PDA

View Full Version : Bu shundaq Jahan (Roman)



Mushtiri
12-05-05, 16:38
Bu shundaq Jahan (Roman)


Bu Mettursun Obulqasim ning shu namliq romani bolup, buningda asasen keng Uyghur xelqining bolupmu déhqanlarning échinishliq ehwali yorutup bérilgen hemde chirik emeldarlarning epti- beshirisi échip tashlanghan. Bundin bashqa bu eserde wetinimizning jenubidiki qan yashliq xelqimizning riyal turmushi eks ettürülgen. Bolupmu Mömin saqalgha oxshash bir ömür halal yashisimu teqdiri özgermey kéliwatqan san - sanaqsiz kishilirimizning hayat kartiniliri süretlep bérilgen.

Men bu romanni oqush jeryanida qanche qétim özemni tutalmay höngrep yighliwetkenlikim hélimu éniq ésimde turuptu. Men bu romanning burun melum bir tor bétide ilan qilinghanliqini körgen idim. Biraq, hazir qarisam u tor béti échilmaywatidu. Japakesh déhqanlirimizning nöwettiki teqdiri bilen zich munasiwetlik bolghan bu eserni, buningdin xewersiz qalghan tordashlarning oqup chiqishini nezerde tutup qaytidin bu yerge yézip qoyush qararigha keldim.

Eger ehmiyetsiz dep qaralsa yaki bashqa pikirler otturigha chiqsa dewamini yézishni qet'iy toxtitimen. Keng tordashlardin bu heqte qimmetlik pikirlirini ayimasliqini chin könglümdin ötünimen.


