PDA

View Full Version : Shinjangdiki Bölgünchilik Mesilisi Toghrisidiki Yüzeki Muhakime



Oyghan Uyghur
30-08-08, 12:42
Shinjangdiki Bölgünchilik Mesilisi Toghrisidiki Yüzeki Muhakime

Ju Kunrén
(10-Nöwetlik memliketlik xelq qurultiyi da'imiy komititining hey'et ezasi, memliketlik xelq qurultiyi qanun komititining mu'awin mudiri, azatliq armiye bash arqa sep bölümining sabiq siyasiy komissari)

Ötkenki nechche on yilda sherqiy türkistan küchliri shinjangda yaman ewj élip ketti. Eger hazirmu sherqiy türkistan küchlirining shinjanggha körsitiwatqan tesiri bek addiylashturiwétilse, shübhisizki özimiznimu, özgilernimu aldighanliq bolidu. Taza inchikilik bilen közitidighan bolsaq, 80-, 90-yillar emeliyette sherqiy türkistan küchlri bek ewj alghan 20 yil boldi. Bu hal hem sirttiki xelq'ara muhit bilen munasiwetlik, hem dölet ichidiki xata siyaset bilen munasiwetlik. Rastini éytqanda, ötkenki junggo hökümitining shinjangni idare qilishqa da'ir bir qatar fangjén-siyasetliri, bügünki sherqiy türkistan bölgünchi küchlirining barghanséri ewj élip kétishi buning eng yaxshi ispati bolalaydu. Rastini éytqanda, mana mushu fangjén-siyasetler milliy zidiyetni Ötkürleshtüriwetti; Shinjang musteqilliqi mesilisining yamrap kétishi we tereqqiy qilishigha yol échip berdi.
Kishilerning éytishiche, kéchisi tola yighlaydighan bala général wang jénning ismini anglisa qorqup yighisidin toxtap qalar iken. Buningdin wang jénning heywisini bilgili bolidu. Wang jén – jungxua millitining yüreklik qehrimani. U zo zungtangning shinjangni idare qilishtiki «eskerler boz yer échip chégra rayonni saqlash» siyasitige warisliq qilip, shinjangda ishlepchiqirish-qurulush bingtüeni qurdi. Adette puqra, urush waqtida esker bolup xizmet qilidighan bu organ shinjangning birliki we tereqqiyati üchün zor töhpe qoshti. «Chaqirghanda kéleleydighan, jeng qilghanda ghelibe qilalaydighan» milyon kishilik bu qoshun dölettin bir tal ashliq telep qilmidi. Wang jén shinjangdiki bölgünchi küchlerge zor küch bilen zerbe bérip, shinjangni nechche on yil tinch saqlidi. Lékin wang jénmu sel rehimsizlik qildi: yeni kishilerning éytishiche, wang jén armiyini yézilarni qorshashqa buyrup, azadliq armiyini öltürgenlerni tapshurup bérishke, tapshurup bermise shu mehellidiki erlerdin bir esker üchün beshni öltüriwétishke buyruq chüshürgen. Eger rast shundaq ish bolghan bolsa, heqiqeten sel qanxorluq qilghan. Lékin inchike oylan'ghanda buningmu dawlisi bolup, jungxuaning muqimliqigha paydiliq bolghan. Chunki hökümetning rehimdillik qilishi, yumshaq qol bolushi bilen bölgünchiler köz qarishini hergiz özgertmeydu. Eksiche ular hökümetni ajiz dep qarap, özining küchini tereqqiy qilduridu. Ular zoriyip kétip, taqabil turmaq mumkin bolmay qalghan chaghda, muntizim armiye bilen muntizim armiye ottursidiki qanliq jeng kélip chiqidu. Shunga düshmen'ge rehimdillik qilish özige zorawanliq qilish bolup qalidu. Lékin mesile shu yerdiki, shu chaghdiki dölet küchi tüpeylidin merkez shinjang rayonigha bek köp yumshaqliq qilmidi. Zorawanliqtin qalghan daghni öz waqtida yoqitalmidi. Kishilerning qelbige chéchilghan bu öchmenlik uruqi 80-yillarda bixlap chiqti. Lékin omumiy jehettin éytqanda, maw zédung dewri shinjangning weziyiti eng tinch, milliy ziddiyet eng peseygen dewr boldi, shinjangdiki qérindashlirimiz bu heqte ortaq héssiyatqa ige idi. Xu yawbang dewrige kelgende subéktipchiliq chong xataliqi sadir qilindi. Yeni «shinjang, shizang toghrisidiki alte madda» chiqirildi. Buning omumiy mezmuni mundaq boldi:
1. Toluq aptonomiye bolush;
2. Terbiyilinip, halliniwélish;
3. Aptonom rayon alahidilikige mas kélidighan janliq siyaset qollinip, aptonom rayon igilikini tereqqiy qildurush;
4. Nahayiti köp xirajet yardem qilip déhqanchiliq, charwichiliq ishlepchiqirishini ilgiri sürüp, aptonom rayondiki her millet xelqining jiddiy éhtiyajigha serp qilish;
5. Aptonom rayonning medeniyet, ma'arip, ilim-pen ishlirini eslige keltürüsh;
6. Shinjanggha, shizanggha barghan kadirlarni türkümge, muddetke bölüp ichkirsige yötkep kétish.
Yuqiriqi alte maddini emeliyleshtürüsh üchün shinjang aptonom rayonluq partkom pütün shinjang da'iriside her derijilik rehberlik benzilirini tengsheshni, az sanliq millet kadirliri nisbitini köpeytishni, xenzu kadirlarni baldur pénsiyige chiqirishni, yaki ularning ichkirisige yötkilip kétishige yardem qilishni qarar qildi.
Xu yawbangning qarishiche, siyasette shinjanggha étibar bérilse, igilik tereqqiy qildurulsa, az sanliq milletlermu xenzulargha tebi'iy mayillishidu, wetenning birliki tebi'iy yosunda qoghdilidu. Kim bilsun, Uyghurlar junggoni özining döliti dep qarimidi. Gherbning bir muxbiri mundaq bir weqeni bayan qilghan: dölet bayriqini saqlashqa mes'ul bolghan bashlan'ghuch mektep oqughuchisi her küni chiqirip bolup yighiwélin'ghan dölet bayriqini ekirip dessigen! qandaq öchmenlik mushu derijige élip baridu?!
