bèsip kirip, arqidinla iraqqa hujum qildi. Yene iran, koriye qatarliq hujum nishanigha alghan dewletlirige qol uzutush hazirliqida turiwatidu. Dunya urush qaynimigha yene bir qètim gheriq bolush aldidida turghandek bir weziyetni her kim hès qiliwatidu. Emma shundaq bir urush yüz berdi, dègendimu, bu urushning aqiwètining bizge paydiliq bolush – bolmasliqini tesewwur qilish tes. Urush oti xitaygha qeder tutashti, digende, bizge paydiliq bir pursetlerning quchaq èchip qèlish èhtimali yoq emes. Her qètimliq dunya urushi bizge bir pursetlerni nisip qilip keldi. Emma ya biz bu pursetlerdin paydilinalmiduq yaki bu pursetler küchlük döletlerning “yalta shertnamisi” kebi adaletsiz kilishimliri tüpeyli, ularning xususi menpietlirining qurbanigha aylinip ketti. Mubada yene bir qètim bu pursetlerge èriship qalsaq, uni köz yèshimiz, quruq tamalar bilen kütüwèlishtin hich netijige èrishelmeymiz. Belki qan we jan bedilige qarshi èlishtinla ghelibige yüzlineleymiz. Altinchi nuqtida, dunyawi diniy we milliy heriketlerdinmu purset tama qilduq. Bügünki musulman dunyasidin bizge hichqandaq bir rewishte yardem kelmeydu. Eksinche biz ularning neziride tamamen untulghan, hette mewjud bolmighan bir barliq. Türik dunyasining hali bolsa tèximu xarap. Ular bizge yardemde bolush tügül, bizning menpietlirimizni sètip xejlewatidu. Mujahidlirimizni öz qolliri bilen ölümge tutup bèriwatidu. Qachqunlirimizgha panah jay bèrishkimu yarimaywatidu. Ottura asiya türk jumhuriyetlirini qoyup turayli, türkiye bolghan dölet öz èlide uyghur dewasining tènich shekilde mewjud bolup turishighimu yol qoymaywatidu. Ay – yultuzluq kök bayraqning jewlan qilishini cheklewatidu. Türk teshwiqat esliheliride xitaygha qarshi sözge orun bermeywatidu. Uyghur qèrindashlirining derdini türk xelqige bildürüshnimu tosiwatidu. Hetta xitaygha qarshi namayish, yighilishlarni türkiye – xitay munasiwiti ziyanliq sanap ret qiliwatidu. Shunga bu nuqtida, musulmanlarnimu, türklernimu untulup kètishke tewsiye qilishning hazirche orni bar. Yettinchi nuqtida bolsa, Allahning rehmiti yaki adalet dunyasining bu rehmet tüpeyli bizge iltipat qilishi mümkin bolghan pursetlirini tekitliduq. Dunya dawalghush ichide turiwatidu. Dunyaning siyasi weziyiti künsiri özgiriwatidu. Ezeldin özgürüshchan bir dunya bu. Biz hem özgüriwatimiz. Illetlerge kömülgen bir millet bolishimizgha qarimay, heqqimizni tonuwatimiz, ghayimizni biliwatimiz, düshminimizning mahiyiti we meqsidini chüshiniwatimiz. Musteqil bir uyghur dewliti dunyagha kelmigiche, bügünki pajielik hayattin xalas bolalmaydighanliqimizgha barghansiri chungqur ishiniwatimiz. Janabi Heqtin tilewatimiz, qan töküp qurban bèriwatimiz. Turmilarda yètiwatimiz, purset tapsaq isyan kötüriwatimiz. Chet`ellerde nale, shikayetler qiliwatimiz. Ish qilip, yiterlik bolmisimu, qolimizdin kelgenni qiliwatimiz. Allahi Taala bularni körüp, bilip turiwatidu. Tümenligen bigunah qurbanlarning, künimizde xar – zarliq ichide yashawatqan xelqimizning pighani yètip, bizge nijadliq bexish ètishni xalisa, her sewep bilen qutulush sheripige èrishimiz. Allah qutuldurghanni bende xarliyalmaydu. Allah xarlighanni bende qutulduralmaydu. Her ish teqdir irade boyiche bolidu. Yalghuz sewepla kar qilmaydu, elwette. Yèqinqi 10 nechche yil ichidila chichenler bir milyondin artuq insanni qurban bèripmu musteqilliq wisaligha yitelmidi. Pelestinde künde digügek nechche adem shèhid bèriwatidu. Qanliq küreshler izchil dawam qiliwatidu. Emma pelestin döliti tèxi qurulmidi. Dalay lama sergendar hökümètining 50 