Birinchi bab

Yoqsuzluq we ishretxorluq

1

Hoyla ishikining qattiq urulushi, emdila nashtigha olturghan Momin Saqalni qolidiki qachini dastixan'gha qoyushqa mejbur qildi.
- Bunche etigende kelgen kimdu?- Dedi u ozige robiro qarap olturghan ayali Oghulxan'gha.
- Way tangey, belkim qolum - qoshnilarmikin?
Momin yenida birnechche yerdin uchup ketken chinidiki qaynaqsugha seriq qonaq zaghrisini chilap, ishtiha bilen yewatqan oghlini ishikni echishqa buyrumaqchi boldiyu, bu xiyaldin tezlikte waz kechip ornidin turdi.
Momin pegahdiki nechche yerige yamaq chushken kona keshini putigha sepip oydin chiqquche hoyla ishiki yene uruldi.
- He, mana, mana hazir... - Momin hoyla ishikini achti - de, turupla qaldi.
Sirtta mehelle komitet mudiri Sayim Pasar, boghaltir Qasim Samsaqqa egiship kelgen birqanche kishi turatti. "Etigende nemige kelishkendu bular,- dep oylidi Momin Saqal,- hashaning ishi chiqqan bolmisun yene!"
- Etigende salam qilipmu qoymaysina, biz sening ishikingge tilep kelmiduq jumu,- dedi Sayim,- etigendin beri ishikingni ursaq qoyliring jenida merep ketti, senmu adem bolghandikin quliqing anglighandu?...
- Anglidim, anglapla yugurup chiqtim shu... - Momin zorigha kulumsirigendek qildi. Xapa bolushmisila mudir, qeni oyge kirip bir piyale chay ichishsile.
- Boldi, biz aldirash, tunugun achqan yighin'gha qatnashqan bolghiyting?!
Momin demalliqqa qaysi yighin ikenlikini angqiralmay yandurup soridi.
- Qaysi yighinni deyla mudir?
- Qerzlerni qayturush toghrisidiki yighinchu?
- He, esimge keldi. Qatnashqan, tunugun chushtin keyin...
- Emise pulni teyyarlap qoyghansen?
- Axsham yighindin kelipla qolumni keskudek bolup kop tepirlidim, pulning epini qilalmaywatimen, xuda buyrusa birnechche kun ichide qolumgha pul kirip qalar, shuningghiche texir qilip turghan bolsila.
Sayim Pasar aldidiki oruq, wijikkine kelgen, emdila 30 din halqighinigha qarimay, yuzini saqal qaplap ketken, kozliridin bicharilik chiqip turidighan Momin'ge obdan bir qariwetkendin keyin zerde qildi.
- Emdi qachan'ghiche saqlaymiz? Helimu sanga kop etibar qilduq. Bashqilar qerzlirini tugitip bolay dedi, biraq senchu? He desila bahane - seweb korsitip arqigha sorepla yurisen. Emdi pulni bersengmu berisen, bermisengmu berisen.
- Meningghu hazirla bergum bar. Otkendimu ikki qoyni setipla, hemme pulni silige berdim. Emdi satay desem bar - yoqi ikki saghliqla qaldi. Bolmisa...
- Bughday, qonaqchu?
- Manga hoddige berilgen yerning qandaqliqini ozlirimu bilidila mudir, bir yil ishlep tapqan - terginim dolet wezipisidin eship, azraqla qaptiken, balilar yeptu, qalghinini uruqluq qilip, yerge salduq. Qonaqqu xeli yaman emes hosul beriptiken, balilar un tartquzup yewatidu. Uni satsam, yene xaman alghuche yeydighan ashliqimiz uzulup qalarmikin.
- Bular bilen karimiz yoq, nemila bolmisun qerzni qayturmisang bolmaydu.
- Emise birnechche kun...
- Bizge degen bilen bikar, yene pikring bolsa Qadir shujigha yaki Toxtishah shangjanggha de. Bizge qerzni toluq yighisen, dep wezipini shular bergen.
Momin emdi neme deyishini bilelmigendek turupla qaldi. U texi nechche kun ilgirila tot qoydin ikki erikni setip qerz toligenidi. Mana emdi bugun yene...
- Ukam, deptiringizni korup beqinga, yene nechche pul qerz barkin?- Momin xeli teslikte Qasimgha iltija qildi.
Qasim purliship ketken depterni birdem waraqlap, Mominning ismi yezilghan betni tepip, bir qur qariwetkendin keyin dedi:
- Yene 785 yuen qerzingiz barken.
- Nimanche tugimeydighan qerzdur bu?- Eghir xorsindi Momin,- yazda bughday satqanda tolidim, tot mo kewezning pulidin bir jing gosh yemey hemme pulni berdim, ikki qoyumni sattim, yene...
- Bundaq paydisi yoq geplerni qilip neme qilisen? Bilip qoy Momin, biz sanga qerz berip yaman qilmiduq,- dedi Sayim te'eddi bilen.
Oybaghda hemme kishining leqimi bar idi we leqem ularning familisi ornida qollinilatti. Tizimliklerdimu leqem kishilerning ismining keynige qoshup yezilatti. Adette kishiler bir - birini chaqirghanda ismini tashlap qoyup, leqimini ataydighan ishlarmu kop uchraytti. Emma, kenttiki shuji, mudir degenlerning leqimini aldida tilgha elishtin kishiler heyiqatti, hetta ularning ismi ornida emelini ataytti. Mominmu shundaq qildi.
- Buni bilimen mudir. Shundaqtimu... Momin boghuzigha kelip qalghan gepni yutuwetip jim bolup qaldi.
- Bu qerzni qandaq qilisen?
- Toleymen,- dedi Momin birnersini xiyal qilghandek oy terepke bir qariwetip,- azraqla mohlet...
- Emdi mohlet - pohlet deginingni qoy, biznimu yeziliq hokumet aldiritiwatidu. Eger waqtida yighiwalmisaq jerimane toleymiz. Bizgimu amal yoq. Eng yaxshisi pul chiqar.
- Mende pul bolmisa...
- Uning bilen karimiz yoq.
Del shu chaghda qotandiki qoy sozup meridi.
- Ashu qoylarni qerz hesabida tole bolmisa,- dedi Sayim eqil tapqandek bolup,- bazargha aparsangmu oxshashla satisen, hazir nerqini keliship biz ekiteyli, alidighan adem chiqip qalsa biz setiwetip, gediningdiki qerzni koturuweteyli.
- Undaq qilsaq qandaq bolar?- Dedi Momin sel achchiqi kelgendek,- dunyaliqta bar - yoqi ikkila qoy, uni siler eketsenglar men qandaq qilimen. Hechbolmisa qozilar awusa...
- Pul toleng, dese pul yoq desingiz, qoyni bering, desek uninggha unimisingiz, sizningche qandaq qilsaq bolidu zadi?...
Shu esnada oydin chiqip, bularning paringini xelidin biri anglap turghan Oghulxan ularning qeshigha kelip Sayim Pasargha yalwurdi.
- Bolsa emdi Sayimka, bizdin yanmisa xudayimdin yanar, bizge yene birnechche kun waqit bersile.
Sayim bu yerde yene tursa, hechqandaq ishni hel qilalmaydighanliqigha kozi yetip, yenidikilerge buyridi.
- Menginglar, ikki qoyni elip chiqinglar.
Sayimning hemrahliri mushu sozni kutup turghandek eghilgha qarap yugurushti. Mominning nemishqidur bedenliri titrep kettiyu, lekin ozini tutuwelip Sayimgha:
