PDA

View Full Version : Uyghur medeniyet tarixida totémizm mesilisi



uaa_admin
22-09-08, 00:24
Uyghur medeniyet tarixida totémizm mesilisi

(Yüsüpjan yasin)

( Böre totémmu yaki simwolmu?)

Türkiy milletlerning diniy jemi'iyet emes, belki siyasiy xaraktérdiki bir jem'iyet teshkil qilghanliqi we ularda din ademlirining olturaqlashqan medeniyet(bu yerde tilgha élin'ghan medeniyet gherplikler neziridiki kültür uqumin körsitidu-- a) tipidiki insanlarda, chöl we orman qewmliride körülgenning eksiche muhim rol oynimighanliqi melum. Lékin, bu Uyghur qatarliq qedimki türkiy milletlerde bir étiqad sistémisining bolmighanliqidin ibaret gheyri bir menani chüshendürmeydu. Shuni éniq éytish kirekki, insaniyetning din tarixida türkiy milletlerning étiqad hayati alahide bir sehipe teshkil qilidu. Bu millet türkimi étiqad jehette gheyri we batil chüshenchilerdin yiraq turup, insan rohini, qelbini we zoqini lezzige salmighan nersilerge qarita séghinish we ulughlash tuyghusida bolmighan. Netijide ularning roh - meniwiy küch jehettiki tepekkuri tengri(yaki roh), tebi'et we insandin ibaret üch amilgha merkezliship, tebi'etni muqeddes, tengrini tabu (shek keltürüshke, til tekküzüshke bolmaydighan, qet'iy ishinishke tégishlik ulugh meniwiy küch dep qarash) we insanni merkez dep bilidighan étiqad sistémisini we buninggha tayan'ghan hoquq pelsepisini yaratqan. Shu seweplik, türkiy milletlerning étiqad sisitémisi nahayiti burunla bir xudaliq din'ge qarap tereqqiy qilghan.
Qedimki türkiy milletlerning esebiy diniy murasimlardin, zererlik ibadetlerdin, mute'essiplik we diniy monupulchiliqtin yiraq turushi ularni meyli öz kishiliri heqqide bolsun, yaki bashqa milletler heqqide bolsun, nahayiti erkin mu'amile qilidighan milletke aylandurghan. Emma, hazirgha qeder otturigha chiqiwatqan nurghun tetqiqat eserliride 19- we 20 - esirlerde meydan'gha kelgen pütün dunyadiki insanlarning étiqad tarixini oxshash bir métod yaki qélip boyiche tetqiq qilidighan xa'ish omumliship qalghanliqtin, Uyghurlarning étiqad tarixi esli mahiyiti bilen namayen bolalmidi. Hetta nurghun yat nersiler bu millet türkümining étiqad tarixigha zorlap téngip qoyuldi. Türkiy milletlerning , jümlidin Uyghurlarning étiqad tarixidin söz échilghanda, elbette bu mesililerni éniq ayrip chiqish kirek. Melumki, bir milletning étiqad tarixining paklandurulishi bashqilar teripidin zeherlen'gen minge we bulghan'ghan qelbning pakiz tazlan'ghinigha oxshash, insan wujudigha yéngi roh we yéngi eqil béghishlaydu. Medeniyet tariximizgha mal qiliniwatqan totémizm mesilisimu del bizning jiddi mu'amile qilidighan we medeniyet tariximiz bilen bolghan chek-- chégrasini éniq ayrip chiqishqa tégishlik muhim témilirimizning biridur. Mezkür maqalining meqsitimu mushu noqtini aydinglashturushtur.
Totém -- eng iptida'iy étiqad chüshenchiliridin biri. Totémizmda yaki totém étiqatida bir a'ilining yaki bir uruqning diniy we séhriy jehettin tebi'et dunyasidiki melum bir haywan, ösümlük yaki tebi'et hadisliri, hetta ushshaq-- chüshshek nersiler bilen munasiwetlik ikenliki, uning ejdat dep qarilidighanliqi we uning bilen teqdir birlikige ige ikenliki itirap qilinidu. Bu arqiliq totém dep qaralghan ashu epsaniwiy ejdatlarni qoghdighuchi ilah dep qarap choqinidu . Démek, tétém bir a'ile -- klan(urugh)dinidin ibaret. (1)
Hazir din tetqiqatida qolliniliwatqan " Totém" sözi shimaliy amérikidiki hindi'anlarning algonki qebilisining tilida"ototéman"(oto -- uruq, qebile dégenliktur) sheklide bolup, "mining urughim, qebilem" dégen menini biridu. Tunji bolup 1791- yili jon lungning esiride totémning hindi'anlar arisida barliqidin söz échilghan. Uningdin bashqa awstraliye we okyaniyidiki iptida'iy toplar arisidimu barliqini gréy 1841- yili ilan qilin'ghan esiride bildürgenidi. Insanlar totémgha hem kishi hem urugh topi süpitide belgilik bir séhriy we mistik bir chüshenche arqiliq baghlinip turidu. Urugh özini ashu totémning nami bilen atighan. Eger totém bir janliq nerse(haywan) bolsa, uni öltürüsh yaki göshini yigili bolidighan jinistin bolsa uni yiyish qet'iy cheklinidu. Lékin, bezi mexsus murasimlarda totém süpitide qobul qilin'ghan haywan boghuzlinip göshi yiyilidu. Totémgha ishinidighan her shexsning bezide özige xas bir totémi bolidu. Buningghimu oxshashla qoghdighuchi roh we qoghdighuchi haywan shekide ishinidu. Bolupmu bular özliri bilen ashu totém otturisida bir alaqe ornitish meqsitide totémning obrazini bedinige siziwélishni adet qiliwalghan. Totém shekli yene nerse --kirekler, chédir we öy ichigimu ishlen'gen. Eng köp qollinilghan totémlar ichide hindi'anlarning ozhibwa qebilisiki éyiq, aq tirek, biliq, tashpaqa, böre we su kalisini, algonki qebilisidiki éyiq, biliq, bugha, kürke toxu, bürküt, tülke, awstraliyide kertenkele(paqa, yilan, timsah qatarliq haywanlar türi), afriqida yolwas, it, kala, qizil topraq, zeytun derixi, hindistanda türlük medenler we derexler, tuz, yolwas, böre, qunduz, polinéziyide herxil haywanlar, tash we bezi ademlerni körsitip ötüshke bolidu.(2)