yildin bèri qilmighan mujadilisi qalmidi. Qaysila döletke barsa shu döletning pirizdènti aldigha chiqip qarshi alidu. Lèkin tibetning teqdiride özgürüsh bolghini yoq. zangzular bizge oxshashla xarliq ichide yashawatidu. Dimekchimenki, sewep qilish bilen birge Heq taalaning rehmitini kütüsh kirek. Heq taalaning rehmitige telmürüsh bilen birge, sewepning netijisige ishinish kirek. Sewepsiz hich nerse hasil bolmaydu. Xulase qilghanda, yuqirida biz tekitligen pursetlerning emelge ashqan waqti, Janabi heqning bizge qilghan rehmitining del zamani bolishi mümkin. Uningdin ünümlik paydilish – paydilinalmasliqimiz, yeni layiqida sewep qilip, bu büyük rehmet nisiwisidin milletning arzuyini qanaetlendürüsh – qanaetlendürelmeslikimiz özimizning eqli we ejrige baghliq. Shuni hich unutmasliqimiz kirekki, bizge nisip bolghan herqandaq bir sharait bizdin yiterlik bedel telep qilidu. Bu bedel shübhisizki, axirqi hèsapta qan we jan bilen pütidu. Biz Allah rizasi üchün shèhidlik mertiwisige ulushushning her qandaq pursitini qoldin bermeslikning yiterlik teyyarliqida bolmay turup, weten _ milletning bexit saaditi üchün qan we jan teqdim qilish iradisini tiklimey turup ghayimizge ulishalmaymiz. U pursetlerning ghayiptin kelgen rehmettek musteqilliqni ikki qollap sunushini ümid qilish xiyalini chörüp tashlimaq kirek. Bizni musulman dunyasi yaki türik dunyasi weyaki Amèrika bashliq gheripning sewepsiz we ejrimizsiz shundaqla musteqil qilip qoyush tamasida yashawatqanlar, hemde yuqarqi pursetlerning möjize kebi iltipatigha ishtey saqlawatqanlar, shundaq bir zaman kelgende nimiler bolidighanliqini, nimilerni qilishimiz kireklikini, halimizning nichük ikenlikini chongqurraq oylunup körüshliri, biraz rèalni bolushliri, duch kèlishimiz mümkin bolghan herqandaq aqiwetlerni neziridin saqit qilmasliqi kirek. Hosh, yigitler biz bizge kilichekte nisip bolishi mümkin bolghan sharaitlar heqqide toxtulup öttüq. Bu sharaitlar qachan yarilishi mümkin? Yene besh yildimu? on yildimu? Yaki 50 yildimu? Biz shu sharaitlar yaralghiche nime qilishimiz kirek? Uni texir bilen kütishimiz kirekmu? Uni kütüp yashash bilen nimige èrishimiz we nimidin mehrum bolimiz? Shundaq bir sharaitni özimiz yaritishimiz kirekmu? Yaki sundaq bir sharaitning yarilishigha hesse qoshushimiz kirekmu? Yaki bu nisidin teley kütmey, neq üchün küresh qilishimiz kirekmu? Biz küresh qilip ghelibe qilalamduq? Ghelibilik küreshning yoli qaysi? Mana bu soallarning jawabini bèrish mesilisige emdi kèlimiz. Bu soallargha jawap bèrishtin ilgiri, özimizning nöwettiki halini yaxshi bahalashqa toghra kèlidu.
Hèbibullah hajim bir nepes jim turiwalghandin kèyin, ökünüsh ichide sözini dawam etti:
__ Ya milliyetchiliki rawaj tapmighan ya diniy eqidisi kamal tapmighan bir milletning bu qeder èghir zulumdin qutulishini tesewwur qilish we bu qutulushqa kamil ishinish heqiqeten tes. Biz eqelli milli terbiye muhitidin mehrum. Xelqimizde öz özini toghra tonush, öz eslige we weslige ishinish rohini yètildürüshning pütün imkanliridin mehrum. Öz tariximizni sözlesh, yèzish, èlan qilish pursetliridin mehrum. Bizning pikir erkinlikimiz, söz erkinlikimiz, metbuat erkinlikimiz tamamen cheklengen halette. Buni azdep, izchil halda namratlashturush we nadanlashturush siyasitining qurbanigha aylanghan millitimizning jan qayghusidin bashqigha köngül bergüdek hali yoq. omumi xelq turmushi yalghuz siyasi zulum tüpeyli emes, iqtisadi zulumlar tüpeylimu nahayiti èghir müshkilatlargha mehkum. az – tola iqtisadi imkaniyetlerge èrishken we xizmet ornigha