PDA

View Full Version : Uyghur teshkilatlar: weten azat bolishi natayin



Koltekin
15-05-05, 21:32
Salam hörmetlik US+China=Rus+China ependi:

Maqalingizni tunji qètim oqighanda, sizni xitayning zakaslirigha binaen eser yazghuchi xèli èditliq düshmen bolsa kèrek, digen gumanda bolghan idim. Yiltiz ependining „ Angliq bir insanning hich soz-herkiti meqsetsiz bolmaydu;bolupmu bir ziyalining bir ammiviy sorundiki soz-herkiti teximu shundaq; yazmingizdiki melumatlardin qarighanda angsiz bir insan emsligingiz nahayiti eniq,maqalining omumi havasidin sizning bu timida bir ugenguchi supitide emes, ugetkuchi supitide gep qilivatqiningiz hem eniq… „ dègen pikrige ètiwar bilen qarap, maqalingizni ikkinchi qètim oqup chiqtim. Mèningche bolsa, milletni ümidsizlikke giriptar qilidighan pikirlerni köp tegesh paydisiz idi. Buningsizmu, millitimiz tarixtiki herqandaq dewirge sèlishturghanda ümidsizlikning eng yuqiri pelliside yashawatidu. Emma bir birimizning pikir erkinlikini cheklesh heqqimiz bolmighini üchün hem siz tilgha alghan musteqilliq mesilisi heqiqetenmu hissiyatliq shuar yaki dat – peryatlar bilen bashqilarning hèsdashliqini qolgha keltürüsh arqiliqla hel bolidighan addi mesile bolmighini üchün we Uyghurning teqdiri tarixtikige oxshash yene küchlük döletlerning iqtisadi menpietlirining qurbanigha aylinip kètishi mümkinlikini ret qilidighangha yiterlik asasimiz bolmighini üchün, shundaqla siz tilgha alghan bir nechche nuqtigha yenggillik bilen jawap bèrish imkanimiz bolmighini üchün pikirliringizni ret qilishta, salahiyitingizdin gumanlinish bilenla kupayilinishni layiq körmidim. Bu qeder gumanxorluqum üchün eyipke buyrimang. Chünki düshmenning bilmekchi bolghanlirimu del sizning bilmekchi bolghanliringiz bilen oxshash. Düshmenning zerbe bèrish, ümidsizlendürüsh usulimu del sizningkige yandash. Oxshimaydighan yèri: sizning pikir usulingiz nispeten ilmi we „delillik“. Sizning yene kèlip, chet`ellerdiki siyasi dewa (musteqilliqning heqiqi kapaliti bolghan amillarni közde tutqinim yoq) tarixida bir yüksilish boliwatqan, weziyitimiz ilgiriki herqandaq zamangha sèlishturghanda ijabiy terepke yüzliniwatqan bir chaghda, „ Teshlilatlar: weten musteqil bolmaydu“ dep shuar towlishingizdin ejeplendim.
Tèxi bir yèrim yil ilgiri, xitay sizning neziringizde hichnimige erzimeydighan weten sirtidiki teshkilatlar we shexislerni, jümlidin DUQ ning qurghuchilirini Térroristliq böhtani bilen eyipligen idi. Bu böhtanning obiyèktiliri uning derdini tartiwatidu. Weten musteqilliqi üchün barliqini atighan Memtimin hezret, Dolqun eysa qatarliq insanlarning hayatigha qoyulghan cheklimilerni chüshenmigenlikingiz üchün, bezi orunsiz pikirliringiz tüpeyli sizni eyiplesh niyitim bolmisimu, nezirimde „xata pikirler“ dep qarighan, milletke selbi tesir bèridighan nuqtilar heqqide köz qarashlirimni diqqitingizge sunghum keldi. Halbuki, sözingizde ular bilen yaki munasiwetlik kishiliri bilen „körüshken, bilishken“ likingizni we sözlirini diqqet bilen közitiwatqanliqingizni èytipsiz!
Ependim, Gèpingizning oramidin xèlila siyasi sawatqa ige ikenlikingiz bilinip turuptu. Emma men bu sahede sizchilik sawatliq bolush pursitige èrishelmigen. Shundaqtimu oylighanlirimni dep baqay. Bu yerdiki tepsili Pikirlirim birer teshkilat yaki shexiske wekaletlik qilmaydu. Özümning kalte pemi hem yüzeki oy – pikrige wekillik qilidu. Bashqilarning Bihude eyiplenmesliki üchün, buni aldin eskertip qoyay.
Pikirliringizdiki idiyemdim ötmigen nuqtilar heqqide abzaslar boyiche mundaq tenqit yazimen:

„Men kop izdendim, emme birer Uyghur weten musteqil bolushi togrisida qayil qilarliq ispatini kormidim. Hem nurgun teshkilatlar peqet siyasi pa'aliyet qilip dunya jamaitige weten ahwalini bildurushni mehset qiliwatidu, yeni Uyghurlar masilisini halik'alarashturiwatidu.“

Pikringizge binaen; Siz köp izdinipsiz. Wetenning musteqilliqi heqqide qayil qilarliq delillerni tapimen dep. Emma bu ispatni birer uyghurning aghzidin siz qanaetlengidek derijide anglimapsiz. Wetenning musteqilliqi heqqide bash qaturush we aldi bilen öz özini qayil qilish üstide izdinish heqiqetenmu muhim ish. Milliy musteqilliqimiz üchün küresh qilish iradisige ige herqandaq Uyghur Bu tèmigha köngül bèridu. Chünki weten aldi bilen özimizning qelbide azat bolishi kèrek. wetinimiz rohimizda azat bolmay turup, musteqilliq üchün bijanidil xizmet qilalmaymiz. Musteqilliq imkani hich bolmighan bir weten üchün weyran bolush we ölüp bèrish erzimeydu. Lèkin, bu heqte könglingiz qanaet tapqidek bir delil – ispatqa èrishelmigenlikingiz siz körgen, bilgen shexislerning yaki siz diqqet bilen közitiwatqan teshkilatlarningla sewenliki emes. Bu Özingizning izdinish dairingizning chekliklikining mehsuli. Siz bashqilargha murajiet qilishtin bashqa, özingiz waqit ajritip, siz bilgen dunyani we muhimi öz tarixingizni estayidil neziringizdin ötküzishingiz, dunyaning tebii we siyasi qanuniyetliri heqqide yenimu ilgirilep tehlil yürgüzishingiz kèrek, dep oylaymen.
Qayil qilarliq bir ispatni otturigha achiqish sizche shundaq asanmu? Asan bolghinida biz üchün bügünki munazirige orun qalmayti. Shundaq, ittipaqliqimizmu emelge ashqan bolatti.

Siz tekitligendek, kona tarix tekrarlinish aldida turidu. Dunyadiki siyasi qutuplar toqunushi, menpiet küreshliri, yeng ichi sodiliri, yèngi dunya tertiwi ehtiyajidin èlip bèriliwatqan heriketler we özimizning cheklik imkanliri bizning musteqilliqimizni kapaletke ige qilidighan delil – ispatlarni hazirlishimizgha, musteqilliqning birdin bir yolini belgilishimizge tosalghu boliwatqan asasi amil bolsa, düshminimizning qudriti, shermendiliki, dèplomatiye ghelibisi yene bir muhim amil. Hemmini qayil qilidighan bir stratigiyini nöwettiki halimizda tüzüp chiqalishmiz mümkin emes. Musteqilliqqa bolghan ishenich we ishenichsizlik ariliqida nurghun idiyiwi èqimlar mewjud. Tèngirqap yürgenler tèximu köp. Nispeten siyasi sawatqa, stratigiye bilimlirige ige insanlirimiz shundaq bir stratigiyini tüzüp chiqqan teqdirdimu, siz turup:“ emeliyetke uyghun emes, herqandaq qoralliq küreshning istiqpali yoq, bihude qurban bermeyli“, disingiz, men turup : „ mesilimiz noqul xeliq`ara jemiyetning hisdashliqini qolgha keltürüsh bilen hel bolmaydu. Ichki amil asasi sewep bolidu..“ disem, yene biri turup: „ herqandaq kürishimizning aqiwiti meghlubiyet!..” dep shuar towlaydu. Dimekchimenki, hemmining ètirapigha nail qilghudek stratigiyini, hemmini qayil qilghudek musteqilliq delillirini körsitip birelmeymiz we bergen teqdirdimu hemmening ètirapigha èrishelmeymiz. Bu körishimizning qèyinliq derijisining bir körünishi. Lèkin bu wetenning musteqil bolmaydighanliqining delili emes. Siz ishemigen musteqilliqqa Men mutleqa ishinimen. Mèni ishendürgen amillar:
1. her qandaq döletning qurulush, tereqqi qilish, zawal tèpish jeryani bolidu. Dunyada bir xil sistèmida menngü mewjudliqini saqlap turidighan dölet bolmaydu. Kona impiriyiler yillarning ötüshi bilen qèrip halidin kètidu. Beziliri nechche yüz yil dewir sürse, beziliri nechche on yil, hetta nechche yilla dewir sürüp yiqilidu. Uning dèmokratik yaki mustebit dölet bolushidin qet`i nezer. Bu yerde peqetla tarixi qanuniyetni semingizge saldim.