- Mening kindik qenim mushu yurtqa tokulgen, mushu yurtta osup chong boldum. Men etila bir yerge qechip ketidighandek...- Dep ghodungshidi.
- Bu yezining buyruqi,- emdi gedenkeshlik qilma, eger yene pikring bolsa, Toxtishah shangjangni izde. Shu adem boldi, uning qerzini yighmanglar dese, biz sanga esiliwalmaymiz.
Shu chaghda eghilgha kirip ketkenler ikki qoyni elip chiqti. Sayim Pasar qoygha mundaqla bir qarap qoyup boghaltirgha:
- Ikki qoyni 150 yuendin 300 yuen hesablap qoyung,- dedi.
- Neme, aran 300 yuenma?- Dedi Momin,- bir yerdin oghrilap kelmigen men bu qoylarni. Azna bazargha aparsa qarighumu 400 yuendin tutqazmay almamdu.
- Bu bazar emes Momin Saqal,- dedi Sayim uninggha mixtek qadilip,- eger hazir pul tapshursang qoy sanga qalidu, bolmisa mushundaq qilmay amalimiz yoq.
- Sayim aka, biz silidin xush bolup qalayli, siliningmu ushshaq baliliri bar, rehim qilsila,- dedi Oghulxan uning sozini anglap,- hechbolmisa bazargha apirip ozimiz setip, pulini silige saq tapshurayli.
- Yene nechche kun kut demekchisen?- Dedi Sayim Pasar Oghulxan'gha aliyip,- bugun texi seyshenbe, yene uch kun saqlisam, wezipe orunlanmisa yezigha jerimanini sen tolemsen?
Oghulxan buni anglap shuklep qaldi. U yene gep qilishning paydisiz ikenlikini hes qilghanidi. Sayim Oghulxanningmu, Mominningmu jim turghanliqini korup, bular emdi razi boldi, dep oylidimu eytawur yenidikilerni mengishqa buyridi.
- Emise mangayli.
Ular ketti. Momin ular xeli uzap ketkuche qarap turdi. U bekmu xorluq hes qilghanidi. Shu sewebtinmu kozlirige lommide yash aldiyu, ayalining buni korup qelishidin ensirep, tezlikte yerge qariwaldi. Oghulxanmu buni alliqachan korup ulgurgenidi. U qedinas erining qattiq azablan'ghanliqini hes qildi. U Mominning mijezini besh qoldek biletti. Momin adette birer ishqa asan achchiqi kelmeydighan adem, u Oghulxan bilen tonushup toy qilghandin keyin peqet bir qetimla yighlighan, qedirdan ghemguzari bolghan anisi qaza qilip ketkende, ozini tutuwalalmay hongrep yighlighanidi. Emma, bu qetim...
- Boldi, oyge kirip keteyli,- dedi Oghulxan uning chapinini astaghine tartip, chayliri sowup qaldi.
Momin ayaligha qarimayla oyge qarap qedimini yotkidi.
Ular oyge kirgende, balilar alliqachan etigenlik chaylirini ichiship bolghanidi. Oghulxan nechche yerige yamaq chushken, bezi yerliri kakil lay bilen suwalghan meshke tezlikte bir nechche tal kala teziki saldi. Shu'an kala tezikining hidi dimaghqa guppide urulup, meshtiki ot gurkirep koyushke bashlidi. Momin pakarghine supidiki kona kigizge chiqip, gulluk zediwal tartilghan tamgha yolendi - de, yanchuqidin chirayliq yirtilghan gezit qeghizini elip moxurka oridi.
- Obdanraq nashta qiliwelip cheksingiz bolmamdu shu achchiq tamakini,- dedi Oghulxan erige koyun'gen halda.
- Bir nerse yigum yoq, sen ozung nashta qiliwer,- dedi Momin tamakisigha ot tutashturup, qattiq - qattiq shorighandin keyin.
- Olmigen janda umid bar, bek ichingizge elip ketmeng. Bu kunlermu otup keter,- dedi Oghulxan qolini yuyup longgige ertqach,- bizmu dawamliq mushundaq otup ketmesmiz, bay bolidighan, qowurghimizgha may alidighan waqitlarmu kelip qalar.
Momin ayalining sozige hechqandaq ipade bildurmidi. U hedep tamaka cheketti. Uning oychan kozliri bir nuqtigha tikilip qalghan, guren tomurliri kopup chiqqanidi. Shu esnada balilarning chongi Ghappar ornidin turdi - de, tamdiki qozuqqa esip qoyghan somkini aldi.
- Ana, men mektepke mangdim,- dedi u.
Oghulxan uning sozige ipade bildurmey, asta erining chirayigha zen saldi. Biraq, Momin buningdin xewersiz halda tamaka chekmekte idi.
- Bala mektepke mangimen dewatidu, barsunmu?- Dep soridi Oghulxan.
Momin ayalining sozini anglap uninggha lappide bir qariwetkendin keyin:
- Meyli, beriwersun,- dedi.
- Japparchu?- Soridi Oghulxan yene.
- Umu barsun, oyde uninggha emdi ish yoq. Helimu birnechche kun boldi mektepke barmighili.
- Biraq, uning ayighi yoq, puti tongup qalarmikin,- Oghulxan bu sozni dep bolup, sel turuwaldi. Bir ayagh elip bereyli depmu pulgha eshinalmiduq. Helimu bir ayaghni akisi uch yil kiygen, japparning kiyiwatqinighimu ikki yil boldi, tola yamap toqumdek bolup ketti.
Momin ayalining sozini anglap, eghir uh tartti - de, supidiki jappargha qaridi. U dadisigha bir xil iltija bilen meyus tikilip olturatti.
- Mektep bilen oyning ariliqi anche yiraq bolmighandikin tongup ketmes. Sinip herhalda oyimizdin issiq. Qoyup bergen haman qaytip keler. Rast, putigha qelinraq birnerse orap, ayighini kiyguzup qoy, qolimizgha pul kirgen haman ayagh elip berimiz.
Oghulxan Mominning gepini anglap "Maqul" degendek beshini lingshitti - de, yandiki oydin qilinraq bir rext parchisini elip chiqip, ikki parche qilghandin keyin, japparning putigha orap, ayighini kiyguzup qoydi.
- Emdi mektepke menginglar balilirim. Tez berip, tez qaytip kelinglar.
Balilar oydin chiqip ketkendin keyin, Oghulxan supidiki dastixanni yighishturdi. Bu chaghda Momin tamakini chikip bolghanidi.
- Emdi birer ish tepip qilmisam bolmaydighan oxshaydu,- dedi Momin eghir uh tartip,- oydiki pulgha yaraydighan nersilerning hemmisidin ayrilduq. Heytmu az qaldi, balilarning englige yaxshiraq birnerse qilip bermisek bolmas.
- Neme ish qilarsiz emdi?- Soridi Oghulxan Momin Saqalgha qarap,- hazir qish waqti, bashqilarning salghudek ishimu yoq. Bolghan teqdirdimu hawa soghuq, boldi qiling.
- Undaq desek bolmas xotun, bikar yetip yegen'ge taghmu toshumaydu.
- Ixtiyarliri, lekin ozlirinimu asrisila "Jan bolsa jahan, ash bolsa qazan" deptiken konilar.
Oghulxan erining konglini ayap gepining axirini yighishturuwaldi. Uningsizmu Momin ayalining gepining oramini chushinip bolghanidi. Shunga, u artuqche gep qilmay, yanchuqidin gezit qeghizini chiqirip, tamaka orashqa tutundi.