Xélidin béri totém heqqide esta'idil we ishenchilik tetqiqatlar élip bérilmay turup türkiy milletlerde, jümlidin Uyghurlarda totém étiqadining bolghanliqi(menmu ilgiri shundaq tunushta bolghan) tekitlinip keldi we böre , at, bugha, bürküt, kepter we qoy qatarliqlar bularning totémi qilip körsitildi. Bolupmu "Böre totémi" heqqidiki qarashlar nahayiti keng yéyildi. Qisqiche bir xulasilaydighan bolsaq, bu qarash tüwendikidek delillerge tayan'ghan:
1- Türkiy milletlerning börini ejdat dep qarap, uninggha hörmet körsitishi;
2- Rashidinning "Jami'üttewarix" dégen esiride oghuzlarning 24 qebilisdin söz échilghanda, her töt qebile üchün bir qushning on'gun (bu mongghulche söz bolup, türkchidiki teley- bext menisidiki ong sözidin yasilip , totém meniside kelgen) süpitide bildürlishi;
3- Ottura asiyadiki türkiy milletler arisida 19- esirning ikkinji yérimida élip bérilghan tetqiqatlarda totémizmdiki shurin'gani eslitidighan but- fétishlarning (altayliqlardiki töz, yaqutlardiki tan'gara qatarliqlar) bayqilishi;
Lékin, yuqirida tilgha élin'ghan tereplerni Uyghur qatarliq qedimki türkiy milletlerde totémizmning bolghanliqigha da'ir heqiqiy deliller süpitide qobul qilish tes. Heqiqeten, türk dastanlirida böre )kökböre( türk neslining mewjutliqini dawamlashturghan bir ata (yaki ana) süpitide tilgha élinidu. Köktürk dastanida düshmen teripidin put we qoli kisip tashlan'ghan bir bowaqning böre teripidin qutquzilishi we ashu börining türk neslini dawamlashturghanliqi diqqetni tartidu. Shunga, köktürkler börini ejdat süpitide qobul qilip, uninggha hörmet körsetken. Uyghurlarningmu hun tengriqutining bir melikisi bilen bir börining qoshulishidin törelgenliki sözlinidu. Ejiba börige körsitilgen hörmet uning totém ikenliki we türkiy milletlerde totém étiqadining bolghanliqidin dérek biremdu? L. Gomilyéf " Uyghurlar we achina(asina) sariyidikilerning (köktürklerni démekchi- a) toluq bir totémist ikenlikini éytish xélila éhtiyat qilidighan mesile. Chünki tarixiy menbelerde ularning börige qarita xaraktéristik bir pozitsiyide bolghanliqidin söz échilmaydu." (3) dep körsitidu.
Melumki, totémizm yalghuz bir haywanni ejdat dep tunushtinla ibaret emes. Uning bir étiqad sistémisi süpitide ijtima'iy we hoquqiy belgilirimu bolidu. Totémizm sistémisining dawamlishishi üchün bu shertler toluq hazirlan'ghan bolishi kirek. Iptida'iy insan toplirigha xas bir étiqad sistémisi bolghan totémizmda her bir urugh(a'ile,klan)ning bir yaki bir qanche totémi bolidu. Urugh ezaliri bu totém üchün diniy murasim إtküzidu we belgilimiler- pehrizlerni tüzüp, uninggha emel qilidu. Buningdin bashqa totémizmning türkiy milletlerning medeniyet tarixidin éniq perqlinip turidighan tüwendikidek bir qanche türlük xaraktéristik terepliri bolidu:
1- Hoquq jehettin totémizmda "Ana hoquqi" ijra qilinidu. Türkiy milletlerning a'ilisi "Dada hoquqi" asasliq orunda turghan pederiy xaraktérge ige idi. Bir urugh dini bolghan totémizmda mülük ortaqliqi bolidu, türkiy milletlerde xususiy mülük chong rol oynighan.
2- Totémizmda oxshash bir totémgha mensup bolghanlar öz'ara tughqan hésaplinidu. Halbuki, bu, türkiy milletlerde qandashliqqa tayan'ghan.
3- Totémizmdiki urughlar iqtisad jehettin owchiliq we yighmichiliqni asas qilghan teyyar iqtisadqa tayan'ghan. Türkiy milletlerning iqtisadi charwichiliq we dihqanchiliqni asas qilghan.
4- Totémizmdiki insan toplirida her bir urughning ejdat dep tuniydighan ayrim bir totémi bolidu. Türkiy milletlerde bolsa pütün bir millet muqeddes hésaplaydighan birla haywan mewjüt idi. Totémizmda yalghuz haywanla emes, belki yene bir tal tash we yamghur süyi, hetta haywanning quyriqi, tili, tapini, tükimu totém hésaplinidu.
Böre riwayitining birleshtürgüchi bir xaraktérge ige bolushi klan- a'ililerni bir biridin ayridighan we ularni bir birige qarimu - qarshi qilip qoyidighan totém chüshenchisige zit kilidu.
5- Totémizmdiki urughlarda her bir kishi totémning nami bilen atilidu. Halbuki türkiy milletlerde her bir kishining, her bir a'ilining ayrim namliri bar'idi. Ularda "Böre ata" yashighan yer dep qobul qilin'ghan gharlarda belgilik murasimlarni ötküzüsh en'enisi börining wujudi(téni) bilen emes, belki ötmüshi qarangghu tarixqa aylan'ghan qedimiy bir xatérining janlandurulishi bilen munasiwetlik idi.
6- Totémizmda her bir urugh totémgha choqidu . Lékin, türkiy milletler börige choqun'ghan emes.