ige kishilirimizmu tèngirqash ichide hayatini bimene ishretler, rezil qismetlerge yem qilip bèriwatidu. Etrapidiki bichariliqlar, qalaqliqlar , ich siqinchiliqi we biqowulluqtin bizar bolup, bir künni bolsimu köngüllük ötküzüshtin bashqigha rahi barmaywatidu. Pütün millet hörlükke teshna bolsimu, bu ghayini, bu wetenning derdini bu yolda küresh qiliwatqan az sandiki pidakarlarning zimmisige yüklep qoyup, ularning jasaritidin könglide pexirlinishtin bashqigha gheyret qilmaydighan layghezellik ichide yashawatidu. Öziningmu bir ülüsh hesse qoshush mejburiyitini tonumaywatidu. Tonighanlirimu bu musapige atlinip tartidighan dertlerning tehditidin qorqup, asilarche hayatqa esir boliwatidu. Beziliri hetta Türlük ijtimai kiselliklerdin sirt, xitayning pul üchün hemme rezillikni qilidighan iplas tebiitini yuqturupla qalmay, hoquq üchün hemme peskeshliklerge murajiet qilidighan iplas tebiitini yuqturupla qalmay, eng yamini xainliq we munapiqliq tebiitinimu özige yuqturup èliwatidu. Diniy telim – terbiye eslide bu kiselliklerning aldini alidighan eng ünümlük hayatliq desturi idi. uyghurlarni esli – weslige sadiq yashashqa dewet qilidighan, xainliq, munapiqliqtin, ishretwazliqtin, itaetkarliq we qorqunchaqliqtin, bixilliq we bighemliktin qutulduridighan qudret menbii idi. halbuki, bügün diniy itiqad terbiyisigimu esla orun yoq. milletning tuyuq yolda temtirep yürüshi, del muqeddes ètiqadidin chetnewatqanliqining, diniy ehkamlarni turmush mizanliri qataridin shalliwetkenlikining, Allahning emrige boy sunmaywatqanliqining mehsuli. Xurapatliq we natoghra diniy teshwiqatlar tesiride milltimizning itiqat tüwrüklirining yiqilishigha elwette kommunistik zulum sewepchi bolsimu, bu zulumning ijra meydanida rol èliwatqan diniy munapiqlarning körsitiwatqan shermendilerche gheyretlirige süküt qilishning zamani kechken idi. nurghun kishilirimiz bu nuqtida èniq chüshenchige yetti. Epsuski, charisizliq! Semet mexsumning quluqini kèsip tashlap, uning imamliq salahiyitige xatime bergendek ehmiyetlik agahlandurushlarning sani köp emes. shundaq, Bügün bu millette ya milletke rehberlik qilip, uni höriyet wisaligha yitekligüdek sharait hem bir dahi yoq. ya büyük bir ishlarni tewretkidek pul yoq, ya teqdirimizni özgertishke yarighidek bilim yoq, ya xiyali qehrimanlarning shirin arzusigha yarisha möjize peyda qilghudek sèhri karamet yoq. tamamen namrat, tamamen nadan, tamamen yètim bir millet bu. Bu her qachan bizning közimizge chèliqidighan rèalliq. Millitimizning selbi bir teripi. Biz hich xalimaydighan, seskinidighan, ümidsizlinidighan, bizar bolidighan emeli ajizliq. Emma neqeder zeip bolishidin qet`i nezer, bu zeiplikning qarshisida yene yaramliq bir yol bashchigha ulishalisa, eqilge uyghun bir ümidning nurigha èrishelise, muwapiq bir purset tapalisa we qoligha tömürning sunuqi ilniship qalsa bu milletning tüki tewreydighanliqida esla shübhi yoq. bu nuqtigha ishinish kirek. Barin shèhidliri shunche izdinipmu zeydun yüsüptin danishmenraq bir rehberge ige bolalmidi. Zeydun yüsüp bügünki zaman urush taktikisidin nisiwe alghan zat emes idi. shunndaqtimu millet iradisini issiq qèni bilen namayen qilishqa yaridi. Ular shunche zor gheyret körsitipmu qoral – yaraqlirining sanini ongha yetküzelmidi. Qoral sètiwèlish imkani yoq idi. Qeshqerdiki bir tömürchining dukinida yasatqan 300 dane addi bomba bilen özlirini chala qorallandurdi. Shundaqtimu tamamen zamaniwi qorallanghan 30 mingdin artuq düshmenge ikki sotkidin artuq zerbe bèrip, nurghun ademlirini halak qilish meqsidige