Esil
12-05-05, 16:59
Sizning bundaq esil Romanni bu yerde bergenligingizdin hem ULY ni qollanghanlighingizdin hursen boldim. Biz mushundaq yaxshi eserlerni uning qoyilidighan ornini tepip berishimiz kerek. UAA websidisi bolsa saxlamlighi yuquri bolghan bir meydan chunki bu yerde ishlewetqanlar Uyghurlar uchun tinmay kuresh qiliwatidu. Elwette shundaq oghlanlirimiz yasighan web bolsa tolimu saghlam bolidu. Biz ichi yaman yurtwazlighi kuchluk bolghan ademler yasighan weblardin ozimizni yiraq tartishimiz kerek chunki ular Uyghurlarni birnechige bolup oyun oynashtin bashqini bilmeydu.

atilla
13-05-05, 05:46
rehmet sizge !!!!!!!!!!!!!!!!!!

bir tamche yash
13-05-05, 06:46
yashap kiting Mushtiri! katta yahshi ishlarni qiliwatisiz,harmighaysiz!

Mushtiri
13-05-05, 12:15
Tordashlarning qimmetlik pikirlirige köptin-köp rehmet.

Gerche men xelqimiz üchün ün-tinsiz xizmet qiliwatqan qanchilighan namsiz qehrimanlargha nisbeten addi bir insan bolsammu millitimiz we xelqimizge paydiliq dep qaralghan her qandaq xietmetni küchümning yétishiche bijanidil orunlashqa tirishimen hemde buni "bash tartip bolmaydighan muqeddes burchum" dep qaraymen.