2. millitimiz her jehettin intayin zeip bolsimu, musteqilliqqa bolghan arzudin we bu arzu yolidiki küreshtin waz kechmidi. Mustemlike astidiki ikki yüz yildin buyan, 300 qètimdin artuq chong _ kichik qarshiliq heriketlirini meydangha chiqardi. Ikki qètim jumhuriyet qurushqimu muyesser boldi. Öz tarixini bilmigen millet kèlichekke ümidsiz qaraydu. Kèlichekke bolghan ishenichtin ayrilghan millet musteqilliqtin söz achalmaydu. Emma millitimiz bu ümittin waz kechkini yoq. Bu yerde Hètlirning „ urushta meghlup bolghan millet yoqalmaydu, qarshiliqini yoqatqan millet yoqilidu“ digen sözini neqil qilghum bar. Biz meghlup millet bolsaqmu, qarshiliqini yoqatqan millet emes. Tarixi seltenetlirimiz heqqide sözlisem, belkim „ ötmüsh ölgenlerge teelluq“ dep jawap bérishingiz mümkin. Emma tarixning ijabiy tereptinmu, selbiy tereptinmu tekrarlinip turidighanliqigha men ishinimen.
3. düshminimizning küchlikliki, bizni ümidsizlikke gèriptar qiliwatidu. Emma uning tereqqiyati we qudriti xitay dölitining menggü zeipleshmeydighanliqining kapaliti bolalmaydu. Èsingizde barmikin, xitay milliti bundin 90 nechche yil ilgiri manju istilasi astidiki mustemlike millet idi. 1911 – yili sunjungsen bashchiliqidiki dèmokratik heriketning ghelibisi bilen menching hakimiyitini aghdurup, xitay Gomindang dölitini qurdi. Yeni bundin 90 yil ilgiriki mustemlike astidiki millet, bügün mustemlike qilghuchi milletke aylandi. Halbuki, bu milletmu ich – ichidin sèsip, zawalliqqa yüzlendi. Sabiq sovitler ittipaqining yèmirilishini siz bilen men oylap baqmighan. Sovit döliti dunyadiki eng qudretlik dölet idi. Uning ishghalidiki jumhuriyetlerning xelqimu siz – mendin öte ümidsiz idi. Biz musteqil bolalaymiz, dep oylimayti. Bizge oxshash exmeqliq qilip qan töküp, qurban bermeyti. Bizdek èghir bedellerni tölimigen idi. Biraq musteqil boldi. Eger ularning musteqilliqi Amèrika bashchiliqidiki gherip dunyasining sotsiyalizim lagirini ghulitip tashlash kürishining netijisi, dep qaralsa, u halda, yene bir sotsiyalizim lagirini __ eng axirqi eng mustebit xitay sotsiyal jumhuriyitini yimirishmu bu dunyaning bügünki ghayisi.
4. bügünki xitay dölitining yimirilishigha ishenmeydighan ademler az qaldi. Xitay mutleqa rewishte dèmokratik tüzülmige köchidu. Dèmokratik xitaylar hakimiyet igileydu. Emma, xitay dèmokratlirimu siz èyitqandek, bizge musteqilliqni sowgha qilmaydu. Men üchün xitayning dèmokratimu, kommunistimu beribir xitay.

Kechürüng. Men sözümni dawamlashturushtin ilgiri, sizge bir nersini sowgha qilishni èsimge aldim. Musteqilliqimizning emelge èshishi heqqide yèzilghan kitaplardin oqighanlirim köp bolsimu, bu yerde sizge Sewdayi ependining texi yezip püttürmigen we tüzetmigen bir esirining birinchi qismidiki ikki bapni diqqitingizge sunushni layiq kördüm. Elwette, gèpimning dawami bar.

6 – Bap

__ Nurghun ziyali insanlar qoldin ketken pursetler üchün ökünüp yashaydiken. Shundaq pusetler yene nisip bolup qalsa, nime qilishimiz kirek? dep oylimaydiken. Weten qayghusidin yürekliri èzilip hesret chèkidiken, bu qayghudin qutulushning yolliri heqqide izlenmeydiken. Millet wujudigha yamrawatqan èghir meniwi bulghunushlar, jismani zeipliklerdin chöchüshüp ah uridiken, uning aldini èlish chariliri üstide pikir yürgüzmeydiken. Xitayning insan qèlipidin chiqqan zulumliridin xalida shikayetler qilishidiken, taqabil turush tedbirlirige gheyret qilmaydiken. Chet èllerdiki uyghurlar arisidimu ot yürek milletchiler, wetenperwer ziyalilar, kamil musulmanlar köp bolsimu, weten teqdirige wujudi bilen köngül bergen, uning istiqlali üchün nime qilish kirekliki heqqide bash qaturidighanlar köp emesken. eqilge uyghun bir küresh stratègiyisi tüzüp chiqip, heriketlirimizge qiblename qilish, millet rohiyitidiki tewrinishni yoqutush, shutapta köngül böliwatqan soallargha jawap bèrish, eslide biz qilidighan, bizning qolimizdin kèlidighan, imkanlirimiz yar bèridighan ish emes. Bu wezipe yoruq alemdin ayrilghan, jahandiki eng rezil bir turmining tar qepizide olturghan siz – bizlerge oxshash pütkül sharaitliri cheklime ichidiki bicharilerning zimmisige chüshüp qalghan bolsa, halimizgha heqiqeten way! tünglükke qarap olturup yürgüzgen pikirlirimiz qanchilik qimmetke yarar? Emma burchimizni ada qilish yolida ejir qilish mejburiyitimiz bar.
Hèbibullahhajim ulugh tinip, qoshumilirini türgen halda sözini dawamlashturdi:
__ wetinimiz zadi azat bolamdu – yoq? azat bolidu diyilse, özimizning küchi bilen bolamdu, chet`elning yardimi bilenmu? öz küchimizge tayinip diyilse, bu qeder zeip, bulghanghan bir milletni qutuldurushning yoli qaysi? chet`elning yardimi bilen diyilse, kim, qachan, nime üchün yardem qilidu?, Ghelibilik küreshning yoli qaysi? axirida, mèning choqum bir ish qilish niyitim bar. Nime qilishim kirek? Mana bu soallarning jawaplirini tapmay turup, hich bolmisa aldi bilen qebimizde özimiz qanaet hasil qilmay, ishench turghuzmay turup azatliq yoligha qedem basalmaymiz. Bu soallar heqqide ortaq pikir yürgüzüp baqayli.