Xu yawbang asasliqi mundaq bir nechche jehette xatalashti:
1. Shinjanggha hökümranliq qilishta heqiqiy tayinishqa bolidighan küch Uyghurlar emes, belki xenzular ikenlikini, Uyghurlarning peqet ittipaqlishish obyékti bolidighanliqini, küchning asasiy gewdisi bolalmaydighanliqini bilmidi. Shinjang toghrisidiki alte maddining bir nechche maddisi xenzularning menpe'etige biwaste ziyan yetküzdi. Mesilen, 60 pirsent siyasiti – ishchi qobul qilghanda, aliy mekteplerge oqughuchi qobul qilghanda shinjangliqlar 60 pirsentni igilesh, rehbiriy kadirlar ichide 1-qol bashliq Uyghur bolush kérek, dégenler emeliyette shinjangdiki xenzularni 2-derijilik puqra ornigha chüshürüp qoydi. Buni ijra qilish jeryanida muqerrer halda asasiy qatlamning tosqunluqigha uchridi. Shinjangdiki her millet kishiliri arisida toqunush piltisini kömüp qoydi, öz ara ziddiyetni intayin köpeytiwetti. Ademni heyran qalduridighini shu boldiki, bundaq siyaset Uyghurlarning xenzulargha bolghan yaxshi tesiratini kücheytelmidi. Bolupmu 90-yillardin kéyin bazar igilikining tereqiy qilishigha, hökümet organlirining qisqartilishigha egiship, dölet ilkidiki karxanilar qiyinchiliqta qaldi. Yuqiriqi siyaset yene bir yük bolup qaldi. Ish ornidin qaldurulghanlarning köpinchisi Uyghurlar boldi. Chunki xizmetchiler ichide ularning nisbiti chong, sapasi töwen idi. Hetta aliy mektepke qobul qilinidighanlar 60 pirsent bolush siyasitimu aliy mektep oqughuchilirining ishqa orunlishishi bazargha yüzlinish arqisida yük bolup qaldi, bolghandimu bek xeterlik yük bolup qaldi. Ular mu'eyyen bilim igilidi, lékin xizmet tapalmay jem'iyettin narazi boldi. Uningdin kéyinchu? Tarixta ötken herqandaq bir malimanchiliq, herqandaq bir teshkilning muweppeqiyet qazinishi üchün bilimlik nurghun ademlerning qatnishishigha toghra kelgen. Bir top sawatsizlargha tayinip ishni bashqa élip chiqqili bolmaydu. Wahalenki, shinjangdiki hazirqi aliy mektepler emeliyette shundaq ademlerni teyyarlawatidu.
2. Qanun emeliyette Uyghurlargha küchini yoqatti. Eger heqiqiy qanun boyiche ish körülidighan bolsa, Uyghur yashlirining tengdin tolisi türmige kiridu. Bu söz sel chékidin ashuriwétilgen, mubalighe qiliwétilgendek körülsimu, lékin shinjangning amanliq saqlishidiki ilajsizliqni eks ettürüp béridu. Shinjangda yüz bergen yalghan xaraktérliq bezi délolar, mesilen, kawapchini öltüriwetken qatilgha aran ikki yilliq qamaq jazasi bérish qatarliqlar xelqning qattiq ghezipini qozghidi. Eger 60 pirsentlik siyaset iqtisadiy menpe'etke ziyan saldi déyilse, amanliq saqlash ehwalining bundaq nacharlishishi yashash hoquqigha ziyan yetküzdi. Eger bolushigha qoyuwétilse, keng kölemlik milliy qirghinchiliqni we nopusning binormal éshishishini – shinjangdiki xenzularning ichkirsige éqishini peyda qilidu! oxshashla bundaq qanat astigha élishtin Uyghurlar minnetdar bolamdu? Ularning qarishiche, göshni tutqan adem göshni almisa uni öltürüsh kérek. Saqchilarda Uyghurlarni qoghdash mejboriyiti bolidu, undaq qilmisa öltürüsh kérek. Ular özining qanun aldidiki mejboriyitini hergiz oylimaydu. Bundaq bolushini bizning siyasitimiz ulargha adetlendürüp qoyghan. Wahalenki, bundaq siyaset xenzular arisida qandaq tesir peyda qildi? Emdi yene bir misalni körüp baqayli:
1993-Yili shinjangning Qeshqer shehiride qanliq délo peyda boldi. U déloni bügün oylansimu ademning téni shürkinidu. Shinjangdiki xenzularning hayatining paxalchilikmu qedri bolmighan. Qeshqer shehiride ish ornidin qaldurulghan xenzu ayal baghchining aldida bilyart taxtisi qurup tirikchilik qilghan. Chüshte 14 yashliq singlisini élip aliy mekteptin tetil qilip kelgen qiz apisining ornida bilyart taxtisigha qarap turghan. Apisi tamaq yégili ketken. Mana shuningdin kéyin bu ana yéngila aliy mektepke chiqqan qizidin ayrilp qalghan. Qizlarning apisi ketkendin kéyin, bir nechche Uyghur bala bilyart oynighili kelgen. Bilyart oynawétip, ularning arisidiki bireylen héliqi qizning singlisigha bizenglik qilishqa bashlighan. Qiz kökrek kérip chiqip singlisini qoghdap, bir éghiz achchiq gep qilishigha kökrikige xenjer tiqilip, shu haman jan üzgen. Qizning singlisi qayghu-ghezep bilen qattiq yighlashqa bashlighanda héliqi Uyghur balisi bazar terepke kétip qalghan. Etraptikilerning hemmisi Uyghur bolup, birersimu uni tosimighan, saqchighimu xewer qilmighan. Ana qaytip bu paji'eni körgendin kéyin saqchi chaqirip kelgen. Saqchi etirapdiki ademlerdin sorighanda birer adem, jümlidin bilyart oynashqa bille kelgenler qatilni körgenlikini éytmighan. Saqchilar etisi qatilni haraq ichip olturghan kariwétidin tutiwélip, soraq qilghanda, tünügün mest bolup qélip, néme ish qilip qoyghanliqimni bilmeymen dégen. Sot qatilgha mest bolup qélip sewenlik ötküzp ademni zexmilendürgen, dep, uni ikki yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan. Jemiyette derhal ghulghula kötürülgen. Ölgüchining öyidikiler jesetni kötürüp namayish qilimiz dégen. Hökümetning alaqidar tarmaqliri ulargha xizmet ishlep, nepiqe bérishke, xizmetke orunlashturushqa wede bérip, yumshaq, qattiq wastilarni qollinip, weqeni tinjitqandin kéyin bésip qoyghan.