yitelidi. Ular Shunche izdinipmu obulqasimdin öte bir meshqawul tapalmidi. Obulqasim herbi telim körgen birsi emes idi. shundaqtimu, düshmendin tartip alghan qorallarni jayida ishlitelidi. Ular yene shunche uzun iane toplapmu herbi meblighining sanini ikki ming dollargha ulashturalmidi. Shunche küchepmu herbi atlirining sanini töttin ashuralmidi... Shundaq bolishigha qarimay, bu jengge bel baghlighanlarning sani 500 ge yitetti. Bu jeng bashlanghanda mujahidlar sèpide turghanlar 1087kwadirat klomètir kölemge ige bu yèzidiki 19ming 650 nopusluq pütün barin xelqi boldi. nechche on ming xitay muntizim armiyisining qirghinchiliqi, yene yüzligen zembirek, tanka, tik uchar, bironiwiklarning dehshetlik hujumigha pütün barinliq qeyserlik bilen taqabil turup, bu milletning bash egmes iradisini eziz janliri bedilige dunyagha jakalidi. zeydun yüsüp bashchiliqidiki nurghun baturlirimiz jeng meydanida shèhid boldi. Yene nurghun yigitlirimiz ölüm jazasigha höküm qilindi we turmilargha bend qilindi... ular heqqidiki dastan tildin tilgha köchüp yürüydu. Bu __ millitimizning yene bir teripi. Biz söyünidighan, pexirlinidighan, ümidlinidighan, ishench turghuzidighan ijabiy terep. Ushbu jeng munasiwèti bilen Xitay hökümètini qattiq sarasimige salghan mesililerning biri, zeydun yüsüp kebi qehrimanlarning jeng maydanida körsetken ajayip pidakarliqidin bekrek, pütün barin xelqining mujahidlar bilen bir meydanda turghanliqidin ibaret kütülmigen xeliq iradisi mesilisi boldi. Wang`inmaw, sungxenlianglar partkom yighinida “nime üchün pütün yiza xelqi topilangchilar terepke ötüp kètidu?” digen soalni qayta – qayta tekrarlidi. Mana bu biz közge ilmaywatqan xelq! Dimekchimenki, öz millitimizge bir tereplime baha bèrishtin saqlinishimiz kirek. Yigitler, Kochidiki lükchek, oghri, qimarwaz, pahishiwaz, haraqkeshtin tartip, qorqunchaq ziyali, bèxil bay, ikki yüzlimichi molla, bighem dèhqan, xoshametchi ishchi – xizmetchilergiche hemmisi öz millitimiz we ularning jismidin yuqarqi ijabi hem selbi terepler ortaq yer alghan. Sharaitning quligha aylinip selbiyiti ijabiy terepliridin ghalip kelgen bu jan baqarlardin qanchilik yirgensekmu, qèrindashliqtin tanalmaymiz. Ularning illetlirining özgürishini ümid qilimiz, janabi heqtin insap tileymiz we millet aldidiki jinayi qilmishi chèkidin ashqanlirini ölüm bilen tüzütishni irade qilimiz. Bashqa pütün uyghur musulmanliri bizning bayliqimiz, qoralimiz, ümidimiz. Muqeddes ghayimiz aldida hichqandaq bir uyghurni yeklesh, ret qilishqa heqqimiz yoq. uyghurning pütün illetlirini uzun yilliq asaretning mehsuli, dep chüshünishke özimizni qayil qilishimiz kirek. Elwette, Hakimiyet bèshidiki qorchaq emeldarlar, arsiz ghalchilar, milli munapiqlar, ishpiyunlar bashqa bir dunya. Yene Bizni soraq üstilide sotqa tartiwatqan, haqaret qiliwatqan, urup – qiynawatqan uyghurlar, bizni pash qilip tutup solawatqan, aile tawabiatlirimizgha bèsim qiliwatqan, millitimizning yürükini mujuwatqan, xitaydin better zulum sèliwatqan, isyanlirimizni shepqetsiz basturiwatqan uyghurlar bizning qèrindashlirimiz bolsimu we ularning tomuridimu uyghurning qèni mewjud bolsimu, xitay dèktatura organliridiki bu qèni bulghanghan, ziti pesleshken mexluqlarni öz sanashqa hergiz tilimiz barmaydu we imanimiz, wizdanimiz yol qoymaydu. Öz milliy menpietini sètip xejlewatqan, öz millitining qèni bilen semriwatqan bu asilarni düshmendin better pes körüp jazalash bizning burchimiz. Biz mana mushu xainlargha zerbe bèrishni aldinqi wezipe qilish arqiliq, hökümet organlirida xizmet qiliwatqan