Hajim emrullah bilen nebijanning közlirige atilarche mèhribanliq bilen qarap qoyup, èyitti:
__ birinchi soalning jawabi mundaq bolushi mümkin: birinjisi, wetinimiz choqum azat bolidu. Biz xitay bilen bir ailide yashashni xalimaymiz, xitay bizge nispeten yirginishlik bir millet, qelbimizdiki nepretni yuyiwètishke qadir bolmighan bir millet. Bizning xitayda tarixiy öchimiz, Rèalni adawitimiz bar. Menggü xitayning bir qismi bolup yashashni xalimaymiz. Millitimiz tarixtin buyan azat yashap kelgen, Nechche ming yilliq shanliq dölet tarixigha ige bir millet.18 – esirning axirliridin bashlap Rus impiriyalizimining yardimi bilen manju-xitay impiriyalizimining tajawuzigha uchrap igilik hoquqidin ayrilghan, ikkinchi dunya urushi xatimiside yene yalta shertnamisining adaletsizliki bilen Mustemlike rijimlirigha mehkum qilinghan bolsimu, bu jumhuriyetni eslige keltürüsh küreshliri izchil dawam qildi. Bu milletning Azatliq idiyisidin, azatliq küreshliridin waz kechken, küresh iqtidaridin tamamen ayrilghan zamani bolmidi. Bolghinida, millet süpitidiki mewjudliqini burunla yoqatqan bolatti. Uzun eserlik seltenetlik medeniyet we dewlet tarixidin misal èlish shert emes. 19 – esirdiki qeshqeriye dewliti bir pakit. Tèxi kommunist xitay kirishtin ilgirila 1944 _ yili axirqi jumhuriyitini qurush meqsidige yiteligen. Azatliq milletning omumi arzuyi. Musteqilliqni ret qilip, xitay mustemlikisini ètirap qilish xahishi milletning meniwi dunyasida mewjud emes. Qisqighina ikki esir ichidiki talaylighan qanliq küreshler tarixidin sawadi bar insanlar, bu milletni hergizmu yoqilidu, diyelmeydu. Bu dunya bügüngiche heqlirimizni tonup, Uyghurlar yashishi kèrek, dimigendek, xitayning heqlirini üstün bilip, uyghurlar yoqulishi kirek, dep maqmidi we diyelmeydu. Hèlighiche azat bolmighan bolsaq, bu peqet küch jehettiki perqning mehsuli. Bügünki qederki dunya tarixi __ mustemlike tarixidin ibaret. Mustemlike hayat yalghuz uyghurningla bèshigha kelgen aqiwiti yoq özgiche sirliq hadise emes. Uning yèshimi ayan. Orta asiya jumhuriyetlirining höriyiti, sherqiy yawrupadiki qizil rijimning zawali tèxi yillar ilgiriki heqiqet. Insani tebiiti we medeniyet nisiwisi jehette xitay milliti ingiliz, fransoz we ruslargha oxshimisimu, bu alahidilik xitay impiriyisining menggülük mewjudliqining kapaliti bolalmaydu. Bu tèma heqqide oqighan ademlerge, milliy kimlikini unutmighan ademlarge tarix we pakit sözlesh hajetsiz. Ikkinchisi, azat bolmaydu. Chünki düshmen küchlük. Düshminimizning az kem 200 yilliq mustemlike tejribisi bar. 1milyard 300 milyonluq nopusi bar. Qudretlik armiyisi, sanaet asasi, tèxnika quwwiti, diplomatiye ghelibisi bar. Bular uyghurda yoq. San we süpet perqi ghayet zor. Imkanlar perqi sèlishturghusiz derijide. Bundaq hem zor hem qudretlik bir döletning zimingha, bayliqqa bolghan èhtiyajini küch jehette uning bilen barawer derijidiki döletla chekliyeleydu. Uyghurdek mezlum bir millet esla tosiyalmaydu. ….Mèningche, yigitler bu jawaplar yuqarqi soalning qanaetlinerlik jawapliri bolushtin yiraq. Buningdin qanaet hasil qilmighan ehwalda turup, bashqa soallargha jawap tapqili bolmaydu. Men özümning oylighanlirigha binaen, töwendiki nuqtilar boyiche yèshim bèrishke urunup baqay:
1_ azatliqning shertliri. 2 _ azatliqning pursetliri. 3_ azatliqning yolliri. Bundaq ayrishning muwapiq bolidighan – bolmaydighanliqini bilmeymen. Emma pikirlirimni mushu nuqtilar boyiche izahlash manga qolay tuyulidu hem yuqarqi jawaplarning yüzeki terepliri toluqlinidu. Aldi bilen birinchi nuqta heqqide izdinip baqayli.
Hajim yötiliwèlip, saqallirini barmaqliri bilen uchlap tarap turup èyitti.
__ 1. azatliqning shertliri: men buyerde yalghuz xelq`ara ölchemde belgilengen shertlernila közde tutmudum. Xata anglimighan bolsam, bir milletning musteqil yashash arzuyini qobul körüsh üchün belgilengen aldinqi shertler, xelq`ara ölchemde: birinchisi, millet perqi. Ikkinchisi, zimin perqi. Üchünchisi, til we en _ ene perqi iken. Bu heqte bügüngiche pakitliq bir matèriyalgha èriship baqmidim. Eger, asasi ölchem mushu bolsa, bu ölchem bizge addiliq qilidu. Yeni biz musteqilliq shertliridin tebii halda halqip ketken bolimiz. Emma mushu shertler asasidila bir milletning musteqilliq arzuyigha hörmet qilidighan dunya adaliti mewjud bolghan emes. Azatliqning bizde hazir bolghan shertliri munular:
1)Til perqi, 2) Din perq, 3) Millet perqi, 4) Erqiy periq, 5) Zimin ayrimisi, 6) örpi _ adet perqi, 7) tarix perqidin ibaret. Bu tizimlikni tèximu uzartish mümkin, elwette. Biz aldi bilen til perqi heqqide qisqiche toxtulup öteyli :
1)Til perqi: Til __ milliy mewjudluqning kapaliti. Xitay – uyghur arisidiki til perqi tamamen röshen. Xitay bilen uyghurni ikki qutupqa ayrip turghan tunji ashkare amilmu tildin ibaret. xitay hökümiti özining assimilatsiye siyasitide birinji bolup yoqitish nishanigha alghan gewdilik perq __ til perqidin ibaret. Milletni millet süpitide namayen qilidighan bu muhim asastin ayrilmighan millet eslidin ayrilghan hèsaplanmaydu. manjularning ghayip bolishi, tungganlarning ayrim bir milletlik salahiyitini gewdilendürelmey, dunya teripidin “musulman xitay” dep atilishi til perqige sahip bolalmighanliqining netijisi. Yoqulush girdawigha yüz tutqan herqandaq bir millet aldi bilen tilini yoqatqan millettur. Dunyada oxshash bolmighan 6700 xil til we shiwe bar. Shiwe perqining assimilatsiyige taqabil turush küchi zor emes. Emma til perqi ayrimbir küch. Rus kommunizim rijimining ottura asiya türkiy milletliri üstidin qolgha keltürgen büyük ghelibilirining biri, rus tili assimilatsiyisining ünüm qazanghanliqi idi. Bügünge qeder rus tilini ana tilliridin rawan sözleydighan türkiy milletler mubada yene yèrim esirlik mustemlikige mehkum bolghinida, rus milliy assimilatsiyining deslepki shertlirige teslim bolghan bolar idi. Rus impiriyalizimining halakiti ularni bu pajiedin xalas qildi. Xitay impiriyalizimi künimizde bu qedemni tolimu dadil we tiz basmaqta. Dölet apparatidin tartip bashlanghuch maarip sahesigiche xitay dölet tilini omumlashturush arqiliq, sabiq sowitler ittipaqi qolgha keltürelmigen ghelibige bel baghlimaqta. Emma til perqidiki asman – zimin özgichilik, diniy we milliy eqidisidiki mustehkemlikler tüpeyli ana tilini hayati kebi eziz körüp yashap kelgen uyghurlar üstidin yürgüzülgen bu zulumlar, xitaygha hazirghiche ijabi bir miwe nisip etmigen idi. Nöwettiki urunushliridinmu yèqin kelgüside netije hasil qilish èhtimali chong emes. Omumi uyghur nopusining bir pirsentigimu yetmeydighan xichirlarning ana tilidin ayrilghinini, hergizmu uyghur tilining assimilatsiye gèrdawigha yüzlengenliki derijisige apirip tehlil qilalmaymiz. Xitay tili bilen maarip terbiyisi körgen bu az bir qisim uyghurlarnimu öz ana tilini tamamen unutqan yaki milliy hèssiyat jahette xitay pisxikisigha pütünley özliship ketken qatargha chiqiriwitelmeymiz. Buningdin, xitayning 200 yilliq assimilatsiye siyasitining meghlup bolghanliqini körüwèlish mümkin. Terbiye körmigen, öz tarixidin eng eqelli uchurlargha ige bolmighan insanlardin emes, özini uyghur ziyalisi sanap yashawatqan bezi eqlikötü ademlerdin “uyghurlar yene 50 yilda assimilatsiye bolup tügeydu” digen geplerni anglighan chèghimda, eqlimge haman yiraq ötmüsh kèletti. “nimige asasen shundaq deysen” digen soalimgha xitayning nopusi, küchini misal qilghandin bashqa delil keltürelmiginide, shundaq deytim we digüm kiletti:“ uyghur milliti honlar, türkler bilen birge yashighan shunche uzun zamanlarda, undinmu ilgiri ariyanlar, saklar, soghdilar, toxrilar qatarliq insan topliri bilen birge yashighan shunche uzun