3. Milliy medeniyetning güllinishi, bolupmu tilning güllinishi, til – bir milletning jéni. Bir milletni köngüldikidek kontrol qilishning eng yaxshi usuli – ularning tilini asta-asta yoqitishtin ibaret. Xu yawbang sadir qilghan eng chong xataliq shuki, Uyghurlarning ana tilini erkin tereqqiy qildurushigha yol qoydi. 1980-Yili 10-nöwetlik merkiziy kométit 3-omumiy yighinida az sanliq milletler rayonliridiki meschit-medrisilerni échiwétish, «qur'an kerim» ni qayta neshr qilish qarar qilin'ghandin kéyin, shinjang, ningshya, chingxey qatarliq ölkilerdiki meschit-medrisiler qaytidin échldi. Buzulghan meschit-medrise, ibadetxanilar, diniy xarabiliqlar rémont qilindi. Yézilar, sheherlerdiki diniy mektepler yamghurdin kéyinki bambuktek köpiyip, minglighan, tümenligen balilar diniy mekteplerge kirip din oqidi we kona yéziqni ögendi. Nurghun ata-anilar balilirini xenzu mekteplerge bermey, balilargha din we kona yéziq ögetti. Diniy mekteplerge bir mehel balilar sighmay qaldi. Lékin jenobiy shinjangdiki köp qisim xenzu mekteplerde oqughuchi azlap ketti. Buningdin köriwélishqa boliduki, shu chaghda merkiziy komitét ulugh sotsyalistik medeniyet aldida din bir peshwagha erzimeydu dep qarighan idi. Netije uning eksiche boldi. 30 Yil ati'ézm teshwiqati, idiye özgertish élip bérilghan bolsimu, dinning Uyghurlarni jelip qilish küchi ghayet zor boldi. Téximu exmeqliq shu boldiki, 1982-yili 9-ayning 13-küni apotonom rayon qanun chiqirish shekli bilen Uyghurche, Qazaqche kona yéziqni qollinishni eslige keltürüshni jakarlidi. Kona yéziq bilen xenzuche pinyin bir qatargha qoyulup, shinjang aptonom rayonining hökümet yéziqi qilindi shuning bilen maw zédung dewride bashlan'ghan yéziq islahati – shinjangliqlarni asmilatsiye qilishning eng muhim halqisi nabut qilindi!
Uyghurlarning yéziqini islah qilish 1961-yili bashlan'ghan. Bir mezgil sinap yolgha qoyulghandin kéyin, merkez we aptonom rayon Uyghurche kona yéziqni bikar qilish, aptonom rayon ichide xenzuche pinyin boyiche ishlen'gen yéngi yéziqni qollinish, bashlan'ghuch mekteptin toluqsiz ottura mektepkiche bolghan dersliklerni pütünley yéngi yéziq bilen chiqirish mejburiy belgilendi. Mushundaq mejburiy yolgha qoyulghan yéziq islahati bilen Uyghurlarning medeniyiti we diniy en'enisi warisliq qilidighan adem bolmaydighan weziyetke düch keldi. Hökümet mektepliride oqughanlar Uyghurche kona yéziqni tonumaydighan, kona yéziqtiki tarixiy eserlerni oquyalmaydighan, kona yéziq bilidighan chonglar yéngi yéziqni bilmeydighan bolup, medeniyet jehettiki üzük halet künsayin éghirliship, xenzulishish barghanséri omumlashti. Uyghurlarning kona yéziqi shu milletning medeniyet we diniy en'enisini xatirileydighan eng muhim wasite, shundaqla Uyghurlar bilen islam dinigha étiqad qilidighan az sanliq milletlerni perqlendüridighan alametlerning biri hésablinidu. Eger ashu siyaset dawamlashturulghan bolsa, bügünki künde shinjangni idare qilish köp asan bolghan bolatti. Shu chaghdiki junggo békinmilik ichide tereqqiy qiliwatatti. Xelq'aradiki bésim nezerge élinmisimu bolatti. Bügünki künde xelq'ara bésim aldida arqigha chékinishke mejbor bolimiz. Yéziqni islah qilidighan bundaq ishni emdi qilghili bolmaydu.
Eyni chaghdiki merkiziy komitét saddiliq qilip Uyghurlarning kona yéziqi eslige keltürülse, Uyghurlargha yaxshichaq bolghili bolidu, dep qarap, öz putigha özi palta chapti, yene kéyinkilergimu ziyan saldi. Oylap baqayli, Uyghurlar bashlan'ghuch mekteptin toluq ottura mektepkiche Uyghurche terbiye alsa, aliy mektepke chiqip, bir yil xenzuche oqusa, andin kéyin töt yil xenzu tilida kespiy ders oqusa, néme ögüneleydu?
4. Her deijilik rehbiri kadirlarning 1-qoli Uyghurdin bolushni telep qilish emeliyette sherqiy türkistanchi küchlerning ghaljirlashqan heywsige medet boldi. Tarixta shinjangdiki yoqiri derijilik nurghun Uyghur kadirlar sherqiy türkistan pa'aliyitige qatnashqan yaki sherqiy türkistanchilarni ashkara yaki yoshurun qollighan. Nurghun jaylarda Uyghurdin bolghan 1-qol bashliqning maqulliqini alghandin kéyin andin oq chiqirish toghrisida buyruq chüshürülüp, nurghun jengchiler bikardin-bikar qurban bolghan (shinjangdiki eskerlerning kechürmishlirige qarang). Asasiy qatlamlarda Uyghur rehbiriy kadirlar Uyghurlargha meqsetlik yaki meqsetsiz yan bassila, xenzularning yashash muhiti bek yamanlashqan. Shuni éytish kérekki, xenzular bir qeder sewrchan we japagha chidamliq bolup, jan baqqudek imkaniyet bolsila qarshiliq körsetmeydu. Undaq bolmighanda idi, jenubiy shinjangda keng kölemlik qanliq toqunush alliqachan yüz bergen bolatti. Diqqet qilishqa erziydighini shuki, hazir chet ellerdiki jama'et pikride shinjang mesilisi toghrisida gep bolsila, xu yawbangni maxtap, wang jénni kemsitidighan sözler boliwatidu. Bu ikkiylenning siyasiti emeliyette shinjangda oxshimighan ünüm berdi emesmu? Bu hal mesilini chüshendürüp bermemdu?