7- Kishining aldigha uchrighan her qandaq nersini muqeddesleshtüridighan "Mana"(sirliq bir küch-- a) chüshenchisi totémizmning gewdilik alahidilikliridin biri hésaplinidu. Türkiy milletlerde bu chüshenche bolmighinidek, totémizmdiki rohning ölmeslikige ishenmeydighan étiqadqa qarshi halda ka'inatnimu rohlar dunyasi süpitide bilgen qedimki türkiy milletlerde diniy étiqadning asasliridin biri rohning menggülükke ige bolishi idi. Shu seweptin ejdatlarning rohigha atap nezire biriletti we qurbanliq qilinatti. Yuqirida tilgha élin'ghan tözlermu ejdatlarning simwoli idi. Omumen, tilshunasliqqa a'it tetqiqatlarmu türkiy millletlerde totémizmning mewjut bolmighanliqini körsitip berdi(4). Emeliyettimu türkiy milletlerning étiqad shekilliri toghrisida eng ishenchilik melumatlarni biridighan"Orxun abidiliri" bilen "türkiy tillar diwani"da totém heqqide héchqandaq bir gep - sözning uchrimasliqi bu millet türkimide totém chüshenchisining yoqliqidin toluq bisharet biridu. " Oghuzname" Dastanidiki oghuz qaghan'gha yol bashlighan kök börining tengri teripidin ewetilgenliki, yeni bu börining köktin chüshken nurning ichidin peyda bolghanliqi heqqidiki bayanlardinmu türkiy milletlerning böre chüshenchiside totém iznasining yoqliqini bilgili bolidu. Shuni izahlap إtüsh zörürki, xenzu menbeliride büyük hun tengriquti batur a'ilisining "Ejderha (lüwent) nesli"dep atilishi u dewrlerde xenzular teripidin hökümdar a'ilirige köpünche haywanni asas qilip bir munche ejdatlarni(shendung ölkiside shün dep atilidighan pil shekillik tengri, enxuy ölkiside yü dep atilidighan tonggoz shekillik tengri, xubéyde kala shekillik tengri, bashqa jaylarda éyiq shekillik tengri chüshenchiliri bar idi. Bularning hemmisi melum bir a'ilining totém étiqatidiki ejdatliri idi.) Oydurush aditining netijisi bolsa kirek. Ejderha ularda tebi'etke hökümranliq qilidighan tengrilerdin biri bolghanliqtin, xuddi iranliqlarning turan qehrimani alp ertungani "Aprasiyab"(esli shekli frangrasyan bolup, hindi- iran urush tengrisining nami)déginige oxshash, ejderhaningmu baturning a'ilisige nahayiti asanla téngilghanliqi körülmekte.
Yuqiridiki bayanlarning körsitip berginidek, türkiy milletlerning, jümlidin Uyghurlarning diniy étiqadi totémizm asasida rawajlan'ghan emes. Totémizm körülmigen bir jem'iyette totémningmu bolmasliqi nahayiti éniq. Totémizm öz aldigha bir sistémidur, totémmu peqet uning bir parchisidin ibaret. Bu jehettin qarighanda börining totém süpitide itirap qilinishi türkiy milletler üchün mumkinlik da'iriside emes. Omumen, totémizm iptida'iy insan toplirigha xas bir étiqad sistémisi hésaplinidu. Lékin, türkiy milletler bolsa iptida'iy top(topluq- jem'iyet) bolush xaraktérini tarixning qarangghu dewrliridila bésip bolghanidi. Hun we köktürk dewride ilghar bir jem'iyet sewiyisige yüksilip bolghan. Shu seweplik, börige körsitilgen hörmetning totémizm bilen, böriningmu totém bilen hich bir munasiwiti yoq.
"Jami'üttewarix"("tarixlar toplimi" Dégen menide) dégen eserde oghuzlarning 24 qebilisige wekillik qilidighan on'gun qushlirining körsitilishi türkiy milletler arisida on'gun yeni totémning barliqigha delil hésaplanmaydu.
"Jami'üttewarix" Ilxaniylar weziri rashidinning yitekchilikide tüzülgen bir dunya tarixi. Bu eserde türkiy milletlerning we mongghullarning tarixi rashidinning tehrirlishidin ötken. Miladi 14- esirning bashlirida yézilghan bu eserde mongghul medeniyet muhitining izliri körülgen. Buningdin bashqa ilxaniylar emdila qobul qilghan islamiyetning tesirimu eserde ipadilen'gen. Mesilen, bu eser otturigha chiqishtin burunla Uyghur yéziqi bilen köchürülgen "Oghuzname"dastani " jami'üttewarix" ta kökböre motifidin xali qaldurulghan shekilde, yeni bir qarimaqqa burmilan'ghan halda kirgüzülgen. Shu wejidin rashidinning oghuzlargha on'gun(totém)yüklishige qarita éhtiyat bilen mu'amile qilish kirek. Uyghur medeniyet tarixining eng muhim eserliridin biri bolghan "Türkiy tillar diwani"da oghuzlarning her bir qebilisige a'it belge we mallirigha basidighan tamghiliri éniq birilgen bolsimu, lékin oghuz qebililirige simwol hésaplinidighan qushlarning on'gun--totém süpitide körsitilmesliki diqqetni tartidu. Oghuzlarning tarixida totém dewrining bolghanliqidin söz achqili bolmaydu. Yene bir tereptin oghuzlarning on'gun qushlirining bolghanliqi heqqide bashqa eserlerde héchqandaq bir melumat yoq. Shu seweplik oghuz qebililirining on'gunliri bilen munasiwetlik bolghan melumatlarning toghriliqidin gumanlinish orunluqtur (5). Bu ehwal oghuz qebililirige on'gun - totémlarning yüklinishining kéyinki dewrning sün'iy esiri ikenlikini körsitip biridu. "On'gun" Dégen nammu buning yene bir delilidur. Bu namning yiltizi bolghan "Ong" sözi türkchide "teley, dorust, ong terep" dégen menilerni bildüridu(6). Emma bu yiltizdin shaxlan'ghanliqi melum bolghan "On'gun" nami bolsa mongghul dewridin burunqi türk medeniyet eserliride uchrimaydu. Buningdin türkiy milletlerning on'gun- totém oqumidin xewersiz ikenlikini, bu namning kéyin waqitlardiki mongghul tesiri bilen oghuz qebililirige mal qilip qoyulghanliqini yaki téngip qoyulghanliqini éyitishqa bolidu.