zamanlarda, orqun uyghur dewliti, quju uyghur idiqut dewlitini, kengsu uyghur dewlitini qurup seltenet sürgen ming yillar mabeynide, qaraxanilar dewliti, seidiye sultanliqi qatarliq nurghun uyghur dewletlirini royapqa chiqirip dewir sürgen yèqinqi esirlerde bu milletning talay qètim yèziqliri özgergen, hakimiyetliri almashqan, dinliri yèngilanghan bolsimu, tili yoqalmighan idi. Dunya bilidighan ariyanlar, saklar, soghdilar, toxrilar kebi qedimiy medeniyetlik milletlerning bir qismini, qarluqlar, yabghular kebi toqquz oghuz, on uyghur qebililirini, jahanning ghol bir bölikini qanche esir idarisige alghan mongghullarning bir türkimini qoynigha èlip, xèmirdek yughurup, toluq assimilatsiye qilip yoqatqan uyghurlar, bir zaman erep, paris tillirining ziyaritige uchrap, bèsim bilen emes, ixtiyarliqi, hewisi bilen öz tilini xeli èghir derijide ebjeshleshtürgen bolsimu, yoqutup qoymighan. Bügün ana tili hèsaplanghan uyghur tilining yèrimi digüdek erep, paris tilini teshkil qilsimu, bu til baghridin orun alghan xitay tili pirsentke toshmaydu. Bexitke yarisha, biz ya erep, yaki paris bolup yoqulup ketmiduq. Bu milletler bilen arimizda yoqitish – yoqulush munasiwèti mewjud emes. Yene Kélip, biz özleshtürgen erep, paris tilliri bilen xitay tilining ortaqliqi yoq. Bizning tilimiz altay tilliri sistèmisining türkiy tilliri türkümige tewe. Xitay tili bolsa tibet – manju tilliri ailisige tewe. Bu nuqtinimu perqlendürelmigen yaki bu perqni neziridin yiraq tutqan weyaki bu perqning yoqulishigha yenggil höküm bèrgen uyghurni uyghur qatarida sanap baqmidim. Shundaq turuqluq ughurluq dewasida bolghanlargha, uning ehlidin az – tola ders anglashqa köngül bèrishini tewsiye qildim. Sanliq sitatiskilar, tarixi asaslar boyiche qayil qilish wezipisining höddisidin shular chiqidu. Men ajiz kèlimen. Chünki tarixchi yaki tilshunas emesmen. Wetinimizning jenubi rayunliridiki uyghur ahaliliri arisida xitay bili bilen hayatida alaqe qilip baqmighanlarning nopusi 99% tin ashidu, dise belkim dunya ishenmes. Bu bir rèalliq. Bu yalghuz xitayning nadanlashturush, maaripsizlashturush siyasitiningla mehsuli emes, belki düshmen tilige bolghan nepretning ashkare ipadisi. Uyghurlar hazirmu xitay tilidin xitaydin yirgengendekla yirginidu. Köp til bilishning, öz düshminining tilini bilishning ewzellikini inkar qilmighan asasta !
künimizde, xitaylar uyghurlarning bu xil omumi milli xahishni özgertish, assimilatsiyining deslepki asasigha hul sèlish üchün, xitay tili bilgen, xitay mektepliride oqughanlarni etiwalap ishlitish taktikisini qollanmaqta. Janbaqar, emelxumar uyghurlar perzentlining « istiqbali » üchün xitay mekteplirige hewes qilmaqta. Bu hewesning arqida öz millitining yoqulishini rawa körüsh idiyisi mewjud blomisimu, sel qarash biperwaliqi mewjud. Bu biperwaliqning xitayning assimilatsiye siyasitige maslashqanliq bolidighanliqini oylap körüshliri kirek. Bu oygha ètibarini bermigen uyghurni ziyali, alim bolghan derijidimu lenetke mehkum qilimiz.
2)Din perqi: bügünki uyghurlarni yüz prosentlik musulman millet hèsaplashqa bolidu. Uyghurlar ichide buddistlar yoq. Dinsizlar bilen yat dindikiler sanaqqa toshmaydu. Ularning mewjudluq shekli, tesirimu közge chèliqmaydu. xitaylar bolsa az sanda buddist, köp sanda dinsiz millet. Dinliq millet bilen dinsiz milletning Allahning neziridimu, insaniyetning köz ongidimu perqi bar. Ejdatlirimizning ming yillar ilgiriki zamanlarda köp xil dingha itiqat qilghanliqi heqqide yiterlik melumatlar bar. Uyghurlar 10 – esirdin kèyin islamni qobul qilip, xitay milliti bilen bolghan eng axirqi bir ortaqliq __ diniy ortaqliqtinmu xalas bolghan. Bezi ziyalilarning “uyghurlar islamni qobul qilghandin kèyin, tereqqiyat we medeniyet jehettin tarixta misli körülmigen derijide chèkinish dewrige qedem qoydi” digen qarashlirini, ejdatlirimizning buddizimgha itiqat qilghan we uningdin ilgiriki köp dinliq zamanlarda qolgha keltürgen alemshumul muweppiqiyetlirini körgen insan asan ret qilmaydu. Emma, “uyghurlarning bügünkidek bexitsizlikke chüshüp qèlishigha islam dini sewepchi bolghan” digen qarashlarni qobul qilghili bolmaydu. Bu qarashni aldi bilen Janabi Heq qobul qilmaydu. Islamni heqiqi menisi bilen chüshengen musulman esla qobul qilmaydu. Islam dinining hich bir ehkamlirida mustemlikini qobul qilish, xarliqni qobul qilish, nadanliqni qobul qilish, namratliqni qobul qilish heqqidiki chüshenchilerge orun yoq. Eksinche, Azatliqni, tereqqiyatni, dèmokratiyini, insaniy qedir – qimmetni, her ikki dunyaliq hayatni söyüsh we uning üchün bedel tölesh heqqidiki chaqiriqlar bar. Islam dinigha qara chaplawatqan ademlerning hich birsi, dinning qaysi bir mezmuning bu bexitsizliklerge sewepchi bolup qalghanliqi heqqide bügüngiche pakit körsütüp bireligini yoq. Ular tilgha alghan sopizim we xurapatliqlarning ziyanlirigha islam dini hami bolghan emes. Mezhep küreshliri, xurapi èqimlar ziddiyiti yalghuz islam dinidila mewjut emes. Meyli yiraq ötmüshte yaki zamanimizda bolsun, hich bir din bu xil selbi netijilerning azarliridin xali bolghan emes. Xiristiyan dinimu shuning ichide. Xuddi xiristiyan dunyasining bügünkidek ronaq tapqan zamani bolghinidek, islam dunyasiningmu güllengen zamani bolghan. Dinning bir dewlet we bir millet teqdiride oynaydighan rolini hichkim inkar qilmaydu. Bu rolning selbi yaki ijabi ünüm körsitishi shu millet we dewletning ichki amiligha baghliq. Mèning ichki amil dep közde tutqunum, milletning meniwi jehettin yüksilishi yaki chirikliship yimirilishige, dewletning munqeriz bolush yaki güllinishige qaritilghan. Biz musulmanlar dinni toghra din we xata din dep ayrishta tenteklik qilmaymiz. Biz heq taala yaratqan pütün dinlargha, u dinlarning janabi heq teripidin chüshürülgen kitaplirigha, tallighan peyghemberlirige iman keltürimiz. Emma burmilanghan qismigha itaet qilmaymiz. Allahi taala islam dinini bizning dinimiz qilip tallighan we uning nurini qelbimizge sepken kündin bashlap, biz hidayet tapqan milletmiz. Din niqawida dewlitimizni ghulatqan aq taghliq bilen qara taghliq majralirini, künümizde yene din niqawi bilen höküm süriwatqan xurapiliqlarni islam dep chüshengen we bu chüshenchisi bilen kapir bolghan, dindin waz kechkenlerni ilgharlar, toghra yoldikiler qatarida sanashqa asasimiz yoq, Ular milliyetchi bolghan teqdirdimu. Hörmetlik Èliyop ependi dinsiz idi. Emma wetinini, millitini herqandaq ademdin ziyade söyetti. Ömrining yèrimidin artuqini istiqlal küreshlirige serip etti. Uzun yil turmida yatti. Lèkin dinning uyghurning mewjudluqi üchün qoshqan töhpisini axirqi hisapta ètirap qilip ölüp ketti. Uningdek köpni bilidighan dinsiz ziyalidin uyghurlar ichide yene birsi yoq. 50 yilliq qizil xitay rijimining islam dinigha qilghan haqariti we ziyankeshlikini sanap tügetkili bolmaydu. “dinini yoqatsaqla, bu milletni yoqitish meqsidige yiteleymiz” dep qarighan idi. Meschitlerni choshqa qotuni qilghan, din ölimalirini choshqa baqquzghan, namazni chekligen we diniy telim – terbiyini boghqan, diniy zatlarni qamighan, öltürgen idi. Meqsidige yitelmidi. Hèlimu oxshash zulum dawam ètiwatidu. Emma din yoqalmidi we yoqalmaydu. Uyghur musulmanlirining dini ètiqadi uyghur millitining millet süpitidiki bügünini kapaletke ige qilghan eng büyük hami boldi. Üzlüksiz qarshiliq heriketlirige destek boldi. Diniy ehkamlargha biperwa halda èghir gunahi _ kebirler bilen yashawatqan millitimizning illetlirini mustemlike halimizda tüzeshke asasen qurbimiz yetmeydu. Bu illetler xitay zulmining mehsuli. Bu zulum axirlashmisa, milletni paklashtin èghiz achalmaymiz. Dindin ayrilipmu meqsedke hergiz yitelmeymiz.