Ahale küchürüshtin ibaret shinjangni idare qilishning birdinbir usuli düch kelgen emeliy mesililer

birer jayni idare qilishta birinchisi, adem. Jümlidin bashqurush tebiqisi we bashqurghuchilar tayinidighan awam tebiqisi, yeni küchning menbesi; ikkinchisi, maddiy asas, yeni kishilerning yashash sharaitidin ibaret ikki amil bolidu.

Birinchi noqtida ikki usul bolidu:

birinchidin, yerlik az sanliq milletlerge tayinip, yerlik milletlerni yölep we parchilap, xenzulardin ayrilalmaydighan qilip qoyushqa toghra kélidu. Millet bashqa bolghaniken, niyitimu bashqa bolidu. Dölet béyip kücheygende yerlik milletlerni baqsa, ular dölet dairisi ichide turushni xalaydu. Dölet xarablashqanda ular musteqil bolup, téximu chong menpeetke ige bolushni oylaydu. Eliwette, bundaq sétiwélish meqset qilin'ghan "ibadetxana sélish" we béqishlar bilen mesilini hel qilghili bolmaydu. Chunki emeliyette yerlik milletlerni asmilatsiye qilghili bolmaydu;

ikkinchidin köplep köchmen yötkep kélip, xenzu millitining nopusini nopusning asasi gewdisige aylandurush hemde yerlik milletlerni tedrijiy asmilatsiye qilip bolush lazim. Buni emeliyette jang zolin sherqiy shimalda qollan'ghan – shendung qatarliq jaylardin künde nechche minglap köchmen yötkigen. Mana bu, sherqiy shimalning bölünüp ketmeslikidiki eng asasiy seweblerning biri bolsa kérek. Dölet qurulghandin kéyin ishlepchiqirish-qurulush bingtuenining qurulushidimu asasliqi mushu tepekkür nezerge élin'ghan. Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtuenining orunlashturulishigha qarap baqayli: bingtuen tewelikide 13 yéza igilik diwiziyisi, bir qurulush diwiziysi, 174 déhqanchiliq, charwichiliq meydani we nurghun sanaet, qatnash, binakarliq, soda karxaniliri bar. 2000-yilining axirghche bingtuen'ge qarashliq omumiy nopus ikki milyon 427 ming 900 kishi, ish ornidiki ishchi-xizmetchi 703 ming 700 kishi boldi. Bingtuen tewelikidiki orunlar shinjangdiki 13 wilayet, oblast, sheherge tarqilip, her bir rayon'gha qozuq bolup qéqilip, shinjang hakimiyitini tutup turidighan küchning asasiy noqtisi qilindi. Lékin, köchmen köchürüsh siyasiti shinjangda réal mesilige düch keldi. Birinchidin, maddiy asas, eng muhimi su mesilisige düchkeldi. Su bolmisa adem yashiyalmaydu. Shinjangdiki höl-yéghin asasliqi atlantik okyanning gherbiy shamal éqimidin kélidu. Uningdin qalsa shimaliy muz okyanning soghuq hawa éqimidin kélidu. Tinch okyan we hindi okyanning pesillik shamili shinjanggha kirelmeydu. Pütün shinjangning otturche höl-yéghin miqdari 145 millimétr bolup, junggoning otturche qimmiti (630 millimétr) ning 23% ige toghra kélidu. Yer sharining oxshash kenglikidiki rayonlar ichide shinjangning höl-yéghini eng az. Höl-yéghinning tarqilish qanuniyiti mundaq: höl-yéghin shimaliy shinjangda jenobiy shinjangdikidin köp, gherbiy qismida sherqiy qismidikidin köp, taghliq jaylarda tüzleng jaylardikidin köp, oymanliqning chöriside oymanliqning ottursidikidin köp, shamal tégidighan yantuluqlarda shamal tegmeydighan yantuluqlardikidin köp. Bu hal shinjangning qurghaq kilimatini belgiligen. Shinjangning zémini nahayiti keng bolsimu, köpinche yerler qumluq-chöl. Shinjang hökümiti élan qilghan sanliq melumatlardin qarighanda, shinjangdiki 95% nopus shinjangning yer kölimining üch pirsentini igileydighan bostanliqlargha toplan'ghan. Bostanliq rayonlarda nopusning zichliqi bir kwadrat kilométr zémin'gha 200 adem bolghan, bezi jaylarda 500 ademge yétip, ichkiri ölkilerning nopus zichliqigha yéqinlashqan. Eger yéngi su menbesi bolmisa, köchmen yötkesh boshluqi qalmaydu. Shunga bashqiche ahale köchürüsh sheklini qollinishimizgha, yeni ichkiri ölkilerdiki aliy mekteplerde oqughan shinjangliqlarni ichkiri ölkilerde qaldurup, 2-ewladini asmilatsiye qilghili, hem ularning shinjanggha qaytip kelgendin kéyin uyghurlargha yéngi küch süpitide qoshulushidin saqlan'ghili bolidu. Ikkinchidin, nopusning qaytip kétish mesilisi. Nopusning qaytip kétishi jemiyetning iqtisadiy tereqqiyat sewiyisi, jemiyetning amanliq ehwali bilen zich munasiwetlik bolidu. Melumatlargha qarighanda, ötken 20 yilda shinjangdin 200 ming yuqiri derijilik ixtisas igisi kétip qalghan. Bu, déngiz yaqisidiki rayonlardiki iqtisadiy tereqqiyatning kishilerni jelip qilghanliqining tesiri. Lékin buningdin peyda bolghan mesilige sel qarashqa bolmaydu. Gherbiy rayonda ixtisas igiliri yétishmeydu. Kétip qalghan bu ademler hökümran tebiqe tayinidighan obéktlar idi. Ixtisas igilirining bundaq kétip qélishi hökmüran tebiqining küchini biwaste ajizlashturdi. Emeliyette ixtisas igilirining kétip qélishi bilen iqtisadning tereqqiyati astilap kétidu. Kétip qalghanlarning ülge körsitish tesiri ixtisas igilirining téximu köplep kétishige sewepchi bolidu. Buning bilen yaman süpetlik dewr qilish shekillindu. Bu ehwal tashqi küch bilen cheklimigüche – mesilen, gherbiy rayonni keng kölemde achmighuche toxtap qalmaydu. Hazir ziyaliy we téxniklardin ibaret ixtisas igiliri ichkirsige qaytip kétip baridu. Bu anche qorqunchluq emes. Qorqunchluqi shuki, kosowodiki sirblar keng kölemde yuguslawiyining ichki rayonlirigha köchkendek, adettiki xenzu puqralar keng kölemde ichkirsige qaytsa, junggodiki yaman ish bolidu, shundaqla sowét ittipaqining ottura asiyadin ayrilip qélishidek bisharet bolidu. Emeliyette, junggoning alahide dölet ehwali (mesilen, nopus tüzümi, waqitliq olturaqlishish kinishkisi tüzümi) bolghachqa, bundaq köchüsh waqtinche yüz bermesliki mumkin. Eger sherqiy türkistan térrorchilirigha önümlük zerbe bérilmise, shinjangning iqtisadiy sewiyisi yuqiri kötürülmise, nopusning bundaq istixiyilik köchüshdin saqlan'ghili bolmaydu. 