Türkiy milletlerning eksiche mongghullar bir orman qewmi bolup, asalak -- teyyar iqtisadqa tayinidighan, ana hoquqi we totém chüshenchisi küchke ige bolghan, yeni totémizmning bütün amilliri kürülgen bir topluq idi. Ilxaniylar mongghul impériyisining merkizidin yiraqta qurulghan bolishigha qarimay, mongghullarning medeniyet amillirini küchlük derijide muhapizet qilatti. Shuningdek türk we islam medeniyet muhitining tesirigimu künséri ichkirlep kirishke bashlighanidi. Bu üch xil medeniyet bir biri bilen arilishp ketken bir dewrde mongghul totém chüshenchisining oghuzlarghimu téngilghanliqidin yidirqashning hajiti yoq. On'gun qushlirining "Tarixi ali selchuq"(15- esirde yaziji'oghlu teripidin yézilghan) we "shejeri terakime"(17- esirde obul ghazi bahadirxan teripidin yézilghan) qatarliq eserliridinmu orun élishi artuqche bir mena ipade qilmaydu. Chünki her ikki eser "Jami'üttewarix"dégen eserdin paydilinip yézilghan.
19- Esirde ottura asiyada yashaydighan bezi türkiy milletler arisida élip bérilghan tetqiqatlarda kigizdin we haywan tirisidin yasalghan bezi nersiler tépilghan. Bu nersilerge diniy bir mena birilip but- fétish sheklide xaraktirlendürülgen. Shuningdek bu totémizmdiki shurin'ga bilen oxshash türdin dep qarilip, türkiy milletler arisidiki totémizmning izliri üstide izdinish bashlan'ghan.
Aldi bilen shuni éytish kirekki, melum bir tar da'irdiki tépilmilarning pütün bir milletke we uning uzun tarixigha mal qiliwitilishi, qedimki medeniyetke bu jehettiki menaning yüklinishi xata bir métodtin bashqa nerse emes. Shunga, bu esta'idil toxtilishqa tégishlik bir mesile. Bolupmu qedimki türkiy milletlerdiki "Töz" chüshenchisi we ejdatlargha choqunish mesilisi üstide toxtilish bu jehettiki qarashlarning aydinglishishigha tolimu paydiliqtur.
Fétish-- insan'gha amet - teley ata qilidighan we kishiler tebi'et üsti alahidiliklerge ige dep qarap joqunidighan nerse yaki haywanni körsitidu. Bu namdin yasalghan fétishizm bolsa tunji qétim gherbiy afriqa xelqlirining dinini ipade qilish üchün qollinilghan. Bu étiqad türining animizm bilen belgilik baghlinishi bar. Asasi nigizidin qarighanda fétishizm dunyaning séhriy noqtidin chüshünilishige baghlinidu. Lékin fétishizmning ottura asiya insan topliri arisida küchke ige bolghanliqigha da'ir ispat yoq. Shundaqtimu türkiy milletlerde töz uqumi rawajlan'ghan. Töz pelsepede " Özgergen nersilerning héchbir özgirishke uchrimaydighan qismi, yeni jewher yaki subistansiye"(7) süpitide chüshendürilidu. Anadoludiki türk xelqi arisida "Ul", "asas" meniside qollinilidu. Töz sözi mena jehettin "Esli", "yiltiz", "menbe ", "mahiyet" dégenlik bolidu. Idiqut xanliqi we qaraxaniylar dewridiki Uyghurche menbelerde we kéyinche chaghatay Uyghur tilida mushu menini saqlighan. Yaqutlarda bolsa töz "Tan'gara" dep atalghan. Altayliqlar qoghdighuchi rohlarni "Tös"dep ataytti(8). Türkiy milletler ejdatlirining teswirini yasap saqlaytti. Shuning bilen ejdatlirining rohi konkirt bir xatirige aylinatti. Robruk Uyghurlar arisida bundaq xatérini körgen. Bu heqte rubruk mundaq dep yazghan : " Uyghurlar bir tengrige étiqad qilidu. Tengrining insan yaki bashqa jisim sheklide tesewwur qilinishini qobul qilmaydu. <ئۇنداق بولسا نىمە ئۈچۈن بۇنچە كإپ بۇت ياسىدى*لار> Dep sorisam, Uyghur rahibi <بىز بۇتلارنى تە*رىنى* تەسۋىرى دەپ قارىمايمىز. بىزدە بىرسىنى* ئوغلى، ئايالى ياكى باشقا بىر ئادەم ئۆلۈپ كەتسە ئۇنى* ھەيكىلىنى ياساپ بۇ يەرگە تىزىپ قويىدۇ. بىزمۇ بۇلارنى ئۆلگۈچىنى* خاتېرىسى سۈپىتىدە قەدىرلەپ ساقلايمىز> dep jawap berdi. " (9)
Türkiy milletlerdiki ejdatlargha choqinishni bashqilar yiterlik derijide tunup yitelmigen. Shuning üchün xenzu menbeliridimu töz "Tengrining teswiri" süpitide bildürülgen. Bir qisim tetqiqatchilarmu bu xatérilerge tayinip tözni fétishning del özi dep qarighan. Halbuki türkiy milletlerning but-- fétishke choqun'ghanliqigha da'ir héchbir höjjet uchrimidi(10).
Türkiy milletlerning hoquq chüshenchiside ata hoquqi küchke ige idi. Buning din sahesidiki belgisi bolsa ölüp ketken chong(ulugh) kishilerge we ejdatlargha hörmet körsitilishi idi. Ejdat rohlirigha qurbanliq qilish, ejdatlargha munasiwetlik xatérini ipadileydighan muqeddes gharlarda murasimlarni ötküzüsh del ejdatlargha choqunush étiqadining ipadiliri idi. Türkiy milletler tözge ilahiy bir mena yüklimigen. Eksiche buni ölüp ketken chonglarning(er yaki ayal) xatérisini janliq halda saqlaydighan bir simwol süpitide körgen. Buningdin mongghullardiki "On'gun" atalghusi bilen türkiy milletlerdiki "töz" atalghusi otturisidimu perqning barliqini bilgili bolidu. Her ikki atalghudiki mahiyet bir birige pütünley zit kelgenidi. Miladi 13- esirde buddist Uyghurlarning(turpanda) ibadetxanilirida bu tözler bar idi. Halbuki Uyghurlarning totémizm bilen héchbir munasiwiti yoq idi. Uyghurlar tözlerni shöbhisizki tengri teswiri süpitide emes, belki ölüp ketken yéqin ademlirining simwoli süpitide yasap ibadetxanilarda saqlighan. (11)
Obul ghazi bahadirxanmu öz esiride töz bilen munasiwetlik qilip"Bir kishining yéqin bir adimi ölüp ketkende, uning süritini yasap öyde saqlaytti" dégen shekildiki bir ipadini qollan'ghan.