3) Milli perq: millet digenlik; addi qilip èyitqanda, itnik menbesi, tili, medeniyiti, örpi – aditi qatarliqlar birlikke kelgen insan topidin ibaret. Itnik menbesi oxshash bolsimu, bashqa alahidilikliri perqliq bolghan insanlar topini bir millet dep qarighili bolmaydu. Qèrindash millet dep atash mümkin. Qazaq, qirghiz milletliri itnik birlikke ige bolsimu, til teweliki, örpi _ aditi, medeniyiti nuqtisidin uyghurlargha oxshimaydu. Ular biz bilen bir millet emes, qèrindash millet hèsaplinidu. Tili altay tilliri sistèmisining türkiy tillar türkümi oghuz – qipchaq goruppisigha kiridu. Türiklermu shundaq. Ular uyghur bolmighinidek, uyghurlarmu türk emes. Xeliq`araliq milliy ayrimilar boyiche bu qèrindash milletler “türkiy milletler” dep atilidu. Türk milliti bilen türkiy millet uqumini ayrimay qollinidighan hadisilerni türkiyide kördüm. Bügün merkizi asiya qit`eside türk milliti mewjud emes. Türkiy milletler mewjud. Türkmenler, uyghurlar digendek. Türklerning eng axirqi bir böliki 9 – esirde anatoliye ziminlirigha köchüp ketken. Türkiy milletlerning eng sherqtiki bir bölüki peqetla uyghurdin ibaret. Uyghur teqdirige köngül bölgende, yèngi uyghur dewliti üstide bash qaturghanda, dewlet nami heqqide qarar alghanda, herqandaq uyghur aldi bilen özining milliy kimlikini Esige èlishi kèrek. Özbikler bizge oxshash bir til goruppisigha, yeni uyghur – qarluq tilliri goruppisigha tewe bolsimu we en – ene, medeniyet jehette zor ortaqliqqa ige bolsimu, ularni bügünki künde uyghur atiyalmaymiz. Uyghurdin törelgen qazaq we özbikler allaqachan millet süpitide tonulup boldi. Öz kölimimizni körsitish üchün, ularni uyghurlarning birqismi, dep qaraydighanlarning hèlimu mewjudliqini körgünüm üchün bu geplerni eskertiwatimen. Bundaq pikirlerning emdi hich ètibari bolmaydu.
Uyghurlar __ terkiwi ajayip murekkep bir millet. Uyghurlar öz Tarixida hazir mewjud bolghan türkiy milletlerning hemmisining bir bölikini özige singdürüp tügetkendin bashqa, yiraq ötmüshte yene ariyanlarning, saklarning, honlarning, soghdilarning, toxarlarning ghol bir bölikinimu èritip tügetken idi. 16 – esirge kelgende, mongghul impiriyisining asiyadiki hökümrani bolghan chaghatay monghullirinimu qumgha su singgendek singdürüp èlip, mongghuloid insan türkümlirige tewe bolghan bu milletni tamamen uyghurlashturup tügetti. Bügünki uyghurlarning chiray turqidiki ajayip zor perqler, ene shu ayrim qanlarning irsiyitimizge körsitiwatqan tesirining alametliridin ibaret bolsa kèrek. Emma hichqandaq bir tarixi menbede, uyghurlarning yiraq sherq sèrq tenlikliri bilen changlashqanliqi heqqide melumat yoq. Turghun almasning xitay tarix menbelirini asas qilip èlip barghan tetqiqatigha we haji yaqut anatning tetqiqatigha binaen, ejdatlirimizning qudret – quwwetliridin qorqup, xitay padishahliri sowgha qilghan xan jemet qizlirini uyghur padishahliri emrige alghan hadisiler ayrim zamanlarda bolup ötken bolsimu, xitaylar bilen chongraq kölemdiki qan qoshulush weqeliri sadir bolmighan. Yeni uyghurlarning qèni xitaylarning paskina qèni bilen bulghanmighan. Peqet 840 – yili chilenshende qurulghan genju uyghur xanliqi xitaylarning uzun esirlik tajawuzchiliq we qirghinchiliqliri aqiwitide munqeriz bolghandin kèyin, bu xanliqning yitekchi qebililiridin bolghan uyghur ittipaqi terkiwidiki yaghliqar qebililirining köp qismi gheriptiki uyghur qarluq goruppiliri terepke köchüp ketken bolsimu, az sandiki bir qisim uyghurlar xitaylar terepke ötüp ketken. Ular kèyin bashqa topluqlarni özige singdürüp, sèrq uyghur millitini teshkil qilghan. 12 esirlik mustemlikidin kèyinmu öz kimlikini unutmighan bu uyghurlar, bügünki künde “sèrq uyghur” namida Gensuda mewjud bolup turiwatidu. Uyghurluq dewasi qiliwatidu.