Démisimu ene shundaq qanchilighan Mömin Saqal larning ademning baghrini ézidighan échinishliq ahu-peryatliri, sansizlighan Nurmuhemmed Yasin Örkishi lerning yürektin urghup chiqiwatqan otluq sadaliri, xilwet makanlarda jimjitqina qelem tewritiwatqan iptixarliq qelemkeshlerning aliyjanap rohiy, xelqimizning hörlükke intilgen qaynaq arzusini emelge ashurush üchün tinim tapmay qan -ter aqquzuwatqan her sahediki alimlirimiz, rehberlirimiz, ziyalilirimiz we bash egmes Uyghur oqul-qizliri ning yétekchi idiyisi-ademni ixtiyarsiz halda millitimizning güllinishi üchün bir ishlarni qilishqa ündeydu.

Hemmige melumki, ademning ömri tolimu qisqa. Uning mahiyitige toluq tonup yétip bolghuche, bu ömür insanni axirqi pellige ekep qoyidu.

Shu wejidin bundaq bir qisqighina hayat chembirigi ichide öz xelqi üchün "ölmes töhpe" qoshush her bir insanning eng yüksek arzusi bolsa kérek.

Jümlidin bizmu buni chöridigen halda tiriship-tirmiship jasaret bilen algha ilgirlisek, kütken arzuyimizgha ghelibe sadaliri ichide choqum yételeymiz.

Mushtiri
13-05-05, 12:43
Dawami (2)