Démek, bir qisim tetqiqatchilar teripidin fétish ikenliki otturigha qoyulghan tözning eslide ejdatlarning teswiri ikenliki we ejdatlargha choqunishning bir qismi ikenliki melum bolmaqta. Yeni tözning fétish, totém we on'gun bilen oxshashliqi yoq. Shu wejidin tözler ichide uchraydighan böre teswirlirinimu totém süpitide xaraktérlendürgili bolmaydu. Bu teswirler ejdat süpitide börige bolghan hörmetning simwollashturilishidur.
Totém témisida yekun süpitide shunimu bildürüp ötishimiz kirekki, "Oghuzname" dastanida kök böre oghuz qaghanni yürüshke righbetlendürüp, uning qoshunigha yol bashlap mangidu. Yeni qoshun'gha yitekchilik qilidu. Bu yitekchilik wezipisi oghuz qaghanning dunyawiy dölet qurushi bilen axirlishidu. Shuningdin kéyin kök böre qayta tilgha élinmaydu. Eger kök böre totém bolghan bolsa bir wezipini axirlashturupla ghayip bolmaytti, belki da'im hemra bolup otturigha chiqatti.
Emdi bu yerde biz böre(kök böre) türkiy milletlerde totém qilinmighan bolsa, undaqta u bu millet türkimining rohiyitide zadi qandaq bir menani ipade qilatti? Dégen bir su'algha duch kilimiz.
Qedimki dastanlirimizdiki böre motifidin shundaq bir xulase chiqirishqa boliduki, böre türkiy milletler teripidin qotqazghuchi, nesilni dawamlashturghuchi (yéngi bir ewladning tunji atisi yaki anisi) we yol körsetküchi(rehber) süpitide qobul qilin'ghan. Shuni unutmasliq kirekki, bir milletning talay esir tarix sehniside put dessep turalishi peqet mushu xil salahiyet bilen mumkinlikke irishidu. Yeni bir millet mewjutliqini saghlam we küchlük halda muhapizet qilalishi, milliy bir rehberge ige bolishi we béshigha kelgen her qandaq halakettin qutulushni bilishi kirek. Türkiy milletlerning dastanliridiki böre, nur we qutluq tagh motifliri shöbhisizki bir xil simwol. Böre yashash iqtidarining, milliy rehberning we qutulushning, hör we musteqil yashashning simwoligha aylan'ghan. Böre heqqidiki bu dastanlarda milletning zoriyish, küchiyish we kéngiyish yolida ijra qilish zörür bolghan prinsiplarning belgiliri maddiy amillar bilen ipade qilin'ghan. Böre arqiliq simwolizmgha aylan'ghan bu chüshenche milliy birlikni saqlaydighan we uning küchiyishini kapaletke ige qilidighan bir pikir idi. Millet bu pikirge ishinip uninggha emel qilghanda, hakimiyiti we üstünlikini qoghdiyalighan, bu pikridin ayrilghan chaghda halaketke duch kelgen. Ularni bu halakettin yene böre qutquzghan. Buningdin bilishke boliduki, tarixtin burunqi we tarixtin kéyinki nurghun milliy qehrimanlarning we milliy rehberlerning obrazi böre - kök börige simwol qilish arqiliq ipade qilin'ghan.
Melumki, böre türkiy milletlerning hayatigha eng küchlük derijide chétilghan haywan idi. Yene kélip uning xaraktéri her qandaq bir haywandin alahide perqlinip turidu. U nahayiti eqilliq, chaqqan, jesur, taqetlik we tewekkülchilik rohi üstün alahide bir haywan. Böre dexlisiz(erkin)yashashni yaxshi köridu. Shunga, uni boysundurghili we qolgha ügetkili bolmaydu. Böre topliship(öm) teshkillik yashaydu, öz topigha sadiq we wapadar bolidu, serkisige qet'iy egishidu. Siritqa qarita her waqit intayin sezgür turidu hem nezirini yiraqqa tikidu. Yashash iqtidari we maslishish rohi intayin üstün. Insanlarning qilghan yaxshiliqini hergiz unutmaydu. Meghlubiyettin qet'iy ümitsizlenmeydu we nishandin asan waz kechmeydu. Böre bashqilardin himmet kütmeydu we her qandaq shara'itta hélimikirlik ishletmeydu. Shunga, ach qalghan teqdirdimu tülkining göshini yimeydu. Démek, böre haywan bolsimu, uning wujudida insanlarning mukemmellishishi üchün eng zörür roh jughlan'ghan. Börini tetqiq qilghanlarmu uning igilmes rohqa we erkin hayatqa simwol bolidighanliqini tilgha alidu. Ottura we shimaliy asiyada böre bilen eng awwal we köp uchrashqan türkiy milletlerning börining ashu xususiyetlirini tunup yitishi we uni özlirige simwol qilip tallishi tebi'iy idi. Démek, böre totém bolmastin belki, bir pikir we idi'ologiyining yeni ijtima'iy hayat nizamining ekis étishidin bashqa nerse emes. Shu seweplik börige küchlük hörmet körsitilgen. Bu xil hörmet türlük simwollar arqiliq ipade qilin'ghan. Mesilen, bezide bir töz süpitide, bezide oghuz qaghanning xitap qilghinidek (böre bolsun bizge uran- shu'ar) urush shu'ari süpitide, yene bezide bayraq(altun renglik böre béshi chüshürüsh) süpitide ipadilen'gen.