Uyghurlar bezi tarixchilar èyitqandek, noqul honlarning yaki türklerning yaki saklarning yaki ariyanlarning weyaki soghdilarning ewladi emes. Belki eshu tilgha èlinghan we èlinmighan nurghun topluqlarning uyushishidin shekillengen “uyghur” digen milletning ewladi. Uyghurning millet bolup shekillengen künliri hergizmu miladidin ilgiriki 119 – yili tunji qètimliq xitay tajawuzida meghlup bolghan quju xanliqidin, kroren xanliqidin yaki 663 – yili qurulghan orqun uyghur xanliqidin weyaki 8 – 9 – esirning aldi keyniliride shimali mongghuliye yaylaqliri, kengsu wadisi, idiqut oymanliqi, harezim wadisi, balqash köli, seddichin etrapi yaki asiyaning kindikide dölet qurghan chaghliridin bashlanmaydu. Uyghurlar miladidin ilgiriki nechche ming yillar mabeynide, men tilgha alghan eshu qedimiy milletler bilen barawer yashighan. Tarixi menbelerde, Bezide hunlar, bezide soghdilar, bezide toxarlar, bezide turanlar, bezide saklar, bezide qangqillar, bezide türkler, yene bezide oghuzlar digendek her xil namlarda atalghan. Yazma höjjetlerde “Uyghur” dep hatirlenmigenliki üchünla, dölet qurghan mezgillirini uyghurning peyda bolghan mezgilliri dep qarash eqilge uyghun bolmaydu. Bezi chet`el arxiologlirining uyghurlarning tarixini 50 ming yilning aldigha sürüp tetqiq qiliwatqanliqini oylushup qoyush kèrek. Muhemmed èmin hezritimning “sherqiy türkistan tarixi” namliq esiride uyghurlarning miladidin 2850 yil ilgiri, yeni hazirqi waqittin besh ming yil ilgiri “uyghurlar” digen nam bilen meydangha chiqqanliqi qeyit qilinghan we undinmu nechche ming yillar ilgirila “on uyghur”, “toqquz uyghur” namida birlikke kelgen büyük dewletlerni wujudqa chiqarghanliqi heqqidiki riwayetlerni eskertken. Shimaliy mongghuliye yaylaqliridin ulugh okyanghiche, tengritaghlirining jenup - shimalidin seddichinning ichi we sirtlighiche bolghan bipayan ziminlarda xas uyghur dewletlirini qurghanliqi heqqidiki delillerni arxologiyilik qèzilmilar shübhisiz ispatlimaqta. Bügünki rosiye, engiliye, germaniye, yapuniye, shiwètsiye muziylirida saqliniwatqan uyghurlargha ait asare – etiqiler we qedimqi uyghur dewletliridin qalghan tarixi izlar heqqide tetqiq qilghan alimlar, uyghurlarning medeniyet tarixini az digende11ming yilning aldigha sürüsh heqqide birdek pikirge kelmekte. Bu musape dunyadiki eng qedemiy medeniyetlik millet sanalghan gèriklerning 8 ming yilliq medeniyet tarixidinmu uzun. Elwette, uyghur tarixini süy`istimal qilip, özlirini besh ming yilliq tarixqa ige saniwalghan xitay tarixidin bir hesse uzun. Tarix bilgen bügünki türklermu uyghurlarni özlirining ejdadi sanap pexirlinidu. Türk nami bilen dunyagha kelgen tunji türk dewliti bolsa miladining 552 – yili altay taghliri baghridiki ötükenni paytexit qilip qurulghan “köktürk xanliqi” din ibaret. Bu tarix uyghurlarning uyghur namida dewlet qurghan tarixidin nechche ming yil kèyin turidu. Uning üstige bu türk dewliti noqul “türk” digen bir millet teripidin yaki bügünki türklerning xas ejdadi teripidin qurulghan sap türk dewliti emes, belki herxil namlarda atilip kelgen uyghur bashliq milletlerning __ uyghur qebilisidin biri bolghan erginequn qebilisi yitekchilikide qurulghan dewlitidin ibaret. Shundin kèyinki xitay, erep, pars we rim tarixlirida bügünki rosiye, iran, hindistanning ghol bir bölükide, bügünki awghanistan, qazaqistan, özbikistan, qirghizistan, tajikistan, türkministan, mongghuliye, xitayning hazirqi sherqiy shimaldiki ölkiliri, seddichinning ichi – tishi, tibet, nipal qatarliq keng bir dunyada yashighan uyghur bashliq xelqlerning nami “türkler” dep atilishqa bashlighan. Uyghurlar heqqidiki bu tarixlarning nurghun yazma höjjetlerde eskertilgenlikini tarixchilar tekrarlawatidu. Epsuski, bu tarix sistèmiliq bir shekilde retlep chiqilghini yoq. Meyli hezritimning “sherqiy türkistan tarixi” bolsun, yaki turghun almasning “uyghurlar” tarixi bolsun yaki chet`el tarixchilirining uyghurlar heqqidiki mol tetqiqat eserliri bolsun, tariximizni mukemmel yorutup bireligini yoq.
Uyghur __ xitayning tarixi düshmini. Xitay hem uyghurning tarixi düshmini. Dunyadiki soghuq munasiwetler urushidin kèyin, nurghun düshmen döletler, milletler körünüshte bolsimu dostqa aylandi. Emma uyghur bilen xitay herqanche ilmilishipmu, medinilishipmu dost bolalmaydu. xitay bilen uyghurning adawiti tügimeydu we tügimigen. Mert millet bilen namert millet hichqachan dostluq ornitalmaydu. Böre qoy bilen bir dastixandin tamaq yèyishke könüshi mümkin, emma choshqigha könmeydu. Xitayning yene nurghun düshmenliri bar. Emma uyghurning xitaydin bashqa düshmini yoq. Xitay eng güllengen tang sulalisi dewridimu uyghurlargha baj tölep, qiz sowgha qilip yashighan. Uyghurlar meghlup bolghan chaghliridimu bundaq shermendichilikke bash urup baqmidi.
Dunyada uyghur atliq milletke hewes qilidighan yatlarning barliqini anglap heyran bolmudum. Uyghurlarning tarixini bilgenlikidin, dep oyludum. uyghur atliq millettin nomus qilidighan uyghurlarnning barliqini anglapmu hem heyran bolmudum. Öz tarixini bilmigenliki üchün, dep oyludum. Tarixining qanchilik murekkep bolishi, illetlirining ne qeder köp bolishidin qet`I nezer, bu dunyada, öz tarixi wetinining ghol bir bölükide uyghur digen millet hèlimu hayat. Tilini, dinini, örpi – aditini saqlap mewjud bolup turiwatidu. Yatlarning hewisi qutquzalmighinidek, özlerning nomusimu bu milletni yoqitiwitelmeydu. Bu milletning tomurida nimining örkesh yasap èqiwatqanliqini xex qandaq bilsun?
Bügünki uyghur eng az bolghanda 25 milyonluq nopusqa ige bolghan, milletlik salahiyitini ten we rohiyitide toluq takamullashturup, xitaygha tüptin oxshimaydighan ayrim bir insan türkümini hasil qilish meqsidige allaqachan toluq yètip bolghan millettur. Uyghurlarning qaraxanilar dewridin nechche on esir burunla uyghurluq salahiyitining tügellinip bolghanliqini dunya bilidu. Uyghur millitining pexirlinishke erziydighan nurghun alahidiliki bolghinigha oxshash, uzun yilliq mustemlike hayatning tesiride shekillendürgen illetlirimu bar. Düshmini xitayning meqsedlik rewishte yuqturghan kisellikliri bar. Emma saqaymaydighan kisel yoq. Yene kilip, uyghur __ kiselge qarshi iqtidari yuqiri bir millet. Azatliq uyghurning herqandaq kèsilini saqaytishqa qadir eng ünümlik dora. Buninggha mutleq ishinish kirek.
Tamaq chilekliri taranglap, ashpezler besey shorpisi bilen hornanlirini kötürüshüp kirdi. Saet 10 bolghan idi. mehbuslar ro tawaqlirigha usulghan shorpilirini èlip, kamir tamlirigha yölinip olturup ghizagha kirishti. Hajimmu gèpini toxtatti. Ular birlikte tamaqqa chiqishti. Emrullah uniwèristitni tamalighan ziyali, ottura mektep oqutquchisi bolushigha qarimay, hajim bilgen tarixning ondin birini bilmeydighanliqini oylap uyulush his qildi. Bu tarixlarni u ali mektepte deriste anglighan, uning teximu kèngeytilgen, mekteplerde sözleshke bolmaydighan qismini turghun almas we haji yaquplardin anglighan bolsimu, untulup ketken idi. turghun almasning “öz millitini söygen adem, aldi bilen öz tarixini söyidu, öz tarixini bilmigen ademning milliy söygüsi saxta” digen gèpi shu tapta yadigha keldi. Uyghur tarixini derslik qataridin èlip tashlighan, ilgiri bèsilghan bezi tarixi matèriyallar men`I qilinghan, uyghur yallanma tarixchiliri we xitay milletchi tarixchirining saxta tarix kitapliri bazargha sèliniwatqan, kitap köydürüshtek medeniyet qirghinchiliqliri dawam ètiwatqan bu künlerde, tarix heqiqitini qoghdap qèlishning neqeder muhimliqini tonup yitelmiginige, hayati zindanda ötiwatqan bir ademning özige tarixtin ders bèrip, yuyulup ketken xatirilirini eslitiwatqinigha qarap, ichide özini eyipleshke bashlidi. Gerche hèbibullahhajim bu tarixlarni yil, dewirliri bilen tepsili yorutmighan, etrapliq izahat bermigen, dogma halette misallar èlish bilenla cheklengen bolsimu, uning èyitqanlirining rèalni tarix ikenlikini isige èliwatatti. Uning öyide hökümet tereptin cheklengen kitaplarning hemmisi digüdek bar idi. hèlighuche estayidil körüp baqmighanliqigha shu tapta pushayman qildi. Nawada hajim tarixtin birer soal sorap qalghudek bolsa, kepsiz oqughuchiliridek göshürüp olturishi mümkin idi.
__ bu tèmilarning her biri, her bir kichik nuqtiliri etrapliq izahatqa muhtaj _ dèdi uning yènida tamaq yep olturghan hajim _ bu jehettiki izdinishlirimni yiterlik diyelmeymen. Shundaqtimu, Otturigha qoyghanlirim, elwette dimekchi bolghanlirimning hemmisi emes.
__ men chüshiniwatimen _ dèdi emrullah gèlidiki nanni yutiwètip _ xèli tepsili hem èniq boliwatidu. Rastini èyitsam, bu tarixlarni ögengen idim. Untuptimen. Sile sözligendin kèyin èsimge kèliwatidu. Emma silidek inchike oylanmaptimen. Sile xiyalimghimu kelmigen bir nuqtidin chiqip pikir qiliwatila. Nahayiti jiq kitap körgen bolsiliri kirek.