2. Mesilini hel qilishning yoli birinchidin, su menbesini köpeytip suni téjesh. Su menbesini köpeytishte, birinchisi höl-yéghinning köpiyishi. Yaxshi xewer shuki, shinjangdiki höl-yéghin asta-asta köpiyiwatidu. Junggo axbarat torining 2002-yil 11-ayning 10-künidiki télégrammisidin qarighanda, yersharining qumluqlishishi kündin-kün'ge éghirlishiwatqan ehwal astida, ezeldin höl-yéghin az bolghan shinjang asta-asta "nemlishish" ke bashlighan. 40 nechche yildin buyan, bolupmu yéqinqi 10 yildin buyan shinjangning témpiraturisi tedriji yoquri kötürülgen, höl-yéghin barghansiri köpeygen. Shimaliy yérim sharning oxshash kengliktiki rayonlirining hawa kilimatidiki omumiy yüzlük özgiri shuki, témpiratura yoquri kötürülgen, höl-yéghin azayghan. Peqet shinjang buning sirtida bolghan. Yéqinqi nechche on yildin buyan, yeni 1961-yilidin 1990-yilighiche, höl-yéghin shimaliy shinjangda 6.9%, tengritagh rayonlirida 3.6%, jenobiy shinjang rayonida 21.2% köpeygen. Shinjangdiki qurghaqchiliqnng qisqa waqit ichide tüptin özgirishidin ümid kütmisekmu, lékin höl-yéghinning köpiyishi shinjangni échishning chong yaxshi pursiti hésablinidu. Prsetni ching tutup, shinjangning ajiz ékologiye muhitini yaxshilashqa, bolupmu tarim deryasining töwen éqinidiki toghraq we yulghunni qutquzup qélishqa bolidu. Ikkinchidin, yer asti süyini échish. Shinjangdiki yer asti omumiy süyi 63 milyard kup métr bolup, her yili buningdin 20 milyard kup métrni échip ishletkili bolidu. Hazir her yili échiliwatqan yer asti süyi 3 milyard 400 milyon kup métrghimu yetmeydu. Belki rayonlar ara intayin tengpunglashmighan. Yer asti süyini échish hazir ürümchi, sanji, turpan, qumul qatarliq sanaiti bir qeder téz tereqqiy qilghan shimal we sherqtiki rayonlargha merkezleshken. Jenubiy shinjangdiki rayonlarda yer asti süyini échish intayin az boldi. Emeliyette bu hal shinjangning oxshimighan rayonliridiki iqtisadning tereqqiyat sewiyisini we nopusning zichliq derijisini ipadilep béridu. Shinjang rayonida, yer yüzidiki höl-yéghin cheklimige uchrighanliqtin, yer asti süyini tayinishqa bolidighan su menbesi qilishqa bolidu. Géologiyining qédirip tekshürüsh sewiyisi we küchining yuqiri kötürülüshige egiship, yer asti su ambarliri özlüksiz bayqaldi. Yéngi su menbelirining bayqilishi, sheksizki, yerlikning iqtisadiy tereqqiyatigha türtke bolidu. Tipik misal shuki, junggo kömür géologiye tarmaqliri junggoning "intayin qurghaq" déyilidighan shinjangdiki turpan, pichan, toqsun tüzlenglikining gherbiy shimal qismida chong tiptiki "yer'asti su ambiri" barliqini, suning süpiti ichidighan ölchemge yétidighanliqini bayqidi. Bu yer asti su ambirining bayqilishi shu rayondiki kömürlükni échishqa imkaniyet yaritip berdi. Kömür zapisi bir milyard 400 milyon tonnidn ashidighan bu kömürlük 60-, 70-yillarda bayqalghan bolsimu, lékin su yétishmigenliktin, kömür qézish küntertipke kirgüzülmigenidi. Hazir éléktr tarmaqliri bu yerde éléktr istansisi qurup shinjangning jenubi bilen shimalining tok linyisini tutashturidighan tügün berpa qilip, bu rayonni shinjangda "gherbning tokini sherqqe yetküzidighan" tunji ponkitqa aylandurushni pilanlidi. Buningdin bashqa, 2001-yili tarim oymanliqida alahide chong yer asti su ambiri bayqaldi. Oylap baqayli, tarimdiki néfit birleshme jéngi, gherbning gazini sherqqe éwertish, qazaqistanning néfitini échish élip bériliwatqanda bu yer asti su ambirining bayqilishi heqiqeten shipaliq yamghur boldi. Üchinchidin, su yötkesh. Shimaliy shinjangning süyini jenubiy shinjanggha yötkesh kérek. Bizge melumki, shinjangning su bayliqi tekshi tarqalmighan. Shimalda su köp, jenupta su az. Shimaliy shinjada kelkün apitimu bolup turidu. Emeliyette shimaliy shinjangdin jenubiy shinjanggha su bashlashni oylap körsek bolidu. Bundaq süyi mol jaylrdin qumluq, süyi yoq jaylargha su apirip ékologiyini özgertish usuli toghrisida xelq'arada muweppeqiyet qazan'ghan tejribiler bar. Israiliyining shimalning süyini jenubqa bashlash qurulushi shu jümlidindur. Israiliyide su menbesi bar jaylar intayin tekshi emes, 80% su menbesi shimalda. Sughirishqa éhtiyajliq üchtin ikki qisim rayon jenubta. Shimalning süyini jenubqa yetküzüsh qurulushi israiliyidiki su menbesi muwapiq bolmasliq ehwalni özgertip, jenubning tereqqiyatini boghup turghan asasiy amilni hel qilip, nachar ékologiye muhitini özgertip, jenubning iqtsadiy tereqqiyatini ilgiri sürdi. Shuning bilen bille, yehudiylarning yashash boshluqini kéngeytip, héchnerse ösmeydighan qumluqlarni bostanliqlargha aylandurdi hemde ela süpetlik méwe, köktat, gül-giyahlarni ishlepchiqardi. Israilyining muweppeqiyiti jenubiy shinjang rayonidiki su yétishmeydighan qiyin mesilini hel qilishimizni eng