2

Nahiye baziridin yüznechche chaqirim, yéza baziridin 40 chaqirimdek yiraqliqqa jaylashqan bu mehelle ismi — jismigha layiq Oybagh idi. Töt etrapi qum barxanliri bilen oralghan bu kentte bar — yoq yüz tütündek a'ile bar idi. Tengrining merhimiti shunchilikmu yaki Oybaghliqlarning péshanisige shundaq pütülgenmu, yazda pijghirim issiq, qishta soghuq bolushigha qarimay bir yilning yérimidin köpregide shamal chiqipla turatti. Mehellide del — derex az bolghachqimikin shamal chiqsila qum uchatti. Mehellidiki a'ililermu tarqaq orunlashqanidi. Peqet mehellining qap otturisida 20 — 30 tütündek a'ilining öyi sheherlerdikidek bir — birige yölep sélinmighan bolsimu her halda yéqin orunlashqanidi. Mana mushu öylerning otturisida bay sodigerler yaki chong mensepdarlarla olturushqa nésip bolidighan, azade, heshemetlik üchla öy bashqa öylerdin alahide perqlinip turatti. Bu öylerning ong teripide mehelle meschiti bolup, mehellidiki moysipitlarning he — husi, mehelle komitét partiye yachiykisining shujisi Qadir Yorghining alahide küch chiqirishi bilen birnechche yilning aldida sélin’ghanidi, hazir öz waqtidiki isketini yoqatqan bolsimu, lékin yénila xéli heshemetlik körünetti. Uning yénidikisi mehelle komitétining qoru — jayi idi. Aran birnechche éghizliq bu ishxana binasi qurulush bashlinip, töt yilda teste pütkenidi. Ichki ishlarning ujur — bujuridin xewerdar bolghanlarning éytishiche, bu ishxanini sélish bashlinip, kéyinki yili Qadir shujiningmu öyi sélinishqa bashlan'ghanmish, awal Qadir Yorghining öyi , kéyin mehelle komitét ishxanisi pütkenmish. Bu toghruluq mehellide gep tola, lékin uni anglaydighan adem yoq idi. Qadir Yorghining shujiliq mensepke érishkinige uzun bolghanidi. Bashqilar dégendek uning rasttinla "Yiltizi" chongqurmu yaki uning hoquq tutushta épi barmu, bu Oybaghliqlargha qarangghu, lékin u shunche yillardin buyan qolidiki mensipini bashqilardek asan tartquzup qoyghan emes.
Mehelle meschitidin mezinning ezan awazi anglandi. Qadir Yorgha qolidiki tamakini yerge tashlap, birnechche minut shuk turdi — de, birdinla örülüp qosh qanatliq derwazini échip, ichkirige qarap mangdi. U emdila aywan öyning ishikini achay dep turushigha biri qosh qanatliq derwazining zenjirini yénik urdi.
— He, ishik ochuq, kiriwéring,— dédi Qadir Yorgha keynige örülüp.
Ishik échilip, Sayim Pasar sel qorun'ghandek yénik dessep kirip keldi — de, Qadir Yorghining yénigha kélip qol baghlap turdi. Qadir uning bu qiliqigha qarap, özini tutalmay qaqaqlap külüwetkili tas qaldi, emma özini tutuwélip soridi:
— Ishlar jayidimu, mudir?
— Hemme ish özlirining körsetmiliridek boldi.
— "Yaxshi", "Yaxshi". Sizning shu yéringizni démise.. qéni , öyge kirip paranglishayli.
Ular aywandin yan tereptiki meshte gürüldep ot köyüwatqan öyge kirdi.
— Qéni üstige mudir,— dédi Qadir Yorgha öyning qap yérimini igiligen kariwatni körsitip,— üstige chiqip olturung.
Sayim Pasar tézlikte kalte qonchluq ayighini sélip kariwattiki otqashtek julalinip turghan gilemge chiqip, yükünüp olturghandin kéyin, Qadir Yorghimu kariwatning qirida putlirini sanggilitip olturdi.
— Qerzlerning yérimini yighip bolalidingizmu?— Soridi Qadir Yorgha.
— Yighip boldum. Sile orunlashturghan boyiche némisi bolsa alduq. Lékinze, birnechche kökeme a'ilining pishkidin qerzi qaldi.
— Yénimu chingraq tutung, pul bolsa xejligili bolidu. Uning üstige siz mehelle komitét mudiri, mudir dégen hemme iqtisadqa mes'ul dégen gep. Siz küchisingizla hemme ish jayida bolidu, undaq bolmaydiken, yézida yighin bolsa manga tes bolidighan gep, sizgimu tes bolidu uqtingizmu?
— Uqtum shuji, sili xatirjem bolsila, yene bir nechche kün küchisemla hemme ishni köngüldikidek pütküzimen. Hergiz silini yerge qaritidighan ishni qilmaymen.
— Hebbelli, mana bu gépingiz yaghdek belen gep boldi.
Shu chaghda ishik échilip Qadir Yorghining ayali öyge kirdi. érige kayimaq bolup éghizini ömellidiyu, uningghiche törde olturghan Sayim Pasargha közi chüshüp chirayigha birdinla külke yügürtti. Uningghiche Sayim Pasarmu ornidin turup boldi.
— Olturiwéring Sayimaxun, olturiwéring,— dédi Jennetxan,— öz öyliridek behuzur oltursila.
Sayim Pasar qayta jayliship olturghandin kéyin, Qadir Yorgha ayalini buyridi:
— Qiziq chéying bolsa quyghina.
— Boldi, aware bolmisun,— dédi Sayim Pasar aldirap,—Jennetxan acham bir öyning helekchilikide héripmu qalghandu, birdem aram éliwalsun.
— Boldi qoyghine, aram dégenni kechide éliwalidu, qandaq dédim Jennetxan?
— Sile qachan xata gep qilip baqqan,— dédi Jennetxan Qadir Yorghigha qiya béqip,— bu akingizning xuyi Sayimaxun, öyge méhman kélsila puti köygen toxudek olturalmayla qalidu. Er kishi bolghandikin izzitini saqlap jim oltursichu kashki, xotun kishining ishigha chépilmay.
— Dégen bilen Qadir shuji méhmandost adem...
— Boldi, xapa bolmanglar, shunchilik gepkimu ezweylep ketken barmu? Qéni téz bolunglar, dastixan sélip, chay quyunglar.
Jennetxan gilemge güllük dastixan saldi, andin chirayliq yéqilghan kakcha nan üstige birnechche qatlima toqachni qondurup dastixan'gha qoydi. Ikki piyalini chayqighandin kéyin petnus üstige qoyup, awwal Sayim Pasargha, kéyin Qadir Yorghigha chay tutti. Ular chaylirini élip, dastixan üstige qoyup, bir — birige qarashti.
— Konilar "Awwal ta'am, andin kalam" deptiken, qéni awwal chaygha baq,— dédi Qadir Yorgha bir nanni otturidin sundurghandin kéyin,— heqichan öyünggimu barmighansen.
— Ishlarni tügitip, udul meshege kélishim,— dédi Sayim Pasar ornidin sel qozghilip qoyup,— qorsiqim achqanidi.
— Qéni al emise, tartinma, behuzur oltur.
Sayim Pasar bir parche nanni élip, chaygha chökürüp emdila éghizigha apirishigha sirttin mashinining awazi anglandi.
— Choqum Toxtishah shangjang keldi,— dédi Qadir Yorgha ornidin turup,— ejeb obdan chaghda keldiya, bügün özümningmu uning bilen körüshküm bar idi, yolumni qisqartiptu.
"Toxtishah keptu" dégen sözni anglighan Jennetxanning chirayigha külke yügürüp, közliri öynap ketti, lékin ittik özini tutuwélip, yerge qariwaldi. Sayim Pasar bolsa bighem halette éghizdiki nanni chaynimaqta idi. Qadir Yorgha sirtqa mangdi. Buni körgen Sayim Pasar ornidin qozghalmaqchi boluwédi, Jennetxan toxtitip qoydi.
— Siz chéyingizni ichiwiring, bu öyning aldigha kéleligen adem öyge kireleydu, boldi qozghalmang.
Sayim bu sözni anglap, chinini qoligha aldi — de, yene chay ichishke bashlidi. Shu esnada ishik échilip awal yéza bashliqi Toxtishah, keynidin uning shopuri Nuri we eng axirida öy igisi bolghan Qadir Yorgha kirip keldi.
— Qéni üstige chiqsila, boldi ayaghlirini salimen, dep aware bolmisila, topa bolsa qéqiwétimiz emesmu, birer parche gilem dégen silidin ézizmidi, chiqiwersile,— dédi Qadir Yorgha ayighini salmaqchi bolghan Toxtishahning qolini tartip.
Toxtishah artuq gep qilmastinla, Sayim Pasar boshitip teyyarlap qoyghan orun'gha chiqip bedashqan qurup olturdi. Uning yénigha shopuri Nuri chiqti. Shu esnada Jennetxan paypétek bolup, birdemdila qizil üzüm, yangaq, güle, nawat dégendek nersilerni texsilerge tizip, dastixan'gha qoyup ülgürgenidi. Bu üzümler qish ayliri bolushigha qarimay xuddi emdila üzülgendek yaxshi saqlan'ghanidi.
— Aware bolmisingizmu bolatti,— dédi Toxtishah tüzüt qilip,— her kélginimde sizni aware qilimen.
— Way néme awarichiliq bu shangjang, silini töge soyupmu chillap ekelgili bolmaydu,— dédi Qadir aldirap,— biz déhqan xeq dégen mushundaq nersilerni saqlaydikenmiz. Shundaq bolsimu renjimisilila könglimiz xush bolup qalidu.
— Néme renjish u. "Chaqirghan méhman Xudayi méhman, özi kelgen méhman jazayi méhman" déyishidiken, her kelsem silige jaza salimen shu.
— Undaqmu dep ketmisile, silining bizni chong körüp, ghérib musapirxanimizgha ayagh basqanliri bizning bextimiz.
— Hi... Hi... Ejeb ayalde sili Jennetxan. Mushundaq geplirize...— Toxtishah Jennetxan'gha obdan bir qariwalghandin kéyin, közini uningdin yötkep Qadir Yorghigha buruldi,— qéni üstige chiqsila, birge olturayli.
Qadir Yorgha del mushu sözni kütüp turghandek kariwat üstige chiqip, yükünüp olturdi.
— Bayam töge soyupmu ekelelmeymen dewatattile, shuninggha qarighanda, bügün qoy soyidighan oxshimamduq,— dédi Toxtishah Qadir Yorghigha chaqchaq qilip.
— Soymamdighan shuji, soymamdighan. Hélighu sili qoy dep qaldila, uningdin chongini désilimu men teyyar. Qéni awwal chay ichsile, qalghini birdemde teyyar bolidu.
— Bek kayip ketmenglar emise,— dédi Toxtishah piyalini qoligha élip,— birnechche kündin béri xéli charchaptimen, bügün gungur — mungur olturup, obdanraq paranglishayli.
Toxtishahning néme démekchi bolghanliqini bilip ülgürgen Qadir Yorghining chirayigha külke yügürdi.
— Méning könglüm bügün silini tartipla turatti, bilgendek özliri kélip qaldila.
Qadir Yorgha ornidin turup, Sayim Pasarni isharet qildi —de, sirtqa qarap mangdi. Sayim Pasarmu uninggha egeshti. Ikkisi aywanda xéli uzun'ghiche pes awazda birnersilerni dep pichirlashqandin kéyin Qadir Yorgha öyge kirip, Toxtishahtin soridi.
— Kawap qilamduq yaki qazan'gha salamduq shangjang?
— Kawap qilinglar,— dédi Toxtishah qolini silkip,— shorpa dégenni bizning öydimu qilghili bolidu. Yashraq malning bolsun — he!
— Xatirjem bolsila, köngülliridikidek texleymiz.
— Özingiz qarap turup etküzüng — he, xam bolup qalmisun. Qéni sürt, senmu yardemlesh uka.
Nuri ornidin turmaqchi boliwédi, uning aldini Qadir Yorgha tosti.
— Siz aram éliwéring, men özüm yétishimen.
— Sizge yardemleshsun, yash bala emesmu, üstide turup, kawap étishni öginiwalsa kéyinche esqatidu.
Toxtishahning gépini yirghili bolmaydighanliqini sezgen Qadir Yorgha ilajsiz halda qoshuldi.
— Meyli emise.
Ular chiqip ketkendin kéyin Toxtishah bilen Jennetxanla qaldi.
— Mijez belenmu Jennetxan?— Soridi Toxtishah uninggha yewetküdek qarap.
— Yaxshi, özliri aran bir kelgende belen bolmisa qamlashmas,— dédi Jennetxanmu qashlirini oynitip.
— Mana mushundaq tatliq gépingiz ademni kéche — kündüz aram tapquzmaydu — de! Sheytan xotun jumu siz. Otingizmu, süyingizmu bar, undaq bolmisa ara künde bir qétim sizni körmisem bikargha sarangdekla bolup qalmayttim.
— Hi... Hi... dégen geplirini qarisila, etidin kechkiche yalghandin köydüm, pishtim, dep yürüp méni dan'gha ögetken qushqachtek ögitiwaldilighu özlirige...
— Yéqinraq kélmemla,— dédi Toxtishah pegah terepke sel sürülüp,— yénimgha kélip oltursila.
— Birer kim kirip qalarmikin?
— Némidin qorqila, hazir bu öyde ikkimizdin bashqa adem yoq.
— Shundaqtimu...— Jennetxan kariwatning qirigha kélip olturdi. Toxtishah del shuni kütkendek uning qolini tutup, asta özige tartti.
— Birdem téxir qilsila, héli dégenliriche bolsun,— dédi Jennetxan sel naz qilip.
— U chaghdikisi ayrim, hazirqisi...
Del shu chaghda aywanning ishiki échilghan awaz anglandi. Jennetxan hapila — shapila qolini Toxtishahning qolidin boshitip ornidin turdi — de, cheynekni qoligha aldi.
— Qéni qiziq bir piyale chay ichsile, kembeghelning chéyi chishqa dora deptiken.
Jennetxanning bu gépidin söyün'gen Toxtishah külüwetmeslik üchun özini zorigha bésip yerge qariwaldi.