__ yaq, oghlum, mèning oqughan kitaplirim köp emes. Anglighanlirim köp. Men bir qulaq mollisi adem. Elwettiki, Körgenlirim tèximu köp. Waqtimla bolsa, bilim igilirini ziyaret qilimen. Birer chigish soalgha duch kelgende, qeshqerdin jawabini tapalmisam ürümchige qeder bèrip izleymen. Biraz jahil mijezim bar. Emma bir anglighan gepni asan unutmaymen.
__ xatèriliri heqiqeten küchlükken. Tillirimu shundaq rawan.
__ bu din ademlirining alahidiliki. Emma, men özemni mukemmel dinchi hèsaplimaymen. Bu pikirlirimgimu diniy nuqtidin yèshim bèrishtin mümkin qeder özemni tartiwatimen.
__ hüsenjan qarihajimmu shundaq gepke usta idi. Sözlep ademni yighlitiwètidu _ qoshuq saldi nebijan _ hèliqi gösh tonglitishtin yütken sekkiz dane qoral mesilisi bilen turmigha kirip chiqqan memtilajini tonumla? Ya Alla! Tashkentte bir mechitte sözlep, jamaetni höngritiwetti. Ajayip ademler bar, juma? Uyghurlar ichide.
__ sili toy qilghanmu hajimka?
__ ikki qètim toy qildim _ dèdi hajim hoylidiki anar derixigige qonup wichirlap sayrishiwatqan aq quchqachlargha zoqmenlik bilen qarap olturup _ Emma perzentim bolmidi. Tunji ayalim bilen hisapta üch yil öy tutup 67 – yili ajriship ketken. Bu üch yilimning ikki yili turmida, yèrim yili yaqa yurtta, yirim yili öyde ötken. Bu yirim yilmu toshmay turup yene qolgha èlindim. Men turmigha kirip ketkendin kèyin Ayalim köresh – pipenge chidimay èsilip öliwaptu. Uda bir ay “eksil inqilapchining ayali” dep sazayi qilghan iken. Ikkinchi ayalgha mehelle jamaitining zori bilen 82 _ yili öylengen idim. 84 _ yili qolgha èlinishtin ilgiri nikahimdin ajrattim. Bolmisa, köp xapiliq tartip qalatti. Uningdin kèyin öylinish xiyaligha kèlip baqmidim.
__ bashqa bir uruq – tuqqanliri bardu?
__ yaq oghlum, Qalmidi _ dèdi hajim xursunup _ Bir inim bar idi, qaghiliqta. 81 _ yilidiki michit weqeside üstige kipen artip chiqip namayish qilip qolgha èlinghan. 88 _ yili turmida urup öltüriwetti. Ata – anam burunla ölüp ketken.
Emrullahning könglini bir xil ich aghritish tuyghusi chirmidi. “Nimi digen jesur insan –he?” didi hörmiti urghup. Ular tamaqlirini yep bolushup, yene biraz mungdishishti.
__ bu yil qanhe yashqa chile hajim? _ soridi nebijan.
__ xuda buyrisa 67 ge kirdim. Yene yeydighan risqim bardek qilidu _ dèdi hajim külüp.
__ silining üstiliridin höküm chiqardimu – yoqmu? _ bu soalni emrullah soridi.
__ yaq texi. Hökümet adette mèning üstümdin sot èchip höküm chiqarmaydu. Qoyiwetküsi kelgende, chiqidighan künümge toghrilap, ichki jehettin chiqarghan hökümni qolumgha tutquzup qoyup, turmidin unimighinimgha qoymay heydep chiqiridu. “Jinayitimni bèkitip, sot achmamsiler?” dep turiwalimen chiqqili unimay. Dunyada xili yoq bir hökümet – de, bu!
__ pütün sot yalghan! _ dèdi nebijan hajimning gèpige ulapla _ herqandaq jinayetchini sotqa achiqishtin ilgiri hökümet uning üstidin hökümni chiqirip, sotchining qoligha tutquzup bolidiken. Aqlash, eyiplesh digenler köz boyamchiliqken. Shundaqmu hajim?
__ shundaq oghlum, rast sözliding. Bu dölet özi tüzgen qanunni özi depsende qilip yashaydu. Öz wedisini özi buzidu. Öz inawitini özi shermende qilidu. Hökümetning ichki qismidiki reswachiliqlarni bilidighan bolsa, jahan hang – tang qalidu. Ürümchide “aptonum rayunluq siyasi qanun komitèti” dep bir organ bar. Derijisi aptonum rayunluq partkom bilen teng. Pütün xeritini shular sizidu. Pütün qararni shular chiqiridu. Siyasi jinayetchiler üstidiki hökümmu shu yerde chiqirilip bolidu. Sotchining wezipisi bu hökümni èlan qilish. Aptonum rayunning her derijilik rehberliri ene shular sizghan siziqta mangidu. Ular östüreleydu – chüshüreleydu. Öltüreleydu – öngtüreleydu. Ablet abdurèshitni reis bolushtin 10 yil ilgiri, bèijingdiki partiye mektiwide qèlipqa sèlip, telepke layiq quyup chiqqanlarmu shular. JX nazariti, Bixeterlik nazariti, sot mehkimisi, teptish mehkimisi, iqtisadi komitet, maarip komitèti digenlerning pütün jan tomuri shularning qolida. Birer mektepke mudir belgileshmu hetta shularning testiqidin ötmise hisap emes. Qaysi birsini dep bolghili bolsun bu merezlerning reswachiliqlirining? Öz gepimizge kileyli yigitler.
Ular orunliridin turushup, kamir ichige yènip kirdi. Hoylida tamaq yep olturghan yigitler ularning etigendin bèri hoyligha chiqmighanliqidin ichi pushup turatti. Emrullahning jem`iyet heqqidiki paranglirini we hajimning pikirlirini anglashqa qiziqiwatatti. Ular yene kirip ketkendin kèyin chidiyalmay, birazdin kèyin arqidin kirip, hajimdin soridi:
__ eger ayrim gepler bolmisa, bizmu kirip anglisaq bolamdu – ya?
__ elwette bolidu. Kiringlar ezimetler. Ayrim gepkimu kelmiduq. Qistiliship oltursaq pètishimiz _ dèdi hajim ulargha xush chiray orun körsitip. Elijan, urayim, muxterler supa üstige chiqip, chaza qurup olturushti. Qalghan ikki mehbus hoylida aptap sunup qaldi. Hajim sel oylunup turiwalghandin kèyin, sözini bashlidi:
__ dèmek, til milletning mewjud bolup turushining muhim bir asasi. Din uning tüwriki. Uyghur millitining xitay bilen bolghan bu tüpki ikki perqini yuqirida qisqiche izahlap öttüq. Millitimiz derweqe qalaq. Emma dunyada bizdin öte qalaq milletler yoq emes. Xitaygha, jenubi asiyadiki bezi milletlerge sèlishturghanda biz uyghur yenila xèli medeniyetlik sanilimiz. Afriqidiki nurghun milletlerdin hèlimu üstün turimiz. Esli tebiitimizdiki üstünlük amilliridin tel – töküs ayrilip qalghinimiz yoq. Özini chüshinishning deslepki yoli; kemchilikinimu, artuqchiliqinimu ètirap qilish bolishi kirek. He, disila öz millitini kemsitidighan, öz millitidin uyilidighan, öz millitining yaman teripinila köridighan ademlerni saghlam pikirlik ademler digili bolmaydu. Uyghurning haraqkeshlikidin seskinishtin ilgiri, uyghurdin better haraqkesh ruslarni köz aldigha keltürishi kirek. Uyghurning ittipaqsizliqidin bizar bolushtin ilgiri, uyghurdin öte ittipaqsiz ereplerni nezirige èlishi kirek. Uyghurning shexsiyetchilikidin yirginishtin ilgiri, uyghurdin ming baraber shexsiyetchi xitayni untup qalmasliqi kirek. Tamamen illetsiz millet mewjud emes. Uyghurning wujudidiki illetlerni dunyadiki eng medeni milletler ichidinmu tapqili bolidu. Uyghurlar herqanche bolsa, türklerchilik yalghanchi emes. Uyghurlar herqanchi bolsa, xitaylarchilik nomussiz emes. Uyghurlar herqanchi bolsa, yehudilarchilik achköz emes. Uyghur herqanchi bolsa Germanlarchilik rehimsiz emes. Uyghurlar herqanchi bolsa özbiklerchilik aldamchi emes. Uyghurlar özidiki bu illetlerni xitaygha taqabil turush üchün qollansa, u beki illet emes, artuqchiliq hèsaplinidu. Öz milliti heqqide pikir qilish salahiyitini özide hazirlashtin ilgiri choqum öz milltini chüshinishi kirek. 200 yilliq mustemlike asaritini bèshidin köchürüpmu yene eslini saqlap qalalighan millet __ yoqilidighan milletler qatarigha kirmeydu. Xosh, emdi ikkinchi periq heqqide ikki èghiz gep qilip öteyli. Ikkinchi perqni Erqiy perq, diduqma?