yaxshi paydilinish ülgisi bilen teminlidi. Aldi bilen, shinjangning xeritisige qarap baqayli. Shinjangning ili rayoni we altay rayonidiki ikki derya – ili deryasi we értish deryasi chet elge (qazaqistan'gha) chiqip kétidu. Bu ikki deryaning su miqdari pütün shinjangdiki su miqdarining üchtin bir qismini igileydu. Buning 20 pirsentidin paydilinalaymiz. Qalghan 80 pirsenti chet'elge éqip kétidu. Buni téz bashlap kélishni oylishishimiz kérek, gerche bundaq qilghanda xelq'ara su menbesige igidarchiliq qilish mesilisini peyda qilsimu. Shinjang rayonida suning pargha aylinishi köp bolidighanliqini nezerge élip, suni östeng bilen bashlimay, turba bilen bashlash kérek. Téxnka jehette héchqandaq qiyinchiliq bolmaydu. Iqtisadiy noqtidin qarighanda, qisqa waqit ichide köp meblegh serp qilinip, téz ünümi bolmisimu, lékin döletning her yili shinjanggha namratlarni yöleshke béridighan yardem pulini we suni bashlap kelgendin kéyin xenzu köchmenlirining kélishi bilen herbiyge bérilidighan xirajetni töwenlitishni oylighanda, bundaq turba bilen su bashlash gung kötüridu. Yoqurida su menbesini échish heqqide toxtalduq. Emdi su téjesh heqqide toxtilimiz. Bizge melumki, su menbesini échip, asirimighanda su haman yétishmeydu. Hazir shinjangdila emes, jenubiy jugoning jujyang deryasi éqimidiki bezi jaylardimu su qisliq qiliwatidu. Réalliq shuningdin ibaretki, shinjang rayonida suni téjesh xizmiti yaxshi ishlenmidi. Hazir shimaliy shinjangdiki bezi rayonlarda yer asti süyi töwenlep kétish mesilisi körüldi. Shinjangda serp qilinidighan omumiy suning 98.5 pirseti yéza igilikige serb qilinidu (shinjangda néfit sanaitining tereqqiy qilishigha egiship, bu nisbet sel töwenlidi). Az sandiki rayonlarni hésabqa almighanda sughirish usuli yenila iptidaiy sewiyide turuptu. Matériyallarda körsitilishiche, shinjangdiki sudin paydilinishta israpchiliq éghir iken. Mesilen, ériqlardin paydilinish koéffitsénti aran 0.45 iken (ériqlarda sudin paydilinish koéffitsénti ghol östengdin étizdiki ériqlarghiche bolghan her derijilik su yetküzüsh sistémisidiki ziyanni eks ettürüp, pütkül ériq-östeng sistémisining sudin paydlinish nisbitini körsitip béridu). Shinjangda her mu yerge ishlitilidighan omumiy su miqdari 800 kup métr (emeliyette buningdin jiq), xotende 1100~1200 kup métr, yekende 1000 kup métr, aqsuda 1200~1500 kup métr bolghan. Shimaliy shinjang yéza igilik 7-diwiziyisi, 8-diwiziyiside 500~590 kup métr bolsimu, mehsulatqa tesir yetmigen. Yuqirqi sanlardin köriwélishqa bolidiki, shinjangda su téjeshte nurghun ishlarni qilghili bolidu. Ériqlardin paydilinish koéffitséntini yuqiri kötürüsh yéza igilikide ishlitilidighan suni tijeshning ünümlük yoli hésablinidu. Hazirqi 0.45 tin 0.51 ge kötürüsh tamamen mumkin. Mesilen, hazir tengritaghning shimaliy étikide 0.7 ge yetküzüldi. Yene biri, sughirish normisini tüwenletkili bolidu. Yeni her mo yerge ishlitilidighan suni 800 kup métrdin 700 kup métrgha, yene tiriship 600 kup métrgha tüwenletkili bolidu. Her mo yerge ishlitilidighan su 800 kup métrdin 700 kup métrgha tüwenlise sughirish kölimini 3 milyon mo köpeytkili bolidu. Buningdin bashqa, sudin paydilinish ünümini yuqiri kötürüshke toghra kélidu. Her kup métr su bilen ishlepchiqirilidighan mehsulatni hésablash arqiliq sudin paydilinish ünümige qarash kérek. Tekshürüshlerdin qarighanda, manas rayonida her kup métr su bilen 0.7 kilogram bughday ishlepchiqirilghan, yuqiri hosulluq yerlerde 1.5 kilogram bughday ishlepchiqirilghan. Pürküp sughurush omumiy yüzlük emelge ashurulghandin kéyin ikki kilogramgha yetküzülgen. Xelq'ara sewiyige sélishturghanda, mesilen, israiliyide her kup métr su bilen 2.3~2.6 kilogram bughday ishlepchiqirilghan. Bzge melumki, shinjangda suni tijesh imkaniyiti chong. Su inshaati qurulushidimu qilidighan ishlar bar. Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtueni 30 yildin buyan, tüzlengde üch milyard kup métrliq su ambarlirini, aran nechche on milyon kup métr su sighidighan taghliq rayon su ambarlirini (buni eliwette ikkisige kétidighan meblegh we téxnika sewiyisidiki perq peyda qilghan) saldi. Tüzlengdiki su ambarliri emeliyette tebiiy köller bilen su taliship, tebiiy köllerning süyini azaytip, kölimini kichiklitiwetti. Shinjangdiki tüzlenglik su ambarlirining chongqurluqi ikki métrdin alte métrghiche. Shinjangda suning pargha aylinishi köp bolghanliqini nezerge alghanda su menbesi intayin éghir ziyan'gha uchraydu. Emeliyette ambarlarni chongqurlashturush arqiliq bu ziyanni tosup qalghili bolidu. Buningdin bashqa, taghliq rayonlardiki su ambarliri qurulushinimu küntertipke kirgüzüsh kérek. Shundaq qilghanda kelkün mezgilide suni yighiwélip, suning bikar zaye bolup kétishidin saqlan'ghili bolidu. Su tijesh téxnikisini kéngeytkendin bashqa, su menbesini bashqurushni kücheytish lazim. Yiraqni körelmeydighan qilmishlarni azaytip, ishlepchiqirishqa ishlitilidighan su bilen turmushqa ishlitilidighan suni birleshtürüp oylinip, qalaymaqan achidighan hadisilerni cheklesh lazim. Tarim deryasining tüwen éqimida 30 yil su üzülüp qalghachqa nurghun toghraq qurup ketti. Mana bu, su menbesini bir tutash bashqurushning yétersizliki peyda