Dawami Bar.

Mushtiri
13-05-05, 13:32
Hörmetlik Oqurmen:

Bu maqale ULY (UKY)'da yézildi. Eger siz ULY heqqide melumatqa érishmekchi bolsingiz aldi bilen munu tor bet adrislirigha murajet qilghaysiz:
http://www.bizuyghur.com/oyghan/
http://www.biliwal.com/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=141
http://www.ukij.com/menu/UKY_Heqqide.htm
http://www.voy.com/37018/469.html
http://www.yengiesir.com/teshwiq/right.htm
Ëë(Éé),Üü,Öö herplirini kompiyuter kunupka tahtisi arqiliq kirgüzüx usuli:
http://www.xjpi.edu.cn/bm_web/hgx/harip.htm

"Éé, Öö, Üü" larni Windows meshghulat sistémisida kompyutérgha kirgüzüsh usuli heqqidiki uchurlar üchün
http://www.yengiesir.com/teshwiq/eou.HTM

http://support.microsoft.com/default.aspx?scid=kb;zh-cn;306560&sd=tech
http://www.forlang.wsu.edu/help/keyboards1.asp
http://www.uri.edu/artsci/langlab/foreign.html
http://www.lrc.salemstate.edu/keyboard.htm
http://library.reed.edu/lang/typing_win.html

Uyghur Internet Yeziqi (UIY) Ëlipbesi
http://www.xjpi.edu.cn/bm_web/hgx/UIY.htm

Herxil uchurgha érishish üchün
http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=4350&start=0
http://uyghuramerican.org/phorum/read.php?3,3017

Bu Roman ni kona yéziqqa aylandurup (UyghurEdit Arqiliq ) oqush mumkin. Buning üchün aldi bilen bu tor bétidin "http://www.lughetler.hmc6.net/uyghuredit/" UyghurEdit’ni chüshürüwalghandin kéyin, töwendiki tor bétidin http://www.oyghan.com/

“Uyghur Tuz Unicode”ni kombyutér’gha chüshürüp ‘windows, font’qa "C:\WINDOWS\Fonts" qachilap’ bolgahndin kéyin “Uyghur Tuz Unicode”da yézighan eserlerni ULY (UKY) gha, bu fontta yézilghan eserlerni Kona yéziqqa aylanduralaysiz.

UyghurEdit’ni

http://www.muzdawan.com

http://www.lughetler.hmc6.net/uyghuredit/ukyindex.html

http://www.misran.cn/modules.php?name=Web_Links&l_op=viewlinkdetails&lid=3&ttitle=UyghurEdit»
qatarliq tor betliridin chüshürüp kombiyutérgha qachilap bolghandin kéyin,

«Oyghan Toolbox for Word 1.0» we «Oyghan Toolbox for Word 2.0» ni
http://www.oyghan.com/ din chüshürüp qachiliwéling. Hemde buning tepsili mezmuninimu shu yerdin köreleysiz.