__ shundaq hajimka, erqiy perq _ jawap berdi emrullah.
__ 4) Èrqiy perq: èrqiy perq heqqide herxil geplerni anglidim. Elwette, herqandaq uyghurdin sorisaq, „ biz aq tenlikler èrqigha mensup“ dep jawap bèridu. Ariyanlar, saklar, honlar, türkler, uyghurlar qatarliq hindi – yawrupa qan sistimisigha tewe birlemchi aqtenlikler èrqigha mensup bolgahn insanlarning uygurlarni merkez qilip qoshulushidin hasil bolghan bügünki uyghurlar sèriq tenlik hèsaplanmaydu. Emma yèqindin biriqi bezi matèriyallarda, bizning uzun tarixi dewirler mabeynide mongghuloid insan türkümlirige mensup bolghan mongghullarni we tibetliklernimu assimilatsiye qilip sümürüp alghanliqimizgha qarap, ikkinlemchi aqtenlikler èrqigha mensup, digüchilermu otturigha chiqqan oxshaydu. Xahi birlemchi yaki ikkilemchi atisun, aq tenlikler èrqigha mensupliqimizda shübhi yoq. Bu dunya teripidin ètirap qilinghan rèalliq. Èrqiy bilimlerdin sawadi yoq bezi uyghurlarning öz tèrisining tebii kilimatlar tesiride sèriq tenlikler tèrisigha mayilliship qalghinini chüshenmey, özini sèrq tenlik hèsaplap yürgenliki heqqide paranglarmu bar. Chirayliri kömürdek qaridap ketken hindilar qara tenlik hisaplanmighandek, uyghurlarmu sèrq tenlik emes. Bu dersni perzentlirimiz mektep yèshigha yètip bolghiche, mingisigha qoghushum èritkendek èritip quyuwètish kirek. Yèqinqi on yillar mabeynide, xitayning uyghurlarni öz èrqi sistèmisiki öz millitining bir qismi körsütüshke urunup èlip barghan shermendilerche hile – neyrenglirining meghlup bolghanliqi heqqide melumatlar bar. Xitayni bundaq rezilliklerdin bash tartidu, dep qarimasliq kirek.
Xitaylar yiraq sherq sèrq tenlikler èrqigha mensup bir taipe. Uyghurlar bilen hichqandaq qan ortaqliqi yoq. Tang sulalisi dewride, tang xandanliqining yardem teliwi bilen loyanggha kèlip yashighan uyghurlar ichidin, önglükxan atliq uyghur palwani 755 – yili tang xandanliqigha qarshi isyan kötürüp, paytexit chang`enge qeder ishghal qilghanda, paytexitni tashlap qachqan tang xani shüenzungning isyanni tinjitishqa küchi yetmey, nurghun tölem tölesh bedilige uyghurlardin yardem sorighan. Ene shu chaghda, isyanni tinjitish üchün xitaygha barghan miyunchur qaghanning oghli böketèkin bashchiliqidiki uyghur eskerlirining bir qismi wezipisini orunlap bolghandin kèyin, tang xanining iltimasi bilen miladi 763 – yiligha qeder önglükxan paytexit qilghan loyangda turup qalghan iken. Xitaylar bilen uyghurlar arisida qan almishish bolghan, diyilse, shu qètim loyangda qalghan eskerlerning xitay qizlirini xotunluqqa alghan bir tarixi bolghan bolushi mümkin. „shu zamanda, aq tenlik uyghurlar sèriq tenlik yawayilarning qizlirining güzellirini tallap alatti. Perzentlirini uyghurche terbiyileyti. Xotunliriningmu öz örpi _ adetlirige boy sunushini telep qilatti. Ularning Aq tenlik uyghurlar qènidin nisiwe alghan perzentliri kèyin xitayda nurghun dewletlerni qurdi“ dep yèzilghan iken tarixqa. Shu qètimqi isyan tinjitilghandin kèyin, atisining ornigha xan bolghan suzung öz qizini uyghur dewlitining jenubi yabghusigha sowgha qilghan we her yili nurghun baj – xiraj tapshurushqa wede bergen. Undin kèyinki tarixlardimu, xitay xanliri uyghurlarning hujumidin qorqup qizlirini uyghur xanlirigha sowgha qilidighan hadisiler köplep yüz bergen. Uyghurlar buddist zamanlirida, kumrajiwa qatarliq din tarqatquchilarning, binakar ustilar, muzikantlar, ressamlar, sodigerler we tèxniklarning xitaylarning tekliwi bilen junggogha kirip, paaliyet elip barghanliqi heqqide xatiriler bar. „toqquz jawup uyghurliri“ dep atalghan uyghur topluqlirining xitay xanidanliq merkezliride yashap, bu yawayilargha dewlet bashqurushni ögetkenliki heqqide pakitlar bar. Emma bu uyghurlar bilen xitaylar arisida uyghur qèni bulghanghudek derijide nikah arilashmisi bolmighan.
Bügünki dunyada aq tenlikler bilen qara tenlikler we sèriq tenlikler arisida qismen nikah munasiwetliri mewjud. Erkin dunyada, hör milletler arisida shundaq. Emma mustemlike astidiki aq tenlik uyghur bilen mustemlike qilghuchi sèriq tenlik xitay arisida mewjud emes. Uyghur milliti öz èrqiy üstünlikini qoghdap we uningdin ghururlunup yashaydu. Sèriq tenlik bu yejüji – mejüjilerni paskina mexluqlar qatarida sanaydu. Bu mexluqlardin qiz èlish we ulargha qiz bèrishni haqaret hès qilidu. Kèlichekshunaslarning, uzun zamanlardin kèyin Erqiy periqler, milliy ayrimilar tügep, birlikke kelgen bir dunya millitining shekillinishi heqqidiki shirin chüshliri emelge ashqan teqdirdimu, yene xitay ayrilip qalidu. Yer shari ahalisi qatarida xata peyda bolup qalghan bu mexluqlarning insaniy tebiet ajizliqini bu dunya haman bir küni chüshinidu. Shu chaghda, Janliqlar nezeriyisige tüzütüsh kirgüzülüp, ademler, haywanlar we ösümlüklerdin kèyin, arqigha „xitay“ qoshulidu.
Xulasilighanda, uyghurlar aq tenlikler türkümige tewe bolghan pakiz èriq. Xitaylar sèriq tenlikler türkümigimu layiq bolmighan paskina èriq. Bu sèrq apet bilen özining milliy, diniy, èrqiy ayrimisini bilmigen uyghur _ halaldin törelgen uyghur emes.
Hajim axirqi jümlini urghu bilen èyitti. Mehbuslar razimenlik bilen külüshti. Achchighi chiqqandek rahet hès qilishti.
__ dèmisimu, qumuldin yolgha chiqqan bir uyghur türkiyige barghiche tildin qiynalmaydu _ söz qatti nebijan _ özbèkchinighu bir anglapla chüshinimiz. Qirghiz, qazaqlarning yènida ikki ay yashisaq, ular bilenmu bimalal sözlisheleymiz. Tajikistan, türkministan, ezerbeyjanlarda alte ay tursaq geptin qiynilidighan ish bolmaydu. Türkiyide bir yil turghan uyghurlar türkchini xuddi türklerdekla sözleydighan bolup kètidiken. Bu qènimiz we tilimizning bir bolghanliqidinghu?
__ shundaq, qan ortaqliqimiz, til tewelikimizning birlikidin __ dédi hajim testiqlap _ bu dewlet we milletler eslide musteqilliqimizning arqa tayanichliri, hich bolmisa, xitaygha qarshi küresh bazilirimiz idi. Epsus, hazirche bizge bundaq bir yardemde bolush imkaniyetliri yoq.