qilghan ékologiye nacharlishishining tipik misali hésablinidu. Hélimu yaxshi shinjang aptonom rayonlq hökümet bu mesilining éghirliqini tonup yétip, shinjangda su menbesini qoghdaydighan tunji qanun - "aptonom rayon yer asti su bayliqini bashqurush nizami" ni maqullap, 2002-yili 8-aydin bashlap yolgha qoydi. Buningdin bashqa "su élishqa ijazet qilish tüzümini yolgha qoyushning pirinsipliri", "quduqlarni bashqurushning waqitliq usuli", "köllerni bashqurushning waqitliq usuli" we "tarim deryasida su bayliqini bashqurush nizami" nimu élan qildi. Eger su mesilisini hel qilghili bolsa, shinjanggha, noqtiliqi jenubiy shinjanggha köplep köchmen köchürüshni oylinishqa bolidu. Shinjangdiki milletler nopusining tarqilishigha qarap baqayli: shinjangdiki nopusning tarqilishi milletler boyiche topliship olturaqlishish alahidilikige ige. Uyghurlarning nisbiti 20% tin éship kétidighan yette wilayet, oblast, sheher tengritaghning jenubidiki jenubiy shinjangda, shinjangning eng jenubidiki xoten rayonida uyghurlarning nisbiti 96.9% ke yétip, yalghuz milletke barawer bolup qalghan, shinjangning eng shimalidiki altay rayonida uyghurlar aran 1.8% ni igileydu. Uyghurlar mutleq köp sanliqni igileydighan – nisbiti 50% tin éship kétidighan rayon besh bolup, bu yerlerge uyghurlarning 80% tin köpreki merkezleshken. Bu besh rayon xoten wilayiti, qeshqer wilayiti, aqsu wilayiti, turpan wilayiti we qizilsu qirghiz aptonom oblastidin ibaret. Jümlidin xoten we qeshqer sherqiy türkistan térrorchilirining makani. Israiliyining usulini qollinip, xenzularni keng kölemde jenubiy shinjang rayonigha köchüshke ilhamlandurush lazim (adem yoq yerlerge köchürüsh kérek. Xenzular kélip uyghurlar yashaydighan boshluqni tartiwaldi deydighan tesiratni bérip qoymasliq lazim). Shuning bilen bille, su bashlap kélin'genliktin, yerlikning iqtisadiy tereqqiyatimu yaxshilinip, shinjangdiki uyghurlarning turmush sewiyisimu yuqiri kötürülüp, sherqiy türkistan térrorchilirining mewjut bolush boshluqi cheklinidu. 3. Hazirqi basquchta hökümet qollinidighan taktikilar hazirqi sherqiy türkistan térrorchi teshkilatlirining herikitini közde tutup, hökümet töwendiki taktikilarni qollinishqa bolidu: a. Térrorluq heriketlirige qet'iy zerbe bérish kérek. Térrorchilar bayqilip tekshürülüp chiqqan haman qilche ikkilenmey öltürüsh, xelq'aradiki atalmish kishilik hoquq teshkilatlirining arlishishini hergiz nezerge almasliq lazim. Pakit ispatlidiki, tutulup jaza mudditi toshup qoyup bérilgen térrorchilar köp hallarda térrorchi teshkilatlarning tayanchisi bolup qalghan. B. Térrorchi teshkilatlarning meblegh menbesini, bolupmu dölet ichidiki meblegh menbesini üziwétish kérek. S. Xelq'araliq mudapie körüsh lazim. Emeliyette, eger xelq'aradiki küchlerning qollishi bolmisa sherqiy türkistan térrorchi teshkilatliri menggü kilimat yaritalmaydu. Xelq'arada junggo hökümitining qolida gritsiye koziri, sipros koziri bar. Türkiyige nisbeten sayahet-iqtisadiy koziri, kurdlar koziri bar. Ottura sherqte seudi erebistanigha bashqurulidighan bomba koziri bar; ottura asiyada yéqinda qurulghan shangxey hemkarliq teshkilati bölgünchilerge taqabil turidighan ötkür qural hésablinidu. Eliwette, nezerni sherqiy türkistan térrorchilirighila tikkende bek yüzekilik bolup qalidu. Amérikining ottura asiyadiki quralliq küchi heqiqiy nishan hésablinidu. D. Uyghurlarni xuyzu, mongghul, qazaqlar arqiliq tézginlesh kérek. Eger shinjangning her qaysi jayliridiki milletler nopusi nisbtini tehlil qilghanda, shu nerse melum boliduki, yéngi junggo qurulghandin kéyin shinjangdiki memori rayonlarning bölünishide bu pirinsip eks ettürüldi. Mesilen, bayin'ghulin oblstidiki nopus ichide mongghullar aran 4.5% ni, uyghurlar 34.3% ni igileydu. Mongghullarning yene bir aptonom oblasti bolghan börtalada mongghullar nopusi 6.8% ni, uyghurlar 16% ni igileydu. Sheksizki, bu shu chaghdiki hökümetning inchikilik bilen pilanlishining netijisidur. Ili rayonida uyghurlarni qazaqlargha tayinish arqiliq kontrol qilish kérek. Eger tebiiy bayliqning tarqilishini tekshürgende bu pirinsipni téximu éniq köriwalghili bolidu. É. Shinjangning iqtisadiy tereqqiyat sewiyisini heqiqiy türde ashurup shinjangdiki xenzu kadirlarning sewiyisini yuqiri kötürüsh lazim. Bizge melumki, hökümetning obrazi teshwiqat xizmiti bilen zich munasiwetlik bolidu. Lékin epsuslinarliqi shuki, hökümetning teshwiqatni kontrol qilishi meyli waste jehettin yaki ünüm jehettin éytqanda intayin nachar boldi. Shuning bilen bille bezi hökümet tarmaqlirining xizmet istilini yaxshilap, kichik ishlar tüpeylidin ziddiyetning ötkürliship kétishidin saqlinish lazim. F. Shinjangda qanun-tüzümni heqiqiy yolgha qoyup, xenzular ammisining qanunluq menpeetini kapaletlendürüsh, köchmenlerge ilham bérish kérek. Xenzular köchüshni xalimaydu, dep qarimasliq lazim. Emeliyette shinjangdiki paxtining köp qismini sichwen déhqanliri yighip béridu. Ular intayin az heq élip, nurghun uyghurlar qilishni xalimaydighan ishlarni qilip bolidu. Eger mueyyen étibar bérish siyasiti bérilse, eyni yillarda shendungluqlar shenxeyguenning sherqidiki jaylargha bésip kirgendek dolqun choqum shinjangda peyda bolidu.

Shinjang mesilisi junggo hökümiti düch kelgen eng chong mesililerning biri bolup qéliwatidu

afghanistan urushi axirliship, amérika armiyisining ottura asiyagha kirishige egiship, bu mesilining éghirliqi gewdilinishke bashlidi – amérikining milliy mesilini hel qilishta ishlitip adetlen'gen wastisi (kosowo endizisi) ni oylashqa toghra kélidu. Shinjangning zémini keng, bayliqi mol, shinjang qoldin kétip qalsa, aqiwitini tesewwur qilghili bolmaydu. Shinjang aptonom rayonining shujisi wang léchuenni merkiziy komitét siyasiy byurosigha kirgüzüp, junggo hökümitining shinjanggha ehmiyet béridighanliqini eks ettürüshni telep qilimen. Shinjangni mehkem igilep échish bizning nishanimiz, shundaqla jungxuaning kelgüsi hésaplinidu. Shunga merkiziy hökümette uzun, ottura we qisqa muddetlik bir yürüsh pilan bolishi kérek. Yiraqtin qarighanda, axirqi nishan uyghurlarni asmilatsiye qilish bolishi kérek. Aldi bilen uyghurlarning tilini yoqitish lazim. Nöwettiki tedbirlerni nezerge élishqa erziydu: 1. Xenzu tilining shinjangdiki hükümranliq ornini qoghdap, uyghur tilining tesirini asta-asta ajizlitish lazim. Bu, emeliyette qiyin ish emes. Shinjangning igiliki tereqqiy qildurulsa, ichkirsi bilen almashturush köpeyse, xenzu tilining hökümranliq orni muqerrer küchiyidu. Xenzular yétekchi iqtisadiy orunni igileydu. Uyghurlar ichide kichikidin xenzuche-uyghurche qosh tilliq oqutushni yolgha qoyush, hökümet xizmetchiliri xenzu tili ishltish (yaki xenzuchini yaxshi öginshni mukapatlash sherti qilish) lazim. Ichkirsidiki karxanilar we herxil fondlarmu özining töhpisini qoshush. Mesilen, uyghur oqughuchilargha xenzuche öginish mukapat puli qatarliqlarni bérish kérek. Buni hesh-pesh dégüche qilip ketkili bolmaydu. Lékin uzun muddet dawamlashturulsa, ehmiyiti chong bolidu, 2. Milletler ittpaqliqini qoghdash, lékin xenzularning menpeetini qurban qilishni bedel qilmasliq lazim. Yuqirida éytqandek, xenzularning menpeetini qurban qilidighan siyaset bilen milletler ittipaqini qoghdighili bolmaydu. Bolupmu hökümetning 1-qol bashliq uyghur bolush toghrisidiki belgilime byurukratliq en'enisidiki junggoda intayin chong naraziliq qozghidi. Qanunni heqiqiy yolgha qoyup, döletni qanun boyiche idare qilip, shinjangdiki xenzularning yashash muhitini yaxshilap, xenzularning emeliyettiki 2-derijilik puqraliq muamilisini özgertip, shinjangdiki xenzularning könglini tinchlandurush lazim. Hazir xenzularning keng kölemde ichkirisige ketmeslikide nopus tuzumi muhim sewep hésablinidu. Lékin dölet iqtisadining tereqqiy qilishigha egiship, nopus tüzümining emeldin qaldurulishidin xaliy bolghili bolmaydu. Künlerning biride heqiqeten xenzularning keng kölemde ichkirsige kétishidin saqlinish lazim. Su bayliqi mol, échilmighan yerlerge köchmen köchürüsh, xenzu köchmenlerni adem yoq yerlerge iwertish makro qatlamdin éytqanda yerlik milliy ezimetlerning tenqid qilishigha, qarshi turushigha uchraydu. Lékin yerlik millet xelqi bilen biwaste uchrashmighanda we öz ara chéqilmighanda, ular bilen bayliq talashmighanda, awamning menpeetige ziyan yetküzmigende, buningdin peyda bolghan toqunush asasiy qatlamgha yamrap ketmeydu. 3. Shinjangning asasiy muessese qurulushlirigha zor küch bilen meblegh sélish, gherbiy rayonni échish shamilidin paydilinip, shinjang rayonining su inshaatliri, qatnash qurulushini zoraytish lazim. Tömüryol yasash we su inshaati muesseselirini purset qilip, bir tereptin shinjangning igilikini tereqqiy qildurushqa bolidu. Yene bir tereptin nurghun köchmenni shinjanggha (asasliqi jenubiy shinjanggha) köchürüp chiqqili bolidu. Mesilen shinjangdiki xoten rayonining kölimi 247 ming 800 kwadrat kilométr bolup, pütün shinjangning 15% pirsentini igileydu. Bostanliq kölimi 9730 kwadrat kilométr, térilghu yer kölimi 2 milyon 620 ming 500 mo bolup, kishi béshigha 1.62 mudin yer toghra kélidu. Omumiy nopusi bir milyon 743 ming 813, uyghurlar bir milyon 685 ming 838 bolup, omumiy nopusning 96.68% ni igileydu. Nopusning tebiiy köpiyish nisbiti mingde 11.4, xenzular aran 54 ming 326 adem. … (xitay showinistlirini tonush üchün mushunchilik neqil yéter, axirini özingiz perez qiliwéling(