Bolupmu böre bashliq(altun renglik)bayraq we tughlar alahide diqqetni tartidu. Böre bashliq bayraq hakimiyetning we musteqilliqning bir qismigha aylan'ghanidi. Bayqal köli etrapida miladidin burunqi 1000-yillargha mensup bir qebridin tunchtin yasalghan böre béshi sheklidiki bir bayraq tépildi(12). Obul qasim firdewsi"Shahname" dastanida iranliqlar bilen urushqan turan padishahi aprasiyabning böre bashliq bayriqining barliqini tilgha alghan(13).Miladi 10- esirde hazirqi jenubiy shinjangda ismi namelum bir Uyghur sha'iri teripidin köchürülgen "Oghuzname" dastanida, oghuzxanning qoshuning kök renglik bayriqi üstige börining bash süriti chüshürülgenliki sözlinidu(14). Hunlargha a'it no'in'ula qorghinidin tépilghan nersiler ichide böre bashliq bir bayraq bar(15). Köktürklerning ordini qoghdighuchi qisimliri "Böre" dep atalghinidek, orda derwazisighimu böre bashliq bayraq ésilghan. Uyghurlarning büyük qaghani moyunchur tang sulalisining bir généralini böre bashliq bayraqqa mejburi tazim qildurghan(16). Kélip chéqish jehette miladi461 -465- yillarda yawropagha köchken Uyghur(oghur)qebililirige baghlinidighan bashqirtlar(esli shekli bashqurt)da taki 18- esirgiche böre bashliq bayraq saqlinip kelgen. 1704-1740 - Yillarda oralning shimalida yashaydighan bashqirtlar ruslargha qarshi urush qilghanda böre bashliq bayraq ishletken(17). Miladi 6- 8- esirlerge a'it kucha tam resimliri ichide böre bashliq gürze we bayraq kötürwalghan hökümdar we alplar resimi sizilghan. Turpandiki tam resimliri ichidimu bإre bashliq bayraqni uchratqili bolidu. Bu shekildiki teswirler islamiyettin kéyinki minyatürlerdimu uchraydu(18). Buningdin bashqa kéyinki waqitlardiki arxé'ologiyilik tekshürüshler dawamida köl tégin menggü téshida bإre bashliq ikki motiq bayqaldi. Alimlar buning böre bashliq ejderha ikenlikini bildürmekte. Böre bashliq bu ikki teswirning otturisigha köktürk qaghanliqining tamghisi ishlen'gen. Bu tamgha bilge qaghan menggü téshida bar. Qizildiki naga - ragah dégen yerdiki köktürk yaki Uyghurlar dewrige mensup tam resimidiki qaghanning böre bashliq bayriqi kötürgen alpning börkide köl tégin menggü téshidiki böre bashliq motifqa oxshaydighan bir teswir bar. Tam resimliridiki böre bashliq bayraqlar bashqa yerlerdimu uchraydu. Köl tégin menggü téshida körülgen we dölet belgisi qilin'ghan böre bashliq teswirler Uyghurlardiki bilge qaghanning namigha tiklen'gen we alp bagha inanchu tarqanning esiri hésaplan'ghan bitig tashning üstidimu bar. Tabghach türklirining qebre tashliridimu körülgen böre bashliq bu motifler 6-8- esirler arisida yasalghan qirghiz qorghanliridiki bir qorghanda tash lewhe üstigimu ishlen'gen. Qirghiz qorghinidiki motif köl tégin menggü téshidiki böre bashliq motifke bekla oxshaydu. Mana bular böre(kök böre)ning hoquqiy xaraktérge ige simwollardin biri ikenlikini éniq körsitip biridu. Omumen tarixi xatérilerning eng destlepki belgiliridin tartipla, yeni sak we hun dewridin itibaren börining diniy mahiyetni ipadilimigenliki we diniy bir simwol(totém yaki on'gun) emesliki nahayiti éniq köülgenidi. Shu wejidin, böre türkiy milletlerning qobul qilghan türlük dinliri bilen zit bir halet shekillendürmigen. Chünki, milliy bir simwol süpitidiki böre din bilen bir katégoriyide orun almighan.
Qisqisi, medeniyet tariximizda körülgen böre totémizmgha mensup belge yeni totém qilin'ghan bir haywan bolmastin, belki Uyghur qatarliq türkiy milletlerning millet, hakimiyet, mewjutluq we istiqbal üstidiki bolupmu milliy dahiliri heqqidiki pikrining obrazlashqan we dastan sheklide dawamlashqan bir belgisi süpitide milliy simwolgha aylan'ghan idi. "Qutadghu bilig"Te hökümdar iligni atashta "böre"nami bilen xitap qilinishimu bu chüshenchini quwwetleydu(19).
Türkiy milletlerde bughimu börige yandiship milliy simwol süpitide otturigha chiqqanidi. Kökböre we qutluq tagh dastanliri türkiy milletlerning qayghu we shatliqlirini janliq shekilde ekis ettürgen. Türkiy milletlerning gherbiy tarmiqida bugha üstün küch-- qudretke ige yol bashchi süpitide körülidu. Bezilerning déyishiche, sak dégen nam "Bugha" dégen menini bildüridiken(20).Bugha toghrisidiki eng burunqi yazma melumat simachenning "Tarixiy xatiriler"de tilgha élin'ghan. Bu eserde ju sulalisi hökümdari jumuwangning chüenronglar(hunlar- a) üstige yürüsh qilip axirida töt aq böre bilen töt aq bugha gheniymet élip qaytqanliqi sözlinidu. Bu yerde "Töt aq böre bilen töt aq bugha" dep izahlinishining mitolozhik bir chüshenchige tayan'ghanliqi zor ihtimalliqqa ige(21). Sherqte ordostin gherpte kaspiy déngizighiche bolghan jaylarda bayqalghan arxi'ologiylik eserlerde bugha teswirige da'ir nurghun ispatlar bar. Ordostin tépilghan hunlargha a'it sen'et eserliri ichide atlarning we bughilarning yolwaslargha, éyiqlargha we xiyali haywanlargha qarshi soqushlirini teswirleydighan mital yapraqchilar, chishi yaki erkek bugha sheklide yasalghan bayraq yaghachliri bar.(22) Altay taghliridin bayqalghan hun medeniyet izliridin qolgha ügitilgen yaki taghlarda yashaydighan her türlük haywanlarning resimlirini we heykellirini uchratqili bolidu. Bularning köpünchisi birunzidin yasalghan. Yene yaghach oyma eserlermu bar. Bularning ichide bugha we jerenlerning güzellikini ipade qilidighan, sen'et esiri hésaplashqa tigishlik birmunche heykelcheklermu bar. Bu eserlerning beziliride bugha muqeddesleshtürülgen we qorqunchliq haywan sheklige keltürülgen. Mesilen, uzun we uchluq mönggüzlük téke bughilarning aghzi yolwasning aghzi sheklide yasalghan, tirnaqlirimu yolwasning tirniqidinmu ötkürrek qilip körsitilgen. Türkiy milletlerning chüshenchiside yérimi insan, yérimi bugha qiyapitide körsitilidighan ruhlarmu bar idi. Bugha anadoludikige oxshash ottura asiyadimu türkiy milletlerning zihnini we tuyghusini hemmidin bekrek qozghighan haywanlardin biri idi. Shunga, bugha ottura asiya sen'itining her sahesini qaplighanidi(23). Bughini muqeddes dep qarash chüshenchisi yene hunlargha a'it paziriq qorghanlirining biridin tépilghan atlarning béshigha bugha shekillik niqaplarning kiydürülgenlikidinmu melum bolmaqta. Kéyinki dewrlerde bughining rohigha ige bolush üchün uning qurbanliq qilinishi mushu qedimki xususiyettin menbelen'gen bolushi mumkin. Bugha hunlargha a'it dastanlarda kökbörige oxshash yol bashlighuchi -- yitekchi yaki yardem qilghuchi süpitide otturigha chiqqan. Hunlar yawropagha köchkende bularning aldida bir bughining yol bashlap mangghanliqi sإzlinidu(24). Hunlarning ma'otis deryasini bir bughining yardimide kisip ötkenliki hemde mushu pewqul'adde ishtin kéyin hunlarning yawropada hujumgha ötkenliki sözlinidu(25). 19- Esirde yashighan hun'gir sha'iri zh. Araniyning 1864- yili yazghan "Budaning ölümi"namliq 12qisimliq iposida, yawropa hunlirining barliqqa kilishi heqqidiki "möjizilik bugha "riwayiti dastanlashturulghan. Bu dastanda mundaq déyilidu: minrot bilen sahipjamal inifning oghulliri hunur bilen majar bir küni 50 ke yéqin yigit bilen owgha chiqidu. Owda ularning aldigha bir bugha uchraydu. Owchilar bughining keynidin her qanche qoghlap baqqan bolsimu, bughini zadila tutalmaydu. Axiri bugha owchi yigitlerni don deryasi bilen azaq déngizi terepke egeshtürüp kilip tosattin ghayip bolidu. Hunur bilen majar ot - chöpliri bolaq ösken, süyi elwek hem ow haywanlirigha bay bu ziminda turup qalmaqchi bolidu. Bir küni kichide ular mungluq bir muzika awazini anglap ornidin turidu we awaz chiqqan terepke baridu. Ular bu yerde padishah dolning dostliri bilen seyli qilip yürgen ikki qizi we padishah bilarning on ikki qizini uchritidu. Hunur bilen majar padishah dolning ikki qizigha öylinidu. Bashqa yigitler bolsa bilarning on ikki qizigha öylinidu. Hunur bilen uning dostlirining ewladliridin hun milliti, majar bilen uning dostliri ewladliridin majar milliti shekillinidu. Bu ikki millet köpüyip pütün iskitiyini igileydu. (26) Yuqirida sözlen'gen menbeler, sen'et eserliri, riwayet we dastanlarda bugha hunlar üchün simwolluq muqeddes bir haywan, yeni hunlarning rehbiri, yol bashlighuchisi, yardemchisi we nijatchisi süpitide körülgen.
Aq bughining yene kök(asman) éléméntigha baghliq halda ottura asiyada muhim ehmiyetke ige bolghanliqini uchritimiz. Qizil yaki kafi reng bughilar bolsa köpünche yer we yer asti éléméntliri bilen munasiwetlik bolghan. Türk mitolozhiside arqisidin qoghlighan owchini yer astigha(ölüm)ge élip barghan bughilarni teswirleydighan riwayetlermu bar. Bugha déngiz tengrichisi dep qaralghan köktürk riwayitimu bar. Junggo menbeliride xatirilen'gen bir riwayetke asaslan'ghanda, köktürklerning ejdadliridin biri bir gharda yash bir qiz siyaqidiki déngiz tengrichisini yaxshi körüp qalidu. Lékin hökümdar bu qizning eslide bir aq bugha ikenlikini bilmeydu. Bir sürük owi jeriyanida qorshawgha élin'ghan haywanlar arisida yürgen bir aq bughini eskerlerdin biri atqanda heqiqiy ehwal ashkarlinidu. Uningdin kéyin ghargha barghan hökümdar özi yaxshi körüp qalghan qizni u yerdin tapalmighandin kéyin, uning eslide bir qiz siyaqigha kirgen ilahe ikenlikini chüshinip yitidu(27). Kإktürkler dewride owlinip qurbanliq qilin'ghan bugha hökümdarliq bilen munasiwetlik idi. Bu téma bilen munasiwetlik halda emel esin köl tégin menggü téshining sherqi yüzidiki qaghan tamghisida körülgen tagh إchkisining éhtimal bugha ikenlikini bildürmekte. Bugha eyni zamanda beg qutiningmu simwoli idi(28).Eng büyük we eng qedimki türk dastani süpitide qedimki türk dölet en'enilirini we ijtima'iy pa'aliyetlirini ekis ettüridighan "Oghuzname" dastanida kökböre, samawiy nur we bugha birlikte körülidu. Oghuz özi élishqan haywan'gha qarshi bughini yem süpitide qollan'ghan, köktin chüshken nurning ichide peyda bolghan qizgha öylen'gen we kün nurida peyda bolghan kökböre yitekchiligide dunyani fetih qilishqa chiqqan(29). k69kv9v@J
Démek, yitekchi we küch-- quwwetning simwoli süpitide teswirlen'gen bugha sak we hunlar teripidin muqeddes qarilishtek orni bilen kéyinki waqittiki bashqa türkiy milletlerning chüshenchisi we folkloridimu nahayiti muhim orun tutup keldi. Shunga, ataghliq türk alimi, mutepekkur we sotsiyalog ziya gök'alp yazghan "Aq bugha" dégen shé'iriy dastandimu bugha kökböre bilen birlikte türkiy milletlirining simwoli qilip teswirlen'gen(30).
Izahlar: 8B j4 _!g
(1) W. Ébirxard: "Chin tarixi" , türkche, 64-bet, 1995-yili, türk tarix qurumi neshriyati.
(2) "Türk énsiklopédiyisi"("totém" Maddisi), türkche, 30-,31- tom, 2- qisim, 350-bet, 1981-yili, enqere, milliy ma'arip neshriyati.
(3) L.N. Gomilyéf: "Qedimki türkler", türkche, 109-bet, 2003-yili, istanbul, sélin'ga neshriyati.
(4),(29) "Islam énsiklopédiyisi"("türkler"Maddisi), türkche,12- tom,2- qisim, 240-,254- betler, 1988- yili, istanbul, milliy ma'arip neshriyati. Ibrahim kafes'oghlu: "Türk milliy kültüri", türkche, 298-,333-betler, 2004- yili, istanbul , إtüken neshriyati. "Türk énsiklopédiyisi"("totém" Maddisi), türkche, 30 -,31-tom, 2- qisim, 350-bet, 1981-yili, enqere, milliy ma'arip neshriyati.
(5)Mehmud qeshqeri:"Türkiy tillar diwani", Uyghurche,77- ,78,-79- betler. Faruq sumér: "Oghuzlar", türkche, 166-bet, 1992-yili, istanbul, türk dunyasi tetqiqatliri fondi.
(6) A. Jafer'oghlu: "Qedimki Uyghur türkchisi sإzlüki", türkche, 250- bet, 1968-yili, istanbul nwnwirsétiti edebiyat fakultétéiti neshriyati.
(7)Orxan xancherli'oghlu: "Pelsepe sإzlüki", türkche, 419- bet, 1996-yili, istanbul, remzi neshriyati.
(8)B.Ögel: "Türk mitolozhisi", türkche,1- tom,125-, 441- betler, 1971- yili, enqere, türk tarix qurumi neshriyati.
(9),(11) Abdulqadir inan: "Tarixta we bügün shamanizm", türkche, 43- bet, 2000- yili, enqere, türk tarix qurumi neshriyati
(10) A.Doghan: "Islamiyettin burunqi türk itiqadigha da'ir", "türkler", türkche, 3- tom, 305-bet, 2002 -yili, enqere, milliy ma'arip neshriyati.
(12) "Türk énsiklopédiyisi"("Uyghur sen'iti" Maddisi), türkche, 33-tom, 32-bet, 1984-yili, enqere, milliy ma'arip neshriyati.
(13)"Islam énsiklopédiyisi"("bayraq" Maddisi), türkche, 2- tom,403-bet, 1979-yili, istanbul, milliy ma'arip neshriyati.
(14)"Millet lughiti", Xenzuche, 169- bet, 1987- yili, shangxey, lughetler neshriyati.
(15),(28) Yashar choruhlu:"Türk mitolozhisining ana yolliri", türkche, 135-,143- betler, 2002- yili, istanbul, kabalji neshriyati.
(16)"Türk énsiklopédiyisi"("kök böre"Maddisi), türkche, 8-tom, 8- bet, 1976 - yili, istanbul, milliy ma'arip neshriyati.
(17)B.إGel:"Türk kültür tarixigha kirish", türkche,6- tom,309- bet,2000- enqere, medeniyet ministirliki neshriyati.
(18)Senjer diwitchi'oghlu: "Köktürkler", türkche,71- bet, 1987- yili, istanbul, ada neshriyati. Yashar choruhlu: "Türk mitolozhisining ana yolliri", türkche, 135- bet. 2002- Yili, istanbul, kabalji neshriyati.
(19)A.Japer'oghlu: "Türk tili tarixi", türkche,2-tom, 55-bet, 1984- yili, istanbul, endurun neshriyati.
(20) W.P. Abayif: "Osht tili we xelq éghiz edebiyati",rusche, 1-tom, 179-bet,1949-yili, moskwa -- lénin'grad , pen neshriyati.
(21) Ayshe onat, sema orsoy, konur'alp erjilasun: "Xen xanidanliqi tarixi-- shi'ongnu(hun) monograpiysi", türkche, 103-bet, 2004-yili, enqere, türk tarix qurumi neshriyati.
(22) R.Grussét: "Bozqir impériyisi", türkche,41-bet, 1996- yili, istanbul, ötüken neshriyati.
(23)B.Ögel: "Türk kültürining tereqqiyat chaghliri", türkche, 1-qisim,9-,10- betler, 1971-yili, istanbul, milliy ma'arip neshriyati.
(24) Aydin taneri:"Türk dإlet en'enisi", türkche, 122-bet, 1981- yili, enqere.
(25)"Türk énsiklopédiyisi" ("hunlar" Maddisi), türkche, 19-tom, 194- bet, 1971- yili, enqere, milliy ma'arip neshriyati.
(26) "Türk énsiklopédiyisi"("balamber"Maddisi),türkche, 5-tom, 105- bet, 1967- yili, istanbul, milliy ma'arip neshriyati.
(27) B.إGel:"Türk mitolozhisi",türkche,2-qisim,103-bet. W.Ébirxard: "Chinning shimaliy qoshniliri", türkche,86-bet, 1996-yili, türk tarix qurumi neshriyati.
(30)"Türk énsiklopédiyisi"("bugha"Maddisi),türkche,17-tom, 320-bet, 1969- yili, enqere, milliy ma'arip neshriyati.
Tügidi.