uyghurlargha ibret bèrish kürishini qanat yayduralisaq, millitimizning nöwettiki chüshkünlük kèsilige az – tola bolsimu shipa tapqan bolimiz. Düshmenning “birni jazalap, minggha ibret bèrish” taktikisini qollinishqa bügün biz hemme chaghdikidin bekrek muhtaj. Biz özimizning kemchiliklirini hich zoruqmayla yene yüzlep körsitip bèreleymiz. Halbuki, Del mushu kemchiliklirimiz bolghanliqi üchünla biz asaretke muptila bolduq we milli mujadilimizni dawam qiliwatimiz. Bizning kemchiliklirimizni tüzetken chèghimiz – qutulghan chèghimizdur. Emma bu kemchilik haman öz – özimizdin zarlash, öz – özimizni kemsitish, öz – özimizni shepqetsiz eyiplesh bilen tüzelmeydu. Millitimiz tenqitke muhtaj emes. düshminimiz teripidinmu, dunya teripidinmu haman yiterlik tenqitlinip turiwatidu. Millitimizge ash – nandin öte zörür boliwatqan nerse ümid we jasaret. Ularning wujudida kömülüp yatqan isyankarliq èlimèntlirining rolini kelgüsige bolghan ishenchini urghutush, musteqilliq ümidini tèrildürüsh we milliy jasaritini qozghash arqiliq jari qilduralaymiz. Ishenchini urghutushning charisi milletke özining tarixi kimlikini tonutush bilen birge, dewayimizning mutleq rewishte heqqani dewa ikenlikini delillesh, uyghurlarning igilik hoquqini eslige keltürüsh salahiyitini we buning imkanlirini izip chüshendürüshtin ibaret bolsa, ümidini tèrildürüsgning charisi xitayning haman bir küni yèmirilidighanliqini, ichki we tashqi bèsimlar bu yèmirilishning shert – sharaitlirni hazirlawatqanliqini, biz yoluqqan bu mustemlike hayatning lewhuz mehpuzgha pütüwètilgen menggülük höküm emeslikini ispatlashtin ibaret. Milliy jasaret __ milliy ghururni menbe qilidu. Özining imaniy, wijdaniy, insaniy ghururining depsende qilinishigha süküt qilishni haqaret hèsaplaydighan insanla milliy jasaret sahibidur. Janabi heq bu nimetttin sile – bizni behrimen qilghan iken. Ömrümiz dertlik bolsimu, wijdanimiz rahet. Sile – bizdek gheyretlik qèrindashlirimizdin xitay turmilirida nechche on mingi yashawatidu. Nechche yüz mingi shèhitlik mertiwisige ulushup, Janabi Heq hozurida izzetke èrishti. Sanimizning azliqidin meyüslenmeyli. Herqandaq bir milletning qutulush kürishige uning omumi ezaliri ishtirak qilalmaydu. Herqandaq bir küresh nechche ademdin bashlinip, nechche yüz ademge kèngiyip, aqiwet büyük dolqun hasil qilidu. Emma biz künimizde herqandaq shekildiki omumi ammiwi isyanni arzu qilmaymiz. Siz – bizlerge oxshash bir nechchidin yaki tamame tenha halette èlip bèriliwatqan qisaskarliq we zerbe bèrish heriketlirining üzlüksizlikini arzu qilimiz. Xudagha shükriki, bu arzuyimiz emelde! Biz qarshiliq heriketlirige bash urghanda, özimizni mutleq rewishte xelq iradisining tenha ijrachisi sanap, hemmidin ayrilghan, hayattinmu ayrilish bosughisigha qedem basqan, peqet Allah rizasi, Shèhidlik mertiwisini tama qilghan halda pütünley xalis niyet bilen meydangha chiqalisaq we bundaq insanlirimizning sanini awutalisaq, bügünki weziyetni tüptin özgertip, millet rohida bashqiche bir hayajanning örkishini peyda qilalaymiz. Zeydun yüsüp, idrisxan, obulqasim kebi pidakar ezimetlerning tesiri bilen jemiyitimizde qanchilik qehrimanlarning yèngidin yaralghanliqini we qanchilik büyük ishlarning royapqa chiqqanliqini sözlimisemmu bilisiler. Men töwende tlgha almaqchi bolghan “musteqilliqning yolliri” digen tèmida, pikrimning asasi salmiqini mushu nuqtigha merkezleshtürimen. Aldi bilen musteqilliqning yolliri heqqidiki töwendiki köz qarashlarni nezirimizdin ötküzüp köreyli.
Hajim bir haza oylinip turuwèlip, sözini bashlidi: