Uyghur teshkilatlar: weten azat bolishi natayin 2

[Koltekin]

7 - Bap

__1877 – yili zozungtang bashchiliqidiki 400 ming kishilik xitay-manju qoshunliri qeshqeriye dölitini aghdurup, wetinimiz namini „xinjiang“ (yèngi chigra) dep atap xitayning bir qismi qiliwalghandin tartip 1949 – yili qizil xitay bèsip kirgiche bolghan ariliqta, wetinimizning yer kölimi 1.828.418kwadrat klomètirliq dairide ètirapqa ige idi. 1970 – yilliri bu ziminning kölimi taraytilip, xitay dairiliri teripidin 1.710.000 kwadrat klomètir èlan qilindi. 1980 – yilliridiki xèritiler we xitay hökümet melumatlirida 1.650.000 kwadrat klomètir jakalanghan bolsa, bügünki künde tèximu taraytilip 1.600.000 kwadirat klomètir yèziliwatidu. 200 ming kwadrat klomètirdin artuq ziminimiz chingxey we gensu ölkiliri tewelikige qoshuwètilmekte. Biz yiraq qedimqi zaman we Ottura esir tarixigha ait uyghur, xitay, rus, ingiliz tarixchilirining uyghur zimini heqqidiki delillik melumatlirigha asaslinip, wetinimiz tèritoriyisining hazirqidin on barawer büyükliki heqide chuqan sèlishning ehmiyiti bar, dep qarimisaqmu, kommunisit xitay ishghalidin ilgiriki ètirap qilinghan zimin kölimimiz heqqidiki heqiqette ching turush mejburiyitimiz, dep qaraymiz. Yeni uyghur wetinining zimin kölimi 1.828.418 kwadrat klomètir. Buningdin bir ghèrich kam hèsaplanghan herqandaq melumatni ètirap qilmaymiz. Uyghur wetinining haman bir küni öz ishghalidin ayrilidighanliq endishisi bilen gensu, chingxeylerge qoshuwalghan ziminlirimiz üchün xitay bilen kèlichekte qanliq dewa èchishtin bash tartmaymiz. Qazaqistan tewelikidiki zimin heqqimiz toghrisida, elwette bügün bash qaturush orunsiz.
Hèbibullahhajim zimin ayrimisi heqqidiki tèmini yorutush üchün gepni shundaq bashlidi.
__ 5) zimin ayrimisi: zimin dimeklik __ hayatliq dimekliktur. Bügünki uyghur zimini uyghur millitining millet süpitide apiride bolghan bipayan tupriqining öz tewelikide qalghan eng axirqi bir bölükidur. Bu tupraq jahangha meshhur yipek yolining ixtirachilirini, shanliq buddizim mediniyitini we aldi bilen budda dini ijatchilirini, rengdar atliqlar medeniyiti, bostan medeniyiti, sheher – qel’ e medeniyitini, özige xas milliy binakarliq, heykeltarashliq, neqqashliq, ressamliq we usul medeniyitini, sansizlighan seltenetlik milliy dewletlerni, büyük ilmiy keshpiyatlarni, minglighan nadir eserlerni, ajayip aqil we batur insanlarni dunyagha keltürgen xisletlik tupraqtur. Bu tupraqta yaritilghan medeniyet nemuniliri türlik tebii we sün’i apetler tüpeyli xarapliship izini yoqatqan bolsimu, yoqalmighan az bir qismi heqqidiki uchurlar we deliller herxil tarixiy menbelerde, muziylarda, xarabiler ornida dunyaning közini qamashturup turiwatida. Teklimakangha kömülgen medeniyet yaldamiliri we bashqa èchilmighan sirlar tügünidiki enggüshterlirimiz jahanning diqqitini chèkiwatidu. Uyghur zimini heqqide yèzilghan eserler köp bolmisimu, biz körüsh pursitige èrishken eshu azghina menbelerdiki delillerge qarap, ejdatlirimizning bu mubarek tupraqta yaratqan möjiziliridin teejjüplenmey we pexirlenmey turalmaymiz. Epsuski, nurghun qèrindashlirimiz, hetta bilim igilirimizmu özlirining tarixta yaratqan töhpiliri, dewletliri, meshhur zatliri heqqide qanaetlengüdek melumatlargha ige emes. Öz millitining itnik tarixidinmu sawatsiz. Bu ziminning tarixi kölimi heqqide yiterlik chüshenchisi yoq. Bu hal bügünki maddi ajizliqlar üstige meniwi zeipliklerni qoshup, dehshetlik siyasi bèsim bilen birge millitimizni èghir chüshkünlüklerge giriptar qiliwatidu. Bügünki dunyadiki tereqqi qilghan dewletlerning mutleq köp qismi bilen sèlishturghanda uyghurlar tarixi töhpiliri bilen alahide üstün orunda turidu. Qedimqi medeniyetlik milletler atalghan Gèrikler, parislar, iraqliqlar bilen bir qatarda sanilidu. Büyük hindi medeniyitige qoshqan tarixi töhpisi bilen alahide medhiyilinidu. Emma uyghurlarning bu büyük netijiliri künimizde xitaylar teripidin süy`istimal qilinip we boghulup xelqimizge bildürülmigech hem saqta tarixlar süyqesti dawam ètiwatqach, millitimizning öz eslige, öz özige bolghan ishench we chüshenchisi bekmu zeip. Öz wetinige bolghan angliq söygüsi, öz millitige bolghan mihir we sadaqiti yitersiz. Bu wetenning tarixi igisi peqet we peqet biz uyghurdin ibaret, dep dadil sözliyeleydighanlar, Sözlirini tarixi deliller bilen ispatliyalaydighanlar az. Dunyagha ayan bir heqiqet shuki, eng az hèsaplighandimu, seddichindin adriatik dèngizighiche bolghan bipayan zimin tarixtin buyan uyghur milletlirining ana wetini bolup kelgen. Xitaylarning öz zimin tèritoriyisi heqqidiki pakitliq ètirapi __ Seddichin hèlimu mewjud bolup turuptu. Seddichinning sirtida xitayning bir ghèrichmu zimin heqqi yoq. uzun esirlik xitay tajawuzchiliqi jeryanida qoldin bèrip qoyghan seddichin sirtidiki ziminlirimiz heqqide pikir qilish nöwettiki halimizda bizge artughluq qilidu. Biz hich bolmisa, bügünki künde xitay ètirap qilghan 1.600.000 kwadrat klomètir ziminimizning igilik hoquqini aldi bilen qolgha keltürüsh mejburiyitide. Asiyaning kindikige jaylashqan bu muqeddes tupraqning ezeldin uyghurlarning ana wetini bolup kelgenliki toghruluq tarixiy menbelerde yiterlik deliller bolsimu, yèqinqi künlerdin buyan xitay yallanma tarixchiliri siyasi ghayiliri nuqtisidin bu tarixiy pakitlarni burmilap, yèngi saxta tarixlarni oydurup chiqip, bu ziminda ezeldin xitaylarmu yashighan, digendek bimene sepsetilerni bazargha sèliwatidu. Uyghurlar bilen xitaylarning qandashliq munasiwiti bar, digendek yirginishlik shermendichiliki aqmighandin kèyin, buning tarixi asasini hazirlash meqsitide, „uyghurlar 840 – yilliri mongghuliye yaylaqliridin bügünki xinjianggha köchüp kelgende, xinjiangda bashqa milletler bilen birge xenzularmu yashayti“ digendek qip qizil reswachiliqlarni tarix atap dawrang qiliwatidu. Hetta xitaylarning uyghur wetinige yerleshkenlik saxta tarixini miladining 206 – yillirigha sörep, uyghurlar tarixidiki eng qudretlik impiraturluq bolghan batur tengriqut hökümranliqidiki hon impiriyisi zamanida xitaylarmu xinjiangda mewjud idi, dep jöyliwatidu. Bu zamanda özlirining honlardin qorqup seddichin sèpilini qurushqa bashlighanliqini we honlargha xan jemet èsilzade qizlirini sowgha qilish bedilige öz dewletlirining mewjudluqini saqlap qalalighanliqini tilghimu èlip qoymaywatidu. Xitaylarning eng güllengen dewliti bolghan xen we tang sulalisi zamanidimu, uyghurlarning seddichin etrapida, hazirqi sherqiy shimaldiki üch ölkisi tèritoriyiside, chingxey, gensu, yünnen rayunlirida uyghur xanliqlirini qurup, nechche on esirler seltenet sürgenlikini tanmaqchi boliwatidu. Kashki, bu tarixlar xitaylarning özlirining tarixi eserliride yèzip qaldurulmighan bolsa! Qisqisi, bu ziminda bizningmu tarixi heqqimiz bar, biz bu yerni qoldin bermeymiz, dewatidu. Emma pütün dunya uyghur wetinining tibet, ichki mongghulgha oxshash mustemlike astidiki zimin ikenlikini, peqet bolmighanda, bügünki qol ilkidiki ziminlirining mutleq rewishte xas uyghurlargha teelluq ikenlikini, bu ziminda tarixtin buyan xitay uruqigha mensup hichqandaq bir janliq mewjud bolup baqmighanliqini bilidu. Bügünki dunyaning bu heqte èniq ipade bildürmigenliki bu heqiqetke köz yumghanliqidin emes. Bu heqiqetning ilim dunyasidiki teshwiqatigha yiterlik ètibar bermigenlikidindur. Türk dunyasi we islam dunyasining uyghur wetini toghrusidiki qarashliri nispeten iniq. Ular wetinimizni „türk dunyasi we islap dunyasining sherqtiki qorghini“, „dunya medeniyiti ixtirachilirining ana wetinining bir qismi“ dep ataydu. Bu ziminning haman bir küni musteqilliqini eslige keltüridighanliqigha ishinidu.
Hajim biraz oylunup turiwalghandin kèyin sözini dawamlashturdi:
__ Ilgiri hindilar bu ziminlarni „sir indiye“ (hindistanning shimali) dep atighangha oxshash, xitaylarmu yanggüen qowiqining sirtidiki ziminlarni „gherbi yurt“ dep atighan. Bu her ikki atalghuning eyni zamandiki meniside hindilargha yaki xitaylargha tewelik uqumi bolmighan. Emma nomussiz xitay tarixchiliri bügünki künde „gherbi diyar“ digenlik junggoning gherbi ölkisi digenlik bolidu, dep yüzini daptek qilip jöylüp yürüydu. xitaydin bashqa hichqandaq bir dewlet tarixchisi bu uqumni xitay chüshengendek bimene chüshenmeydu. Gherbi diyar namining xitaylar özliri ayagh bèsishqa pètinalmighan seddichin sirtidiki uyghur ziminlirigha bergen omumi nam ikenlikini ètirap qilidu. Nöwettiki quwwiti bilen zimin ishtihasi qutrap ketken achköz Xitaylarning pikriche bolsa, ottura asiyadiki bashqa türkiy jumhuriyetlerning ziminlirimu xitaygha tewe. Chünki eyni zamanlarda bu ziminlarning igidarchiliq hoquqi uyghurlargha tewe idi. Bügün uyghurlar xitaygha tewe bolghandikin, u ziminlarmu xitaygha tewe bolidu. Mana mushu xil rezil mentiqe bilen, xitaylar bizning qazaqistan rayunidiki ziminlirimiz heqqide ghewgha qilip yürüydu. Qirghizistan hökümètining uyatsizliqi tüpeyli pul bedilige qirghiz yerlirige „dingshawping kochisi“ digendek namlarni bèrip, qirghizistan ziminlirining tewelik mesiliside kèlichekte ghewgha peyda qilish hazirliqlirini bashlawatidu. Xitaylar yer sharida nopusqa qarap zimin teqsim qilish xiyallirining emelge ashmaydighanliqini bilgech, xoshna ellerge köz alaytish bilen bir waqitta, wetimiz ziminlirini menggü öz ilkide tutup qèlish üchün qolidin kèlidighan pütün shermende wastilerge murajiet qiliwatidu. Bu xitayning noqul zimingha bolghan èhtiyaji nuqtisidinla emes, bu zimin baghrigha kömülgen hisapsiz tebii bayliqlargha bolghan èhtiyaji nuqtisidinla emes, bu ziminning sherq bilen gherip otturisidiki iqtisadi we medeni alaqe tügüni bolushtek ewzellikidin paydilish üchünla emes, bu ziminning gherip bilen sherq arisidiki stratègiyilik ornining pewquladde muhimliqi üchünla emes, belki yèqin kelgüside özining tajawuzchiliq qara niyitini emelge ashurushtin ibaret ghayisige yètish üchündur. wetinimiz zimini 5700 klomètirliq chigra musapiside sherq we sherqiy jenubiy tereptin gensu, chingxey, shizang bilen, sherqiy shimaldin gherbiy jenupqiche mongghuliye, ichki mongghul, rosiye, qazaqistan, qirghizistan, tajikistan, awghanistan, pakistan we keshmir arqiliq hindistan bilen chigrilinidu. Sherqtin gheripke qeder 1900km, jenuptin shimalgha qeder 1500km uzunluqqa sozulghan. Fransiye ziminining üch hessisige barawer kèlidu. Yiraq qedimqi zamanlarda yipek yolining tügüni bolghan bu tupraq bügün xitay üchün hindistan we rosiyidin ibaret ikki büyük dewletke qarshi aldinqi seplik wezipisini ötimekte. Xitayning merkizi asiya ellirini kontiroli astigha èlish niyitining emelge éshishigha waste bolmaqta, xitayning gheripke kèngiyish derwazisi bolmaqta. Bu qeder muhim bir zimindin waz kèchishni 1milyadr 300 milyonluq nopusqa ige bolghan bu yejuji – mejüjiler birdek xalimaydu. mushu yèqinqi yillargha qeder, xitaylar bu zimingha jènini baqalmaywatqan, tupraq qisliqi sewebidin dölitige èghir yük boliwatqan ahalilirini kölep köchürgen, bu ziminning tebii bayliqlirini herqaysi ölkilirining xalighanche talan – taraj qilishigha yol èchip bergen, nifit, altun, oran, tebii gaz qatarliq köpxil qimmetlik bayliqlar bilen özining herbi we iqtisadi sanaitini quwwetlendürgen bolsimu, bügünkidek jür`et bilen bu zimingha meblegh sèlishqa pètinalmay kelgen idi. Alalighanning hemmini toshup kitetti. transport tennerqi bilen hisapliship olturmayti. Bu zimin haman qoldin kètidu, imkaniyetlirimizning barida èliwalayli, chishimizning barida gösh chaynayli, qoldin kétip qalghanda pushman qilmayli, deyti. Hazir qoruqmaydighan boldi. Soghuq munasiwetler urishining axirlishishi xitayni endishidin yiraq qildi. Rossiyening tehditidin qutuldi. Hindistanning nöwettiki halida özige tehdit salalmaydighanliqini bildi. Yèngi qurulghan ottura asiya türk jumhuriyetlirining özlirining iqtisadi küchige bèqindi haletke chüshüp qèlishi bilen köngülliri tèximu xatirjemlikke toldi. Her sahe igilikini uchqandek tereqqi qildurup, dunyadiki eng küchlük dölet sanalghan amèrika bilen üzengge soqushturalaydighan derijige yetti. Qolgha keltürgen bu netijiliri xitaylarni bu zimindin ayrilip qèlish endishisidin xali qildi. Hich bolmisa, yèqinqi nechche on yil ichide bundaq bir èhtimalliqning yoqliqi bilen bu zimin heqqidiki qararlirini özgertti. Köchmen yötkesh dolquni qozghidi. Merkizi sheherlerni kèngeytip qurup, tipik xitay sheherlirini berpa qilip, özlirige bèsim boliwatqan xitay ishsizliri mesilisini hel qilish üchün pul xejleshke bashlidi. Yerlik xeliq turmishini ilgirikidin yaxshilash arqiliq, qarshiliq herikjetlirini bèsiqturush meqsidige yetmekchi boliwatidu. Hazir hemmila yerde qurulush. Xelqimiz bu ajayip özgürüshlerge mehliya. Tartiwatqan we tartidighan ziyanliri bilen hisaplishidighan adem yoq! Chet`el shirketliri yéqinqi 5 – 6 yillarghiche wetinimizge yüreklik meblegh sèlip, tebii bayliqlirimizni xitaylar bilen hemkarliship bulap – talashqa jür`et qilalmayti. Hazir xatirjem halda qaqti – soqti qiliwatidu. Qarshiliq heriketlirimizning yitersizliki, üzlüksiz duch kelgen èghir meghlubiyetlirimiz sewedin shekillengen nispeten tènch muhit ularni uyghurlarning heqqige biperwa qaraydighan rohi haletke èrishtüriwatidu. Emma nimala bolmisun, bu xil selbi kilimat özgüridu. Xitaynimu, chet`el bulangchilirinimu chöchütidighan bir weziyet choqum yarilidu. Öz wetinini, öz heqqini jan tikip qoghdaydighan jengchilirimiz biri ölse yene biri iz bèsip yètiship chiqidu we chiqiwatidu. Bügünki turghun, buruxtum halet uzun dawam qilmaydu.
Hèbibullah hajim, idishtiki sudin bir nogay ussup, yash balilardek güpülditip otlap qènip ichiwalghandin kèyin, sözini dawamlashturdi:
__ Bizning 1.828.418 kwadrat klomètir ziminning igilik hoquqi dewasidin, bu zimindiki 30 milyongha yèqin xelqning heq – hoquqi dewasidin waz kechmeydighanliqimizni aldi bilen xitay bilidu. Tarixning tekrarlinidighanliqigha xitay hemmidin bekrek ishinidu. Etrapimizdiki türkiy jumhuriyetler, hindistan, rosiye, awghanistangha oxshash chigridash döletlerning nöwiti kelgende xitay bilen bolghan saxta dosutluqliridin waz kèchip, xitay tajawuzidin saqlinish üchün wetinimizni qalqan qilip, biz bilen bir septe turidighanliqini bilidu. Shuning üchünmu herbiy küchining ghol bir bölikini, zamaniwi qorallirining ser xillirini wetinimizge jaylashturup aldi. Amèrika awghanistangha bèsip kirgendin kèyin bolsa, goya amèrika bilen urushidighandek, awghanistan chigrisigha eskerlirini tökiwetti.
Hajim yene bir nersini èsige alghandek bir pes turup kètip, èghiz achti:
__ Chet`el mutixesisliri wetinimizning jughrapiyiwi ornini musteqilliqimizni qolgha keltürüshning eng zor tosalghusi, dep qararmish. Sherqte xitay, gherbi shimalda rosiye, gherbi jenupta hindistandin ibaret üch chong döletning otturisigha jayliship qalghanliqimiz bizning teliyimizning tetürliki imish. Bu zimindiki yer asti bayliqlirining heddidin ziyade molliqimu bexitsizlikimizning bir menbii imish. Dingiz – okyanlar bilen bolghan ariliqimizning yiraqliqimu bir paydisiz amil imish. Yeni bizning bexitsizlikimizge ziminimiz sewepchi bolup qalghanmish. Ziminda gunah yoq! musteqilliqimizgha bolghan ishenchimizge tetür tanasip bundaq bimene sepsetilerning bügünki künde rèalni qimmiti yoqluqini ètirap qilishimiz kirek. Dèngiz boyidiki shimali èrlandiye dölitining tèxiche mustemlike astida turishi, mol nifit we tebii gaz bayliqlirigha ige bolghan küweyit kebi qeshqerning yèrimigha teng kelmeydighan döletlerning musteqil yashishi, fransiye, germaniye, italiye, ispaniye qatarliq küchlük döletler etrapidiki yer kölimi bizning bir yèzichilik kèlidighan liuksimburgqa oxshash qanchilighan döletlerning mewjud bolup turalishi u sepsetiler üchün bir reddiye. Gunah ziminda emes. Yalghuz bu ziminning bichare ehlidimu emes. Eger transport ewzelliki musteqilliqning zörür bir sherti sanalsa, u halda sherq bilen gherip otturisidiki bu ötkelge tarixtikige oxshash qurughluq qatnash liniyisining tügüni bolushtek paydiliq pursetler quchaq èchish aldida turmaqta. Qurughluq we hawa qatnishi haman dèngiz qatnishining ornini igilesh zamani yètip kelmekte.
Hajim yènik yötiliwèlip, zimin ayrimisi heqqidiki pikirlirige shuni qoshumche qildi:
__ yigitler, wetinimiz xitayning gherbi qismida özige xas bir perq bilen ayrim ziminliq sheklide mewjud bolup turiwatidu. Özige teelluq tarixi zimini bolmighan milletlerning kèlichiki qarangghu bolidu. Bu dunya adem awladliri peyda bolghandin tartip zimin majralirigha tolghan bir dunyadin ibaret bolsimu, Bügünki dunyada yèngidin tajawuz bilen zimin ishghal qilish yaki pulgha zimin sètiwèlish imkaniyiti cheklik. Xitaydek achköz milletler öz tebiitige yarisha bu xil rezilliklerge bash urushtin uyalmisimu, aqiwitining meghlubiyet bilen netijilinidighanliqini bügünki zaman insanlirining eqli we ilmiy qarashliri ret qilmaydu. Wetensizlik derdini Xudaning qarghishigha uchrighan yehudichilik qattiq tartqan millet yoq. Ular ming yillardin artuq sersanliq hayatini bèshidin ötküzüp, axiri “israiliye” digen bir döletni qurup chiqti. Yehudilarning buning üchün töligen bedellirini hèsaplap bolghili bolmaydu. Bizning weten üchün tökken qanlirimiz, töligen bedellirimizge sèlishturghanda, ularning nechche baraber artuq chiqidu. Biz wetensizlik derdige muptila bolup baqmiduq. Nurghun ziminlirimizni qoldin bèrip qoyghan bolsaqmu, türk dunyasining muqeddes tarixi tupriqi bolghan eng axirqi bu bir bölük ziminda uyghur namida mewjudliqimizni dawam ètip kelduq. Igilik hoquqimizdin ayrilghilimu 200 yil bolmidi. Bizning bèshimizgha kelgen bu pajie tèxi yüz yil ilgiri xitayning bèshigha kelgen idi. Ularning manjularning mustemlikisidin qutulup dölet qurghinigha bir esir bolmidi. Yèqinqi ming yillar mabeynide Wetinimizge tunji qètim 1877 – yili tajawuz qilghan düshmen xitay emes, belki manju idi. Shinxey inqilawining ghelibisi bilen xitaylar manju hökümranliqini yoqitip xitayning jungxua mingo hökümranliqini tikligendin kèyin, manjular hökümranliqidiki wetinimizning igilik hoquqigha gomindang xitayliri warisliq qildi. Uningdin kèyin qizil xitay warisliq qildi. Bügün xitayning ètirapigha asasen qolimizda mewjud bolghan ziminimizning kölimi tibet we ichki mongghulni qoshmighanda xitay ziminining töttin birini teshkil qilidu. Biz tarixi ziminlirimiz dewasidin waz kechken teqdirdimu, bügünki mewjud ziminlirimizdin waz kichelmeymiz. Uni jan tikip qoghdashni, xitaylarning iplas ayighidin paklap, igilik hoquqimizni eslige keltürüshni insaniy, milliy we diniy mejburiyitimiz hès qilimiz. Nöwettiki halimizda bu mejburiyetni ada qilishning ünümlik bir charilirini qolgha keltürüsh imkaniyetlirimiz bolmisimu, bu imkaniyet üchün qurban bèrish arzuyimiz we iradimiz mewjud. Bu arzu we irade angliq yaki angsiz shekillerde wetinimizning her yèride öz ipadisini körsitiwatidu. Qizil xitay tajawuz qilip kirgendin bügünge qederki otturigha chiqqan qoralliq we qoralsiz küreshlerning biz hèsap bireleydighan qètim sani 500din ashidu. 90 _ yillardin kèyin tèximu zor bir dolqun hasil qildi. Xitay bèsimining shu qeder èghirliqigha, meghlubiyetlirimizning shu qeder zorliqigha baqmay, bu weten üchün qurban bèrish jengliri her xil shekillerde dawam ètiwatidu. Pütün millet xitaydin qutulush arzusida yashawatidu. Yeni qarshiliq idiyisidin ayrilip baqmiduq. Inshaallah, bu arzuning miwe bèrish zamani choqum kèlidu. Qan qèrindashlirimizning bügünki künde dewayimizgha biperwa qarishi xitaydin ibaret bu balayi qazadin qoruqqanliqidinla emes, xitayning yoqalmaydighanliqigha ishengenlikidin emes, uyghurlarning assimilatsiye bolup tügeydighanliqigha ishengenlikidin emes, uyghur wetinining menggü xitayning bir qismigha aylinip tarix sehipisidin öchüp kètidighanliqigha ishengenlikidin emes, yèngi bir dunya tertiwining royapqa chiqip, mustemlike mesililirini tènich yol bilen hel qilish pursetlirini kütiwatqanliqidin emes, eksinche özlirining bu merezlerdin èrishiwatqan nöwettiki jiddi menpietlirini hemmidin ela bilgenlikidindur. Zamanning tereqqiyati bu weziyetnimu mutleq özgertidu. Küchlükler haman ajizlarning qolida meghlup bolidu. Yene shuni tekitligüm barki, Bu dunyada “wetenperwerlik” digen bir uqumning qimmiti hèlimu mewjud. Meyli erkin döletlerde bolsun, meyli mustemlike astidiki döletlerde bolsun, insanlar wetinini söyidu we weten üchün xizmet qilishning ètibarini angliq tonuydu. Wetenperwerlik terbiyisini asasi terbiye tèmisi qilidu. Xahi islam dini yaki xiristiyan dini bolsun wetenperwerlik teshebbusigha ehmiyet bèridu. Wetini yoq milletning bu dunyada orni bolmaydighanliqini tekitleydu. Millitimiz bu xil terbiye muhitidin yiraq. Perzentlirimiz xitay dölitini wetenim dep bilish, xitay millitini bir aile kishiler körüp söyüsh mejburi terbiyiside yètilidu. Bizge heqiqi wetenperwerlik terbiyisini bolsa xitayning zulmi ögitidu. Heq – hoquqlirimizning depsende qilinishini, bayliqlirimizning talan – taraj qilinishini, namratliq we bichariliq ichede yashashqa mejbur qilinishlirimizni, bèshimizgha kelgen pütmes – tügimes xarliqlarni körgendin kèyin, bu wetenge özimiz ige bolmighiche ademlik salahiyiti bilen yashash pursitige èrishelmeydighanliqimizni tonup yètip, döliti yoq milletning haman xar millet ikenlikini chungqur chüshinip yètip wetenperwerlerge aylinimiz. Xitay millitining gheyri milliy tebiitidin yirginishler dawamida milletchilerge aylinimiz. Bu weten üchün, özimiz üchün wetenperwerlik, milletchiliktinmu ètibarliq bir menaliq mewjudluq bolmaydighanliqigha ishengen chèghimizda, kökrek kèrip qurban bèrish yolini tallaymiz. Millitimizning wetenperwerlik, milletchilik hès – tuyghuliri xèlila omumilashqan halette mewjud bolsimu, u emeli heriketke aylinish basquchigha yetmidi. Yetken chèghida hèssi wetenperwerliktin heqiqi wetenperwerlikke aylinip, weten, millet teqdiride özgürüsh yasaydu.
Hèbibullahhajim bir sözligenche gèpini shu yerge ekilip toxtatti. Axirida Wetenperwerlik, milletchilik heqqide özining körgen – bilgen tesirlik hèkayilirini misal èlip, gèpige ixlas bilen qulaq sèlip olturghan turmidashlirining yüreklirini titretti. Ularni Töligen bedellirige, tartiwatqan turma azawigha razi bolghidek rohi haletke ram qildi. Wetini, milliti üchün qurban bergen ezimetlerning axiretliki heqqide qilghan mukemmel tepsirliri ularning qelbini azat qildi. Mehbuslar tolimu yenggil bir keypiyatta namaz pishingha sep tüzdi. Namazdin kèyin turma hoylisida aptap sunup olturup, xèli uzun bir mehel weten azatliqi yolida shèhid bolghan mujahidlarning kechmishliri heqqide parang sèlishti. Parang namaz esirgiche dawam qildi. Esir namizidin kèyin mehbuslarning iltimasi bilen azatliqning altinchi sherti __ örpi _ adet ayrimisi heqqide hajim gèpini yene bashlidi.
__ 6) örpi – adet perqi: bizning bügünki örpi – adetlirimiz milliy turmush adetlirimiz bilen diniy adetlirimizning bir gewdige aylanghan sheklidin ibaret. Bu nahayiti keng bir hayatliq haletlirini öz ichige alghan zor tèma. Bu heqte alimlirimiz teripidin mexsus kitaplar yèzildi. bu yerde uyghurlarning omumi örpi _ adetliri heqqide sözlep bolalmaymen. peqet siyasi cheklimiler tüpeyli èghizgha èlishqa bomaydighan, dunya bilmigen, xitaylarning turmush adetliridin sèlishturma misal èlish bilen cheklinimen. Xitaylarning tarixi eserlirini oqughan ademlerge sir emeski, xitaylar tughma tebiiti nuqtisidin tolumu rezil bir millet. Ilgiri yashighan Xitay tarixchi, yazghuchilirining öz millitining rezillikliri heqqide yèzip qaldurghan matèriyallirini körgen ademler heyranliqtin chöchüshidu. Bu milletning yer shari üchün eng zor apet ikenlikini hès qilishidu. Bügünki dunya milletliri xitay tebiiti heqqide sawatsiz. Uzun bir zaman mutleq bèkinme halette yashap kelgen bu milletning xuy – peylini hich chüshenmeydu. Yèqinqi yüz yillar mabeynide Chet`ellerde olturaqlashqan we shanggang, teywendiki gherip insanperwerliki, medeniyet qarashlirining tesiri bilen turmush adetliri yèngilanghan, adem isketige kirgen az sandiki xitaylarni omumi xitay süpitide chüshinidu. Ularning ezeldin bügüngiche dawamliship kelgen insaniy tebiet ajizliqi heqqide bilimliri yoq. Bügünki tereqqi qilghan xitayning ötmüshtiki rezil xitayning dawami we belki eynisi ikenlikini sirtqi yasalma mewjudliqigha qarap tonuyalmaydu. Ularda hèlimu saqliniwatqan yawayi tebietler heqqide yiterlik axparati yoq. xitaylarning ach qalghanda yaki pul tèpish meqsidide adem göshi yeydighan we adem göshidin tamaq ètip satidighan adetliri heqqide öz kitaplirida melumatlar bar. Yèqinqi yillardimu xitay ölkiliride bu xil hadisilerning köplep yüz bergenliki heqqidiki xewerlerni anglap turiwatimiz. Bu sahede Kishini nepretlendüridighan bir zor hadise shuki, yèqinqi yillardin buyan bu xil ademxorluq özgiche bir tereqqiyat basquchigha kötürülüp, xitay baylirining rèstoranlarda mexsus yèngi tughulghan bowaqlarni we bahemriyini eng aliy ozuqluq hèsaplap istimal qilish dolquni hasil bolghan. Doxturxanilardin anisidin tughulupla yögekke yögilip, tèrik pèti udul rèstorangha keltürülgen bu bexitsiz narisidilerni mezze qilip yèyish pursitige èrishken xitaylarlar, goya abihayattin hozurlanghandek rahetlinip kètidiken. ürümchide 90 – yillarning bashliridin tartip peyda bolghan “tashaq bulangchiliri” heqqidiki hadise hèlimu dawam etmekte. Uyghur erlirini tuyuqsiz tutup, tashaqlirini kèsiwèlip èlip qachidighan ishlar barghansiri edep ketmekte. Bu weqe gerche xelqning zor naraziliqini qozghighan bolsimu, hèlighiche bèsiqqini yoq. Xitaylarning tebirige asaslanghanda, jinsiy ezani quwwetlendürermish. Uyghurlarning jinsiy ezasi xitaylarningkidin zor we quwwetlik bolghach, ichkiri ölkilerde bahaliq mal imish. Bu xil hadisilerni dunya bilmeydu. Xitay bolsa yoshuridu. Uyghurlar ach – yalighachliqtin ölüshke raziki, adem göshige hayatida yolimaydu. Bu peqet xitayghila xas bolghan bir illet. Bügünge qeder Xitay erliri öz xotunlirining hamile mezgilliride emchikini èmidu. Adem süti haywan sütidin paydiliq, dep perzentlirining süt heqqige tajawuz qilidu. Uyghurlarda yaki xitaydin bashqa milletlerde bundaq bir hadisining qarisimu yoq. Xitaylarda yigili bolidighanliki nersilerni ozuq hèsaplaydighan omumi adet bar. Ular it – müshük, qurut – qongghuz, kepter – qagha digendek chishi ötidighanliki nersiler bilen qorsaq baqidu. Halal – haram qarishi mewjud emes. Pakiz – meynetni ayrimaydu. Uyghurlar öz dini ijazet qilghan yimekliklerni yeydu. halalliqi èniq bolmighan nersilerni chekleydu. Yimekliklirining taziliqigha alahide ètibar qilidu. Bashqa milletlermu bu jehette xitaydin perqlinidu. Xitaylarda öz anisi yaki nariside qizliri bilen yaki bir tuqqanliri bilen jinsiy alaqe qilish mesililiri mewjud. Uyghurlar bundaq hadisidin mutleq yirginidu. Xitaylarda öz menpieti üchün öz ata – anilirini yaki perzentlirini öltürüp tashlaydighan weqeler daim yüz bèridu. Uyghurlar bundaq wehshiliktin xali. Xitaylar omumi nopusining mutleq köp qismi dinsiz. Axiret qarishi yoq. Ölgendin kèyin tupraqqa aylinip kètimiz, Bir qètim yarilimiz we bir qètim ölümiz, dep qaraydu. Shuning üchünmu qolidin kelgen pütkül rezil wastilar bilen bu dunyaliq menpieti üchün jan pida qilidu. Bashqilarning heqqi bilen Hèsapliship olturmaydu. Insap chüshenchisidin yiraq. Uyghurlar diniy ètiqadi küchlük millet. axiret hayatigha ishinidu. Axirettiki menggülük hayat üchün bu dunyada insap, yaxshiliq bilen yashaydu. Bashqilarning heqqige tajawuz qilishni èghir gunah sanaydu. Xitaylar özige paydisi tègidighan herqandaq millet bilen öz menpieti üchün nikah munasiwètide bolushqa teyyar. Uyghurlar dinsiz milletler bilen aile qurushqa qarshi. Yat dindiki milletler bilenmu, yat èriqtiki milletler bilenmu nikah munasiwètide bolushni ret qilidu. Xitaylar bu jehette uyghurlargha esla we menggü yat. 100 yildin artuq mustemlikiside turghan uyghurlar bilen turmush qurush bextige èrisheligen xitaylarni hich chèliqturghili bolmaydu. Mewjud bolghanlirini barmaq bilen sanap bergili bolidu. Bu xil jinayet bilen bulghanghan uyghur meyli er yaki ayal bolsun uyghurlar olturaq rayunlirida makanliship yashiyalmaydu. “uning èri xitay yaki ayali xitay” digen nepret bilen mutleq yeklinidu. Bügünki uyghur mehelliliride bundaq bir ailining mewjud emesliki yüz prosentlik rèalliq. Yene yüz prosent uyghurlar xitaylar bilen qoshna yashashni ret qilidu. Merkizi sheherlerdiki bir binada olturaqlashqan xitaylar bilen uyghurlar arisidimu qoshnidarchiliq munasiwetliri yoq. Aghinidarchiliq munasiwetlirimu yoq. Yene yüz prosent uyghurlar xitay ashxaniliridin tamaq yimeydu. xitay hakimiyet organliridiki intayin az bir qisim eqli bulghanghan xadimlardin sirt, tamami uyghur xitay yimeklilirini haram we paskina sanaydu. Eksiche xitaylar uyghur ashxaniliridin chiqmaydu. Hèyit – bayramlarda özara pete qilishish uyghurlarning yiraq esirlerdin biri dawamliship kelgen adetlirining biri. merkizi sheherlerdiki xitaylar bir idarida ishligen uyghur xizmetdashlirining aililirige adimigertchilik nuqtisidin emes, ach közlikidin petige kirip, dastixanlarni qurughdiwètip chiqip kètidu. Uyghur xizmetchiler bolsa xitay bayramliridimu xitay aililirige pete qilmaydu. Bu peqet uyghurlar arisidiki sanaqqa toshmaydighan bir uchum xizmetchi uyghur bilen xitaylar arisidiki munasiwet. Omumi uyghur puxraliri bilen xitaylar arisida bundaq alaqimu esla yoq. Uyghurlarning her xil murasimlirigha xitaylar qatnashmaydu. Toy – tökün, nezir – chiraq, meshrep, er – ayallar chiyi, bezme, olturushlar tamamen yüz prosent uyghurlar arisida xas èlip bèrilidu. Xitayning toy – tökün, ölüm – yètim murasimlirigha hem uyghurlar qatnashmaydu. Uyghurlar bilen xitaylar arisida dostane èlish – bèrish bolmaydu. Xitaylar ar – nomus èngi yètilmigen bir millet. Perzentliri ata – anisidin, ata – analiri perzentliridin uylidighan ish yoq. Bir birining közichila haywani qiliqlarni qilishtin tartinmaydu. Uyatliq yerlirini yoshurmaydu we jinsi alaqige diqqet qilmaydu. Uyghurlar arisida tamamen bashqiche bir edep mewjud. Perzentler bilen ata – anilar otturisida küchlük haya we hörmet saqlinidu. Er qèrindash bilen ayal qèrindash arisida perde – shep bar. Uyatliq yerlirini mutleq ashkarilimaydu. Bir – birining közichila kiyim almashturidighan ishmu yoq. Xitaylar dastixanning hörmitini qilmaydu. Tamaq yewitip potlisini yerge tashlash, yel qoyiwètish, warqirash _ jaqirash ular üchün normal hadise hèsaplinidu. Uyghurlar tamaq waqtida tertip saqlaydu. Burnini èqitmaydu. Yel qoyiwètish èghir edepsizlik hèsaplinidu. Xitaylar muhit taziliqi we körkemlikige ètibar qilmaydu. Xitayning ayighi tekken jay qurup, weyran bolidu. Paskinichiliq qaplap, sèsiq puraqqa tolidu. Uyghurlar hoyla – aramlirini her küni seher sirip - süpürüp su chèchip turidu. Del – derex, gül – giya östürüp tüjüpilep perwish qilidu. Hoyla – aramliri bolmighan uyghurlarmu hich bolmisa teshteklerde gül baqidu. Xitaylar yalghanchi aldamchi we süyqestchi kèlidu. Insanlar ara semimi muamilide bolmaydu. Herqandaq gepni köz aldidiki menpietige bèqip qilidu. Yalghanni tèrikchilikning bir wastisige aylanduriwalghan. Arqidinla aldamchi kèlidu. Purset tapsila bashqilarni aldap nep èlishqa urinidu. Bular kar qilmighanda süyqest ishlitidu. Xitay pisxikisidiki bu omumi halet hökümet siyasetliridimu qollinilidu. Millitimizning herqandaq xitaygha, xitayning herqandaq axparatigha ishenmesliki bu heqitiki tarixi tejribe – sawaqlargha yiterlik ige bolghanliqi üchündur. Xitaylarning öz kechmishliridin misal èlip èyitsaq, eger tengrining iltipati bilen, tarixida özlirige bir qètim nisip bolghan yigane danishmen kongzi ependi xitaylar arisida bexitke qarshi bügünki künde yarilip qalghan bolsa, Insanperwerlikni özlirining hayatliq qanuniyetlirige yat sanaydighan bu milletning kongzigha tutidighan muamilisi aldida, yehudilarning peyghembirimiz eysani dargha asqanliqi tilgha èlishqimu erzimeydighan bir ish bolup qalatti. Kongzi insanperwerlikni terghip qilghan gunahi üchün pütkül xitay choqan kötürüp, uning nechche ewlad uruq - pushtini, ixlasmenlirini tamamen qirip tashlighandin sirt, insanperwerliktin ibaret bu yat, “zeherlik idiye”sini qanche esirlep küresh qilip keldi. Bizge ejdatlirimizdin qalghan bir wesiyet bar. “Koltèkin menggü tèshi” gha shundaq yèzilghan: “ chin millitining sözi tatliq, yipek rexitliri yumshaq iken. Tatliq söz we yumshaq yipekliri bilen aldap, yiraq bolghan milletlerni özige yèqinlashturidiken. Yèqinlishiwalghandin kèyin yaman pilanlirini ishqa sèlishqa bashlaydiken. Yaxshi kishilerni, alim kishilerni we batur kishilerni algha basturmaydiken. Bir kishi özgürüsh qilsa, uning xelqige, millitige hetta böshüktiki uruq ewladighiche rehim qilmay qirip tashlaydiken. Tatliq sözlirige, yumshaq yipeklirige aldinip, köpligen türk milletliri halak bolduq”. Bilge qaghanning qewre tèshigha költèkin teripidin yèzilghan bu abidining tarixi miladining 732 – yiligha toghra kèlidu. Yeni bügünki kündin az kem 1500 yil ilgiri, ejdatlirimiz xitayning bu iplas tebiiti heqqide yiterlik chüshenchige ige bolup bolghan. Biz xitayning arsiz, yalghanchi, aldamchi, süyqestchi, achköz, oghri, bulangchi, namert, ikki yüzlimichi, wehshi bir millet ikenlikini rèalni hayatimizdin, ejdatlirimizning tarixi mirasliridin körüpla qalmay, yene xitay yèqinqi zaman yazghuchilirining “iplas junggoluqlar” namliq eserliridinmu körüp alalaymiz. Xitay ziyalisi pfrofisor lizongwuning 1917 – yili “sichüen jamaet pikri gèziti” de èlan qilghan, 1991 – yili “heqiqetni emeliyettin izdesh” neshriyati teripidin qayta neshir qilinghan, 1993 _ yili “shinjiang gèziti” ning bash sitonida èlan qilinghan “qara yüzlük nezeriyisi” namliq esiride otturigha qoyulghan pirinsiplar, xitay tebiitining epti – beshirisini toluq èchip bèridu. Lizongwu bu pirinsiplarni otturigha qoyushtin ilgiri mundaq dep yazghan: “junggo tarixigha ait qedimdin bügüngiche yèzilghan pütün kitaplarni oqup chiqtim. Tariximizda ötken barliq siyasi erbaplarning hayati paaliyetliri bilen yipidin yingnisighiche tonushtum. Netijide millitimiz tarixining qarayüzlik tarixi ikenlikini, tariximizda kim qanche nomussiz we wehshi bolsa, shuning ghalip kelgenlikini tonup yettim. Buningdin kèyinmu xitay döliti we millitining tereqqiyati üchün ejdatlirimizning nomussizliq we wehshiliktin ibaret milliy xaraktèrigha warisliq qilishimiz kèrek”. Lizongwu öz milliti bolghan xitayning tebiiti heqqide yiterlik chüshenchisi barliqini sherhilep bolghandin kèyin, mundaq alte türlik taktikini otturigha qoyup, “bu taktikilarni men ijad qilmidim, buni tarixtin bèri ejdatlirimiz qollinip kelgen. Men peqet pedazlanghan tarixni yalingachlighuchi” digen. Bu alte türlik taktikigha yaxshi qulaq sèlinglar: “ (1) saxtipez bolush __ Siyasette chaqiriq bilen ijrani birdek qilishqa urunmasliq, Waqti kelgende eksiche yol tutush. (2) körünüshte mulayim bolush __ özidin küchlüklerning chishigha tègip qoymasliq, küchlükler aldida itaetkar bolush. (3) sürlik bolush __ heywetlik körünüp özidin ajiz, charisizlargha her qachan öz qudritini hès qildurup turush. (4) wehshi bolush __ öz meqsidige yètish üchün bashqilarning qanchilik ziyan – zexmetke yoluqishi, heqsizliklerge uchrap kètishi bilen hèsapliship olturmasliq. (5) gas, gacha, qarghu boliwèlish __ nöwiti kelgende pütün dunya ornidin turup eyiplisimu, lenet – nepret yaghdursimu pisent qilmasliq, goya hichnime anglimighan, körmigen qiyapette boliwèlish. (6) bayliqtin waz kechmeslik __ herqandaq wastilerge murajiet qilip bayliqni qolgha keltürüsh, bashqilarning heqqige perwa qilmasliq.” Mana bu xitayning nime ikenlikini körsitip bèridighan, xitaylar öz aghzi bilen jakalighan iqrarname. Bu taktikilar xitay hayatida we xitay dölet siyasetliride bügün kem – kütisiz ijra qilinipla qalmay, tèximu shermende, wehshi, insaniyetsiz taktikilar uyghurlar üstidiki diktaturida tetbiq qilinmaqta. Shu tapta herqandaq bir uyghurdin xitayning tebiiti heqqide soal sorisingiz, hich ikkilenmeyla “paskina millet, qanxor millet, zalim millet, nepsaniyetchi millet, chakina millet, hiliger millet…” digendek biz tilgha almighan nurghun illetlirini misalliri bilen körsütüp bèridu. Uyghurlarning bu milletke asan assimilatsiye bolmasliqidiki seweplirining birimu, turmush örpi – aditi we rohiyet qurulmisi jehette xitaylar bilen qilche ortaqliqi bolmighanliqi, xitaylardin cheksiz yirginidighanliqi, nepretlinidighanliqi, pes köridighanliqi üchündur. Assimilatsiyining muhim bir sherti, nikah arilashmisining örpi _ adet we bashqa milliy, diniy ayrimilar üstidin ghalip kèlishidin ibaret. Uyghurlarning hayatliq muhitida bolsa bundaq bir èhtimalliq mewjud emes. Uyghurlar qirilip tügep kètishi mümkinki, ariliship tügep ketmeydu. “qurup kiter belki tènch okyan, qurimaydu uyghurning nesli“ digen naxsha shuning üchün yaralghan bolsa kèrek. Uyghurlarning kündilik turmush adetliri bilen xitaylarning kündilik turmush adetliri heqqide sözlimisemmu, xitayni körüp baqqan herqandaq uyghur aridiki perqlerni besh qoldek bilidu. Pütün söz – heriketlirige sün`iylik arilashqan bu milletni özidinmu yaxshi chüshinidu.
Hèbibullahhajim örpi – adet perqi heqqide köp toxtulushni artuqche hès qildi. Söhbetdashlirigha nispeten bu perq tamamen röshen idi. Uyghur – xitay ariliship olturaqlashqan ürümchi, aqsu, korla qatarliq rayunlardiki uyghurlargha qoyup berse, bu milletning eyipliri heqqide kishining ichini èlishturghidek nersilerni sözlep biretti. Mushundaq bir pes milletning qolida qalghinigha ökünmeydighan uyghur yoq idi. Körünüshte xitaylar bilen ep ötiwatqan, xitaylar üchün aktip xizmet qiliwatqan uyghurlarningmu purset tapqanda qarnini boshitiwèlish üchün xitaylar üstidin shikayetler qilishtin özini chekliyelmeydighanliqi normal idi. yette yashliq uyghurdin 70 yashliq uyghurghiche xitaydin seskenmeydighanliri yoq idi. Uyghurlar merkezliship olturaqlashqan jenubiy rayunlarda bu xil ayrimiliq tèximu ashkare idi.
Hajim tèmini uyghur tarixigha yötkeshtin ilgiri biraz oylunup qaldi. Bu milletning öz tarixidin hich sawadi yoqliqi hajimning könglini perishan qilidighan muhim mesile idi. U daim; Xet yèzishni, xet oqushni bilmigen adem sawatsiz emes. Öz tarixini bilmigen adem heqiqi sawatsiz. Dunyada özining kimlikini bilmesliktin öte nadanliq bolmaydu. bir milletning tarixi __ bu tarixqa pütülgen alemshumul töhpiliri, shap – sherepliri, yashap ötken büyük dewletliri, yaratqan shanliq keshpiyatliri gerche ötmüshke teelluq bolsimu we bu milletning nöwetti derdige derman bolalmisimu, belki tartiwatqan külpetliridin, bexitsizlikliridin qutulishigha rèalni yardimi tegmisimu, bu milletning millet süpitide mewjud bolup turishida, insan ewladlirining rohi dunyasi muqerrer teqezza bolidighan esli _ weslini bilish istikini qanaetlendürüshte ikkinchi bir nerse tarixning ornini basalmaydu, Ötmüshidin pexirlinishtin mehrum bolghan millet kilichekke bolghan ümidtinmu mehrum bolidu, Uyghur millitining bügünki künde özini azat qilalmasliqi, weten_ millitini aldi bilen rohi dunyasida azat qilalmasliqi tarix bilmigenlikining netijisi, dep qarayti. Alim Abdushükür memtiminning “öz özimizni qutuldurush üchün bizge ikki nerse kirek: birinchisi, tarixi iptixar we uningdin tughulghan ishench. Ikkinchisi, tarixi xaraktèrlik nomus tuyghusi we uningdin yaralghan jasarettin ibaret. Qutulush arzusidiki xelqimiz üchün bu ikki rohi zilzilining hich biri kem bolmasliqi kirek. Röshenki, iptixar tuyghusi bolmighan qelipte nomus èngi bolishi mümkin emes. Wehalenki, nomus èngi heqiqiy insaniy iptixarning birinchi istihkamidin bashqa nerse emes” digen pikrini orunluq hès qilatti. Tariximiz heqqidiki delillerning yitersizliki, mewjud delillerningmu chuwalchaqliqi, èniqsizliqi, “uyghurlar” , “sherqiy türkistan tarixi” qatarliq öz millitimiz alimliri teripidin yèzilghan eserlerning cheklengenliki, xitay tarixchiliri, chet`el tarixchi hem èkispiditsiyichiliri, orxiologliri, mutixesisliri teripidin yèzilghan tarixi menbelirimiz heqqidiki eserlerning we asare – etiqilerning uyghurche terjimisi hem ewrishke süretlirining ilkimizde bolmasliqi qatarliq mesililer hajimning ichini pushuratti. Bügünki künde weten azatliqigha büyük töhpiler qoshalaydighan insanlirimizning biri, öz tarixidin belgilik melumati bolghan milletchiler, ikkinchisi, allah rizasi üchün qurban bèrish sheripige bel baghlighan mujahidlar, Bular azatliq kürishimizning hayati küchi, deyti. Hem jihad terbiyisi, hem milletchilik terbiyisini teng qanat yaydurushning zörüriyitini tekitleyti. Milletchilikning ènirgiyisi tarix idi. Jihadchiliqning ènirgiyisi qur`ani kerimning heq tepsiri idi. Millitimizning nöwettiki sewiye perqi halitige nispeten bu xil qarashning ètibari bar idi. 30 milyon uyghurning hemmisi özini musulman sanisimu we nopusimizning 80% tin artuqraqi musulmandarchiliq qaidilirige riaye qilip yashisimu, heqiqi teqwadar musulmanlar, öz dinige angliq, sadiq ètiqad qilidighan möminler, islam dinining büyük emri bolghan jihad teshebbusigha jasaret bilen itaet qilidighan mujahidlar köp emes idi. Mutleq köp qismi xurapizimning qurbanliri idi. Shundaqtimu, bu musulmanlar arisidin toghra terbiye astigha èlinsa, Allah rizasi üchün weten , millet höriyiti yolida qurban bèrishke yaraydighan ajayip jesur qehrimanlar meydangha kiletti. Ular muqeddes dinimizning sheripi bolupla qalmay, milletning pexri, azatliqimizning kapaliti idi. 80% lik bu daire biz üchün küresh matèriyallirini tallash imkanimiz keng bolghan bir sahe idi. Qalghan 20 % ni teshkil qilghan ziyalilar, ishchi – xizmetchiler we bashqa uruqlar ichidiki bir bölük yaramliq insanlar uzun bir mezgillik atizim teshwiqatlirining tesiride hem xurapizimning seskendürgüchi illetliri zorida gerche diniy eqidisi zeip, musulmanliq süpiti töwen bir qatlamgha mensup bolsimu, ilmiy quwwiti, pikir üstünliki, milliyetchilik nopuzi we wetenperwerlik qudriti bilen alahide imtiyazgha ige idi. Sani az, sapasi yuqiri bolghan bu küch wetenning musteqilliq kürishi sepidiki yene bir awangart qoshun idi. Üstün milliyetchilik rohigha, keskin wetenperwerlik sadaqitige ige bu insanlarning roli toghra jari qildurulsa, azatliqimiz ümidke wesli bolatti. Milletning esli – weslini özige tonutush, milletning meniwi kiselliklirini dawalash, milletni weten azatliqi kürishige seperwer qilish wezipiliri köpinche halda shularning zimmisige yüklengen idi. Ilmiy emgek orunliri, maarip sahesi, düshmenge zerbe bèrishning qolay pursetliri mewjud bolghan xitayning memuri we bezi qanuni saheliride ularning belgilik orunliri bar idi.
Bexitke yarisha, beziler teripidin “dinchilar”, “milletchiler” dep ayriliwatqan bu ikki küch otturisidiki perq emeliyette qutup ayrish derijiside röshen emes idi. Dinchilar öz nöwitide yene wetenperwerler, milletchiler idi. Milletchiler hem musulman idi. Diniy ehkamlargha sadaqet bilen boy sunmisimu, öz dinigha hörmet qilatti we Allahni angliq tonuyti. Bu ikki küchning perqige yetken halda, her ikkisining qimmitige teng ètibar bèrish, toghra diagnoz bilen bezi illetlirini dawalash we azatliq kürishining yadrosiliq rolini ünümlik jari qildurush arqiliq nöwettiki turghun weziyetni özgertish meqsidige yètish Hebibullahhajimning ghayisi idi. Buning üchün “dinchilar” gha Qur`ani kerimni angliq özleshtürgen, kamil ètiqadliq, ötkür pikirlik, zuwandiraz din ustazliri kirek bolsa, “milletchiler” ge hem öz tarixini mukemmel bilgen, öz millitini heqiqi chüshengen, mustehkem milliyetchilik roghigha toyunghan höriyetchi ziyalilar kirek idi. Bügünki zaman tariximizda yashap ötken Abliz mexsum, ablikim mexsumhajim qatarliqlar aldinqi sahege teelluq sanalsa, turghun almas, nizamiddin hüseyinler kèyinki sahege mensup idi. Bügünki millitimiz mana shundaq jesur zatlargha muhtaj idi.
__ 7) tarix perqi: men bu yerde junggo we chet`el alimliri teripidin xatirige èlinghan pütkül tarixi uchurlarni emes, belki tarixta yashap ötken ejdatlirimiz bilen ilgiriki xitaylar arisidiki dewletler perqlirinila közde tutimen, chünki bir pütün uyghur tarixini bilish manga nisip bolmighan chong tèma _ dep gep bashlidi hèbibullah hajim epsuslanghan halda _ epsusuki, mushu tarixni bolsimu bilidighanlar omumi nopusimizning bir pirsentinimu teshkil qilmaydu. Bizge öz tariximizni bilish imkani yoq. Bildürüsh imkanimu yoq. 1978 – yilidin 1988 – yiligiche bolghan on yilda yüzbergen xitaydiki siyasi tüzülme islahati pursitidin paydilinip, bezi pidakar ziyalilirimiz uyghur tarixi heqqide tunji qètim bir kitap we bir qisim maqaliler èlan qilish meqsidige yetken idi. Bu kitapmu, bu maqalilermu kèyin cheklendi we uning ornini saxta tarixlar igilidi. Shu on yil ichide eqliy qoramgha yetken az bir qisim uyghurlar yèqinqi 100 yildin buyan özining kimliki heqqide tunji qètim yüzeki bolsimu bir chüshenchige èrishken idi. Eshu chüshenchilerning intayin mexpi we tar dairide èlip bériliwatqan terghibat tesiri bilen millitimiz özining ötmüshini xitaydin perqliq, digen ishench bilen bügüngiche yashawatidu. Men hem tarixtin diyerlik sawat qobul qilish pursitige èrishelmigen nadan uyghurning birsi. He disila pikirlirimge tarixtin deliller èlishim, öz tariximni yaxshi bilgenlikimdin emes. Tarix ehlidin alghan derislirimning xatiremde qalghan az bir qismini bashqilargha ögitishke aldirighanliqim, bu tarixning izini öchürmeslikke ehmiyet bergenlikimdindur. Mèning miladidin ilgiriki 3 ming yillar ewwili, yeni hazirqidin besh ming yillar burun qurulghan uyghur dewletliri heqqide xatiremde qalghanliri: birinjisi, teweside yette chong shehri we nurghun yèziliri bolghan qumul xanliqi. Ikkinchisi, teweside yette sheher we nurghun yèza , aymaqliri bolghan, medeniyet yüksekliki bilen shöhret tapqan kiroren (roren) xanliqi. Üchinchisi, teweside on sheher, besh beglik, yene onlighan yèza – aymaqliri bolghan udun ( xoten) xanliqi. Tötinchisi, tewelikide tashqorghan qatarliq üch chong beglik we nurghun aymaqliri bolghan yarkend(yerken) xanliqi. Beshinchisi, tewelikide ong chong, on kichik shehri, nurghun beglik we aymaqliri bolghan, chet`el tarixlirida dölet nami “kasiya” dep, paytexti “ordukend” dep yèzilghan kashgher( qeshqer) xanliqi. Altinjisi, tewelikide bügünki bay nahiyisi, üch turpan nahiyisi, aqsu shehri we uning etrapidiki nahiyiler bolghan kuchar xanliqi. Yettinchisi, tewelikide bügünki cherchen, korla, bügür, ushshaqtal qatarliq ongha yèqin shehri we yèziliri bolghan qarasheher (kingit) xanliqi. Sekkizinchisi, tewelikide quju, turpan, lukchun, bizeklik, lachin, quluy qatarliq sheher we beglikliri bolghan quju xanliqi. Toqquzinchisi, jenubida quju xanliqi, shimalida hon impiriyisi, gherbide uysun xanliqi bolghan, bügünki ürümchini merkez qilghan, tewelikide bügünki qutubi, chongbaliq (guchèng), manas, chu, jimisar qatarliq sheherliri we talay beglikliri bolghan beshbaliq xanliqi. Oninchisi, sherqte èrtish deryasi, gheripte tashkent xanliqi, jenupta tengritaghliri, shimalda sèbiriyigiche sozulghan keng bir zimingha ige bolghan, ili deryasi boyidiki chequ shehrini paytexit qilghan, yunan tarixchiliri teripidin masagitlar dep atalghan uysun xanliqi. On birinchisi, sherqte manjuriye, gheripte èrtish deryasi, qumul we beshbaliq xanliqliri bilen chigrilanghan keng bir tèritoriyige ige bolghan hun xanliqi qatarliqlardin ibaret. Biz hich bolmisa, tarixi menbelerde hazirqidin besh ming yil ilgiri qurulghan uyghur dewletliri sanalghan yuqarqi dewletlirimizni sanap birelishimiz kirek. Insaniyetning medeniyet tarixi miladidin ilgiriki besh ming yildin bashlinidu. Uyghurlar miladidin ilgiriki üch ming yilda yuqarqi döletlerni qurup chiqali, digen gep, uyghurlarning besh ming yilliq medeniyet tarixi ètirap qilindi, digen geptur. Halbuki, uyghurlarning miladidin ilgiriki 9 ming yillar burun, hetta bügünki kündin 20ming yillar burun bügünki seddichinning sirti, mongghuliye yaylaqliri, sèbiriye wadisi, iran, hindistan, awghanistan, erebistan we pütkül turkistan ziminlirida, yawrupa tüzlenglikliride bay, medeniyetlik, qudretlik döletlerni qurup chiqqanliqi heqqidiki yèngi pakitlar jahanni insaniyet medeniyet tarixining dewri heqqide qaytidin oylinishqa mejbur qilmaqta. Miladidin 3000 yillar muqeddemki “atliqlar medeniyitining ixtirachiliri” dep shereplendürülgen ejdatlirimiz yaylaq medeniyiti, bostan medeniyiti, sheher – qel`e medeniyiti dewridin halqip mukemmel siyasi tüzülmilerge ige döletlerni qurghan zamanlarda, xitaylarning ghar – öngkürlerde, yawrupaliqlarning iptidai turmush halitide yashawatqinliqini insaniyet ètirap qilmaqta. Andorunuplar medeniyiti, qarasuq medeniyiti, takar medeniyiti, lopnur medeniyiti, anaw medeniyiti qatarliq iptidai medeniyetlerning sahibi uyghur, digenni qedimqi uyghur alimining tarixini bilgen hemme adem bilidu. Miladidin 4000 –2000 yillar ilgiriki tash qorallar dewrige ait zamanlarda ejdatlirimiz teripidin yasalghan sen`et buyumlirining bügüngiche tèpilghan asare _ etiqiler ichidiki zamini we süpiti jehettiki alahidiliki dunyani heyran qalduridu. Bezi tarix alimlirini: “uyghur impiratorluqi taza güllengen zamanlarda, taghlar tèxi barliqqa kelmigen idi.”, “uyghur impiratorluqi büyük bir mustemlikichi impiratorluq idi. Uning tèritoriyisi ottura asiyaning hemmisini, tènich okyandin oral taghlirighiche bolghan jaylarning hemmisini öz ichige alatti we yawrupaning pütün merkizi nuqtilirida mustemlike merkezliri bilen birge, olturaq rayonliri bar idi. Ularning tèximu ilgirlishige tosqun bolghan nerse peqet atlantik okyan idi.”, “taghlarning kötürülüsh hadisisidin kèyin aman qalghan uyghurlar uyghur impiratorluqi munqeriz bolup 10000 yildin kèyin tarix sehnisige qaytidin chiqti” deydu. Bu tolimu uzun bir tarixi dewirni körsitidu. Yèqinqi zaman alimlirining “dunya medeniyitining achquchi teklimakangha kömülgen”, uyghur diyari “ulughwar sen`et merkizi, heshemetlik arxiologiye dergahi”, “bu untulghan zimin dunya tarixining jiddi bir xatire abidisi”, “uyghurlar 8000ming yillar burun hazirqi sèbiriye, altay itekliri, mongghul bozqirliri, jungghariye oymini, yette sudin ibaret keng sahege xuddi köktiki yultuzlardek taralghan bolup, pütün ottura asiya uyghurlarning ana wetinidur”, uyghurlar merkizi asiyada yashap ötken qanche ming yilliq yèziq tarixigha ige eng qedimiy we eng medeniyetlik milletlerning biri”, “uyghurlar kristofis.kolumbustin 265 yil burun amèrika qit`esini keship qilghan xeliqtur”, “ uyghurlar oghuzxanning öz qewimliridindur, türk dunyasi bolsa oghuzxan qolgha keltürgen ulugh utuqlar bilen dunyagha kelgen”, “uyghurlar tarixta miq metbie tèxnikisi ijad bolushtin 200 yil burun oyma metbie tèxnikisini yaratqan tunji xeliqtur” … diginidek, uyghur tarixigha ait minglighan uchurlarni xitaylarning tarixi eserler menbeliridin, erep tarix menbeliridin, gèrk tarix menbeliridin, paris tarix menbeliridin, hindi tarix menbeliridin, yapun tarix menbeliridin, rus tarix menbeliridin türk tarix menbeliridin we yawrupa ellirining tarixi eserliri menbeliridin qiynalmay tapalaydighanliqimiz ashkarilanmaqta. Yuqarqi ellerning tarixta yèzilghan eserliride uyghur tarixi heqqide mol uchurlar qaldurulghandin sirt, Yèqinqi yüz yillar mabeyni yèzilghan uyghurlar tarixigha ait minglighan kitaplar we ilmiy tetqiqat eserliri, moskwa, lèningrad muziylirida, büyük biritaniye muziylirida, bèrlin, layipzig muziylirida, tokyo muziylirida we bashqa nechche onlighan chet`el dölet muziylirida saqliniwatqan hemde chet`el asare – etiqe heweskarliri qolida saqliniwatqan qedimiy medeniyitimizge ait yaldamilarda uyghurlarning shanliq ötmüshi heqqide yiterlik deliller saqlanmaqta. Ming epsuski, bu tarixni qèzip, retlep, sistèmiliq bir höjjet sheklige kirgüzüp, uyghurlar tarixini hezritimning “sherqiy türkistan tarixi” we turghun almasning “uyghurlar” dinmu mukemmel bolghan heqiqi tarix, toluq tarix sheklige ekilish wetinimiz ziyalilirigha bügünki künde nisip emes. Chet`eldiki ziyalilirimiz bolsa iqtisadi ajizliqliri tüpeyli imkansizken. Iqtisadi quwwiti yiterlik zatlar bolsa perwasizken. Shuning üchünmu uyghur tarixi uyghur milliti üchün sirliq, qarangghu bir dunyadur. Xitaylar uyghur tarixining mol menbeliri heqqidiki melumatlardin xewerdar bolghan bügünki künlerde, ziyalilirimizming put – qollirining chüshelgenlikidin, chet`ellerdiki uyghurlarning bu sahege bolghan izdinishlirining tamamen yitersizlikidin paydilinip, xitay milletchi tarixchiliri we uyghur yallanma tarixchilirini paal heriketlendürüp, uyghurlargha öz tarixini untuldurush, uyghur tarixining izini hich bolmisa uyghur wetinide tel – töküs öchürüp tashlash üchün “aq tashliq kitap”, “uyghurlar tarixi” digendek tamamen xitay milliy menpieti üchün xizmet qilidighan saxta tarixlarni yèzip chiqip, uyghur maarip sahesi we teshwiqat saheliride keng bazargha sèliwatidu. Ilgiri yèzilghan kitaplarni köydürüp tashlash dolquni qozghawatidu. Aptonum rayunluq partkomning biwaste yitekchilikide mexsus tarix tetqiqat goruppiliri yèngidin qurulup, yèqinqi zaman uyghur tarixinila emes, bundin 10ming yillar ilgiriki tarixlardin tartip qaytidin yèzip chiqishqa seperwer qiliniwatidu. Wetinimiz ziyaliliri bu èghir meniwi pajie aldida azapliq iztirapta sükütke mejbur. Chèt`ellerdiki uyghur ziyalilirimiz bolsa perishanliq ichide peryat chèkishtin bashqigha qadir emes. silerge miladidin kèyinki dewirlerde mewjud bolghan uyghur dewletlirini sanap bèrishtin ilgiri, uyghurlarning peyda bolishi heqqide shuni izahlap ötüshni layiq köriwatimen. Chet`el we uyghur alimirining birdek qarashlirigha binaen, bügünki uyghurlar noqul honlarning biwaste ewladi emes. Miladidin ming yillar ilgiriki zamanlardin bashlap, biz yuqirida tilgha alghan büyük tèritoriyide uyghurlishish hadisisi yüz bèrip, biz tekitligen “toqquz oghuz” we “on uyghur” din bashqa yene nurghun qebililer uyghurlarni merkez qilghan halda bir ittipaq astida jem bolushqa bashlighan. Bu birlikke kelgen uyghurlar shu zamandiki biwaste qèrindashliq munasiwetke ige bolghan honlar teripidin qurulghan qudretlik hon impiriyisi bilen birge yashighan. Sherqiy hon we gherbiy hon impiratorliqi zamanida bu ikki impiratorluq terkiwide musteqil xanliq döletlirini saqlap mewjud bolup turghan. Miladi 8 – esirge qeder dawam qilghan bu uyghurlishish hadisisi netijiside, bashqa ajiz qebililerdin sirt, honlarning qalduq qisimliridin tartip, hetta qeshqer, yerken, aqsuni merkez qilghan saklar üstünlikidiki xeliqler bilen birge aqsu, kucha, qarasheherni merkez qilghan toxrilar üstünlikidiki xeliqlerghiche we altay ziminliridiki qarluqlar üstünlikidiki xeliqlerdin tartip, gherbiy yurttiki soghdilar üstünlikidiki xeliqlerghiche turaliship(uyghurliship) hon, köktürük impiriyilirinining ornini igiligüdek qudretke ige bolghan uyghurlar shekillengen. Miladi 646 – yilidin 845 – yilighiche höküm sürgen “uyghur orxun qaghanliqi”, 663 – yilidin 1028 – yilighiche höküm sürgen uyghur yaghliqar qebilisi asasida qurulghan “Genju uyghur xanliqi”, 866 – yilidin 1335 _ yilighiche höküm sürgen “Idiqut uyghur döliti” we 850 – yilidin 1212 – yilighiche höküm sürgen uyghur qaraxanilar dewliti qurulghiche bolghan zamanda, bu dewletler tèritoriyiside yashighan xeliqler uyghurlishish hadisisini wayigha yetküzüp tamamlap bolghan, yeni bügünki uyghurlarni shekillendürüp bolghan. Uningdin kèyinki dewirlerde yèzilghan bezi tarixi eserlerde uyghurlar qedimqi atilishi boyiche hunlar, türkler, turalar, saklar dep èlinghan bolsimu, bu atalghular bügünki uyghurlarning birlikke kelgen esli gewdisini __ uyghurlarni körsitidu. Biz bashta sanap ötken, miladidin ilgiriki zamanlargha mensup bolghan on nechche uyghur dewlitidin kèyin, miladidin kèyinki zamanlargha mensup bolghan munu dewletlirimiznimu sanap birelishimiz kirek; miladidin ilgiriki 204 – yilidin miladi 216 – yilighiche 400 yildin artuq dewir sürgen “ulugh hon impiriyisi”, miladi 375 – yilidin 468 – yilighiche höküm sürgen “yawrupa hon impiriyisi”, miladi 420 – yilidin 565 – yilighiche höküm sürgen “aqhon(èftalit) impiriyisi”, miladi 551 – yilidin 745 – yilighiche höküm sürgen “ulugh köktürk qaghanliqi”, miladi 646 – yilidin 845 – yilighiche höküm sürgen “uyghur orxun qaghanliqi”, miladi 663 – yilidin 1028 – yilighiche höküm sürgen “genju uyghur xanliqi”, miladining 850 – yilidin 1335 – yilighiche höküm sürgen “uyghur idiqut dewliti”, miladining 850 – yilidin 1212 – yilighiche höküm sürgen “uyghur qaraxanilar dewliti”, miladi 960 – yilidin 1187 – yilighiche höküm sürgen “ghezniwiler sultanliqi”, miladi 1040 – yilidin 1157 – yilighiche höküm sürgen “ulugh saljuqilar sultanliqi”, miladi 1172 – yilidin 1231 – yilighiche höküm sürgen “xarezim shahlar dewliti”, miladi 1341 – yilidin 1381 – yilighiche höküm sürgen “alahidin ertunga sultanliqi”, “1504 – yilidin 1678 – yilighiche höküm sürgen “seidiye sultanliqi”, miladi 1856 – yilidin 1877 – yilighiche höküm sürgen “qeshqeriye dewliti”, 1933 – yili 12 – noyabir qurulghan “sherqiy türkistan islam jumhuriyiti” we 1944 – yili 12 – noyabir qurulghan “sherqiy türkistan jumhuriyiti” qatarliqlar. Gerche kèyinki bu tarixlar shu qeder röshen we delillik bolsimu, xitaylarning uni burmilap, yoshurup, yoqitip uyghurlargha bildürmeslik yolida yolgha qoyiwatqan hile – neyrengliridin ademning köngli èlishidu we nepriti qaynap tashidu. Tarix bilgen qèrindashlirimiz “uyghur tarixi menggü yoqalmaydu, xitaylar meyli qandaq shermende wastilerni qollanmisun, bu tarix haman yoruq yüzini ashkarilaydu” dep özige teselli bèriwatidu. Elwette, bu tarixlarning menbesi yalghuz xitay tarixila bolmighanliqi üchün yoqalmaydu. Emma u yoruq yüzini körsitip bolghiche, xelqimiz esli – wesli heqqidiki uchurlardin ayrilip, uzun bir zaman özini haman bügünki zeip, yitim, bichare halette hès qilish netijiside, goya uyghurlar yarilishidinla xitay mustemlikiside yashap kelgendek meniwi jehettin yèmirilishke yüzlinidu. Bu xil yèmirilishning tarix bilmigen qèrindashlirimizning rohi dunyasidiki hazirqi mewjudliqini körüp turuptimiz. “uyghurlar tügeshti, xitaylarning qoynida èrip tügeydighan zaman yètip keldi” digendek geplerning xèli keng yamrap yürishi buning misali. Bu mesililerge jiddi köngül bölüsh, bizning zenjir – kishenler astidiki ziyalilirimizning emes, chet`ellerdiki uyghurlarning texirsiz mejburiyiti idi. Halbuki, ular kishining nepriti qozghalghudek derijide bighem!
Hèbibullahhajimning jawghayliri qurup ketti. U kozidiki issip qalghan sudin bir yutum otlap lewlirini nemdiwalghan kèyin, öz xelqige nispeten izi öchken yaki untulghan derijidiki bu tarixning pajiesidin yürek - baghri örtinip, èghir xursundi.
__ mèning bir dostumning chet`ellerdiki uyghur teshkilatlirining internet sehipisini oghurleqche körüdighan aditi barti – dep gep qisturdi emrullah, hajimning jimip qalghan pursitidin paydilinip _ uning èytishiche, bu internet sehipiliridin uyghur tarixi, medeniyiti, itnografiyisi, foliklurigha ait tüzükrek bir nime tapqili bolmaydiken. Az – tola xeliq`ara uchurlar, bir tereplime ilmiy maqalilar we teshkilatlarning siyasi dewa xewerliridin bashqa, millitimizge menpieti bolghan hich nerse yoqken. Bu sehipiler chet`ellerdiki uyghurlarning bimene chaxchaqlar, özara qelem küreshliri, xususi ziddiyetler we set haqaretler soruni iken. Bundaq bolishigha hich eqlim yetmeydu. Hajimkam èyitqandek, chet`eldiki bir milyongha yèqin uyghur ichidin, özlirining milliy tarix tetqiqati üchün on ademni bir yerge jemlep xizmetke salalaydighan bir insanning otturigha chiqmighanliqigha insanning ishengüsi kelmeydu. Erkin dunyadiki uyghurlarning hali shu bolsa, bizning halimiz nime bolmaqchi? Tiniq alghudek imkani qalmighan ziyalilirimizdin qandaq ümid küteleymiz? Yaki bundaq bir xizmet bilen meshghul bolush chet`eller qanunighimu xilapmidu? Yaki chet`ellerdiki uyghurlarning shunchilik bir ishni wujudqa chiqarghudek iqtisadi asasi yoqmidu ? ilmiy quwwiti yoqmidu? ular bizdinmu bicharimidu? Nime üchün yashaydighandu ular? Bularni xususen men chüshenmeymen.
__ chet`ellerde uyghurlardin nurghun talant igiliri bar, yaramliq ziyalilar bar. Emma ular özi yashawatqan döletning turmush bisimliri tüpeyli, qorsaqning ghèmige mehkum iken. Yene nurghun baylirimiz bar. Wetenperwerlik hèssiyati küchlük sodigerlirimiz bar. Emma ular özliri yashawatqan döletning xitay bilen bolghan diplomatik munasiwetliri bèsimining yaki özlirining xitay bilen èlip bèriwatqan xususi soda menpietlirining esiri iken. Oghlum emrullah èyitqandek, on uyghurni bir bölümge jem qilip, kömülüp qalghan, chèchilip yürgen, buzuliwatqan tariximizni qutquzup qilishqa hesse qoshidighan bir ademning otturigha chiqmasliqidiki sewepni menmu chüshenmidim. Bilse idi ular, muhajirettiki büyük inqilap mushu idi. Öz tarixini bilgen uyghur bilen tarixidin sawadi bolmighan uyghurning asman – zimin perqi bar. Tarix bilgen uyghur yuqarqi dewletler, impiriyiler we ularni yaratqan milletning uyghur we uning ewladliri ikenlikini bilidu. Bu bilim uning wujudida tebii halda öz millitige nispeten angliq bir söygü peyda qilidu. Insaniy, milliy ghururini yètildüridu. Herqandaq bir dewletning peyda bolush we yoqilish dewri bolghanliqini, yoqalghan uyghur dewlitiningmu bu tebii qanuniyetlerge binaen yene peyda bolush zamani yètip kèlidighanliqigha ishinidu. bügünki uyghurlargha ash – nandek zörür boliwatqan nersimu, Öz dinidin yatlishiwatqan, Allahning rehmitidin ümidsizliniwatqan, öz millitining kèlichikige chüshkün qaraydighan uyghurlarning künsiri yèmirilip bèriwatqan meniwi dunyasini qutquzushning höddisidin chiqalaydighan birdin bir amilmu mana shu ishenchtin ibaret. Tupraq uruq bilen kökleydu. Tarixtin ibaret uruq bolmisa, uyghurdin ibaret bu tupraqta milliy ghurur we milliy ishenchtin ibaret ziraettin ümid kütelmeymiz. Xitaylar bu yerge özining shumbuyilirini tèriwatidu. Uni perwish qilip östürüshning pütkül charilirige bash uruwatidu. Bu yerni ikkinchi bir ziraetning köklishige qadir bolalmaydighan derijide ünümsizleshtürüsh üchün qolidin kelgenliki rezilliklerni ishqa sèliwatidu. Eger bizning sükütlirimiz yene dawam qilsa, bu yer hazirqidinmu better ebgaliship, tèrighan ziraetlirimiz bash tutmaydighan derijige yètidu. U chaghda, bizning töleydighan bedellirimiz hazirqidin qanche barawer köp bolidu.
Hèbibullahhajim hej ziyariti bahanisida èlip barghan sayahiti dawamida, chet`ellerdiki uyghurlarning ehwali heqqide köp nersilerni anglighan, körgen idi. Uni chungqur oylandurup qoyghan yene bir nerse, che`eldiki uyghurlarning turmush adetliri idi. Mihmandarchiliq dawamida qedem basqan bezi aililerde, u uyghur perzentlirining yitilish ehwalidin teejjüp we epsus hès qilghan idi. Türkiyidiki uyghurlar türkche, erebistandiki uyghurlar erepche, ottura asiyadikiliri hèlimu rusche, gherip elliridikiliri gherip tillirida sözlishidighan, hetta ana tilini unutqanlirimu, ailiside shu dölet tilida sözlishidighanlirimu bar idi. Bu gerche omumi halet bolmisimu, xeterlik bir halet idi. Ularni uyghur siyaqida terbiyileshke itibar bèrishning texirsizliqi heqqidiki pikrini hajim shu ellerdiki uyghur teshkilatliri mes`ullirigha we uyghur mötiberlirige yetküzgen idi. Haman özini üstün, bilimlik chaghlap adetlinip qalghan bu zatlar uning pikrini yèngidin tekitlengen kona tèma süpitide orunluq hès qilghan bolsimu, bu heqte izdinishqa köngül bölüshni ilgirikidekla cholisi tegmeydighan muhim mesililer qatarida takchi bèshigha èlip qoyushqan idi. Hetta uyghur teshkilatlirining rehberlirimu bu mesilining qèyinliq derijisi, iqtisadi zeipliki heqqide shikayetler qilish bilen cheklengen idi. Chet`ellerdiki bu xelqning tarix chüshenchisidiki yitersizliklermu kishini ökündüretti. Hajimning chet`elde uyghur tarix tetqiqat merkizi qurush tekliwimu, oxshash muamilige duch kelgen idi. Bu wetenperwerler, milletchilerdin hajimning narazi bolishidiki sewep shu idi. Halbuki, Pütkül chet`eldiki uyghurlarning uyghur millitining nöwettiki hali heqqidiki chüshenchisi hajimning chüshenchisige ara turalmayti.