ULY heqqide yene munu tor betliridimu uchur bérilgen

http://www.biliwal.com/
http://www.biliwal.com/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&p=284
http://www.ukij.com/
http://www.ukij.com/uly/index.htm
http://uighurdict.uni.cc/
http://www.izdiyari.com/
http://www.izdiyari.com/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=104&view=next
http://www.izdiyari.com/modules.php?name=News&file=print&sid=15
http://www.voy.com/37018/489.html
http://www.bizuyghur.com/oyghan/unicode/Converter20.htm

Bu heqte yene bu yerdimu qimmetlik uchurlar bar iken:
http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=4032
http://www.voy.com/37018/500.html

UKY Imla Qaidisi
http://www.yengiesir.com/teshwiq/UKY_Heqqide.htm

Islam heqqidiki uchurlar üchün http://www.munber.org/ (Uyghurche)
http://groups.yahoo.com/group/islam_munbiri/ (Uyghurche)
http://www.xsada.com/islam.htm (Uyghurche)

Izahat: Yuqarqi uchurlarni mezkur uchurlardin xewiri yoq tordashlarning paydilinishi üchün sélip qoydum.

Mushtiri
13-05-05, 17:59
Bu Shundaq Jahan (3)

3

Oghulxan bayatindin béri nechche ret sirtqa chiqip bolghanidi. U érining kech kirgüche qaytip kelmigenlikidin xélila ensirep qalghanidi. Balilarning qorsaqliri échip ketken bolsimu lékin Oghulxanning es — yadi éridila qalghachqa qoli ishqa barmighanidi. U qazandiki puruqlap qaynawatqan sugha qarap oylunup qaldi. "Etigen tüzükrek nashta qilmighanidi, birer nerse tépip yéyeligenmidu?" U shularni xiyalidin ötküzgech yene sirtqa chiqti. Dékabir aylirining soghuq shamili yüzlirige neshterdek sanjildi, bedinimu tonglighandek boldi. Shundaqtimu hoyla sirtigha chiqip, tar, topiliq yolning künchiqish teripige sinchilap qaridi. Qarangghu chüshüshke bashlighan peyt bolghachqa, sella néridiki nersilerni ilgha qilghili bolmaytti. U qarawérip közliri taldi. Öyge kirip ketmekchi boluwédi, shu arida yiraqtin bir ademning qarisi köründi. "Dadisimidu" dep oylidi Oghulxan. Héliqi kishi barghansiri yéqinlashti, u rasttinla Mömin Saqal idi. Oghulxanning yüriki ornigha chüshüp, yénik nepes aldi. Shu arida Mömin Saqal Oghulxanning qéshigha kélip bolghanidi.
— Kech qaldilighu?— Soridi Oghulxan érige köyün'gen halda,— silidin bek ensiridim.
— Némidin ensireysen, ya men kichik bala bolmisam,— dédi Mömin Saqal.
— Shundaqtimu... Emdi deymina,— Oghulxan néme déyishini bilelmey qaldi,— balilarmu "Dadam nege ketti" dep bek sorap ketti. Uning üstige etigen tüzük nashta qilmidila.
— Xatirjem bol, u qanchilik ishti.
Ular öyge kirgende Ghappar, Jappar we Patimiler dadisining aldigha yügürüp kélishti.
— Dada, sen nege ketting?— Soridi Patime chüchük tili bilen.
— Yézigha azraq ish bilen bérip keldim balam,— dédi Mömin Saqal qizini desside kötürüp, péshanisige söyüp qoyghandin kéyin, yerde qoydi, andin chapinini sélip qozuqqa asti.
— Dada, mu'ellim kitab pulining kémini ekilinglar dégenti,— dédi Ghappar dadisining yénigha kélip.
Mömin Saqal oghlining sözini anglap, lasside boshiship ketkendek boldi. U oghlining chirayigha zen saldi. Xuddi saye yerning qoniqidek zilwa, aqpishmaq kelgen Ghapparning chirayini bir xil solghunluq qaplighan bolup, közliridin bicharilik chiqip turatti.
— Nechche pulken?— Soridi Mömin Saqal Ghapparning chirayidin közini yötkep.
— Üch yüen alta mo,— dédi Ghappar.
— Séningchu?— Soridi Mömin Saqal Jappardin.
— Méning ayan üch köy.
— Maqul balilirim, men silerge ete etigen bérey, bolamdu?
— Bolidu,— dep jawab bérishti ikki oghul xushal bolup.
Shu esnada Oghulxan ularning aldigha dastixan sélip, ash köki güpüldep purap turghan mezzilik siqmaqni dastixan üstige qoydi. Andin jin chiraghqa ot yéqip obdan jaylashturuwalghandin kéyin dastixan'gha keldi.
— Bu tok dégen nersini ejebmu bermey ketti,— dédi Oghulxan ash ichkech,— lazim chaghda yoq, bilazim chaghda yénip turghan. Ay toshmay turup tok puli dep kétishliri,— téxi!
— Hazir qish waqti bolghandikin su bar bolmisa,— dédi Mömin Saqalmu,— suni kündüzi rasa chingqap kechligi yoruqraq yandurup berse, pul dése berettuq emesmu. Bir yilda nechche qétim östengge ishleymiz. Biraq, biz yanduridighan tok yoq.
Ular yene jimip qélishti. Öyde balilarning ash ichken awazidin bashqa awaz anglanmaytti. Ash ichilip, Mömin Saqal du'agha qol kötürdi, qisqila du'a qilghandin kéyin, Oghulxan dastixanni yighdi.
Mömin Saqal qizini qoligha élip erkilitishke bashlidi.
— Bügün qayerge bérip keldile?— Soridi Oghulxan Mömin Saqaldin.
— Etigen öydin chiqip, yéza bazirigha bardim. Uyan aylinip buyan aylinip, néme qilishni bilelmey tursam, yéza bazirida mal soyidighan sémiz qassap: "Ukam, ishing bolmisa azraq ish bar idi" dep qaldi. Maqul boldum. Öyge bérip qarisam, özi yaralmay tashlap qoyghan jigde kötiki barken, etigendin béri kötek yardim.
— Taza héripla emise,— dédi Oghulxan érige ich aghritip,— bir kün toxtimay kötek yérish asan emes, yene kélip jigde kötiki désile.
— Anche emes, bügünki küchümge özümmu heyran qaldim. Eger burunqi zaman bolsa xotundin üch — tötni alalighudekmen dep öylinip kettim téxi!— Mömin Saqal öz — özidin zoqlan'ghandek külüp ketti.
— Néme dégenliri bu?
— Burunqi zamanda, oghullar öylinish yeshigha toshqanda birer qizgha közi chüshse, qéynatisi otun yarghili salidikenmish. Yaridighini sapla jigde kötiki bolidiken. Eger öylenmekchi bolghan yigit, shu kötekni belgiligen möhlet ichide yaralisila öylineleydiken.
— Mundaq désile,— dédi Oghulxanmu külüp kétip,— ejeb qiziq ish iken u, hazirqi künde undaq ish yoq jumu, tola xiyallirini chachmisila.
— Way boldi qoy emdi, bir ayalni tüzükrek baqalmaywatsam ikki — üch xotunni élishni kim qoyuptu,— dédi Mömin Saqal ulugh — kichik tinip.
Oghulxan érining yarisigha tuz sepkenlikini bilip özre sorimaqchi boldiyu, lékin éghiz échishni bi'ep körüp jim bolup qaldi. Mömin Saqal tamaka orap tutashturghandin kéyin qattiq shorashqa bashlidi.
— He balilirim,— dédi Mömin Saqal xiyaligha kelgen bir oy bilen balilirigha qarap,— tapshuruqliringlarni ishlep boldunglarmu?
— Ishlep bolduq,— dep jawab berdi Ghappar,— mekteptin kélipla ishlep bolghan.
— Yaxshi boptu,— Mömin Saqal shundaq depla yénila tamaka chékishke bashlidi.
Qilishqili gep qalmighandek öy jimjitliqqa chömdi. Balilar tamgha yölen'giniche putlirini sozup olturatti. Oghulxan bir qoli bilen öngüp ketken kigizning chuchisini tarimaqta idi. Mömin bolsa hedep tamaka chéketti. Dimaghni échishturghudek achchiq tamaka hidi öyni bir alghanidi.
— Men etidin bashlap bora toqusam qandaq?— Dédi Oghulxan tosattinla,— hazir étiz — ériq ishi bolmighandikin béribir öyde bikar olturidighan gepken. Az — tola bolsimu midirap baqaymikin.
— Qomushni nedin tapimiz?— Qayturup soridi Mömin Saqal béshini yerdin kötürmeyla,— hazir téxi qomush alidighan waqit emes, bolmisa birnechche kün qomush éliship bersem az — tola bora qomushluq bolup qalattuq.
— Sawut borichi ötkende qoshnilargha "Qomushni men teminlep bérimen, bora pütkende métirigha hésablap ish heqqi bérimen" dégendek qiliwédi. Eger hazirmu qomushliri bolsa, bir nechche bagh ekelsek az — tola bir ish bolup qalatti.
— Lékin, japasigha chidap bolalmaysen,— dédi Mömin Saqal ayaligha köyünup,— bir künde herqanche toqusangmu 8 — 9 métir toquysen, uninggha nechchilik ish heqqi béridu, bilip bolmaydu. Sawut bora bashqilargha asan nep béridighanlardin emes, kéyinche tartqan japagha chüshluq birer ish bolmay qalarmikin.
— Qolum — xoshna adem bolghandikin undaqmu qilip ketmes,— dédi Oghulxan ishench bilen,— rehmetlik dadam hayat chéghida, uninggha köp yaxshiliq qilghan, héliqi inqilab yilliri ula yégili yoq olturghanda dadam nechche qétim bizning öydin qonaq uni apirip bergini ésimde, hala bügünki künde töt tengge pul tépip undaqmu qilip ketmes.
— Héchnéme dep bolmaydu xotun,— dédi Mömin Saqal ayalining sözini anglap,— azraq künning sériqini körüpla dadisini tonumaydighanlardin nechchini körduqqu?
— Ughu shu, lékin sawut bora undaq qilmasmikin deymina.
— Qéni , ete bir körüshüp baqayli.
Ular shu terzde paranglishiwatqanda öydiki lampa "Wallide" yoridi. Tamgha yölinip, ata — anisining paringigha qulaq sélip olturghan balilar birdinla churqiriship ketti.
— Tok keldi!
Isliship ketken torustiki bir tal jege yaghachqa ésip qoyulghan lampa öyni xélila yorutti. Balilar shu'an qalaymiqan tashlap qoyulghan chapanlirini éliship warqirashti.
— Telewizor körimiz, bügün bek qiziq kino bar.
— Bügün sun wukungni béridu.
— Dada, menmu körimen,— dédi Patimemu akilirigha egiship.
Mömin Saqal qizigha qarap qoyup, raziliq berdi.
— Emise uxliwalmang — he, akiliringiz ekélelmey qalmisun.
— Maqul.
Patime derhal akiliri bilen chiqip ketti.
— Qolimizgha pul kirgen künning etisi balilargha birer telewizor élip bermisek bolmaydighan oxshaydu. Kichik bala dégen künde kechte bashqilarning öyige bériwalsa qamlashmaydu.
— Ughu rast, lékin amal yoq — de! Bashqilarning öyige telewizor körimiz, dep künde kirse, ademningmu yüzi qiziridiken. Yaz künliri bolsighu bir nori, öyning aldida olturup salqindighach köridighan gep. Qish küni dégende hemme adem bir öyge keplishiwalsa...
— Hey, bizgimu xasiyetlik bir supra uchrap qalghan bolsa némidégen yaxshi bolatti — he,— dédi Mömin Saqal ayaligha qarap hijiyip,— qandaqla hajitimiz bolsa "Échil supram, échil" désekla, tiligimiz ijabet bolsa...
— Boldi, tola benggining xiyalini qilmisila,— dédi Oghulxanmu külüp,— undaq künler bolup qalsa héchkim ishlimes.
— Meyli emesmu, yeydighan, ichidighan, kiyidighan hemmisi tel bolsa ishlep néme keptu?
— Hay, undaq bolsa u künler qandaq ötidu?
— Öynash, külüsh, yéyish, ichish bilen ötmemdu?— Dédi Mömin Saqal téximu hijiyip.
— Shundaq künlermu kélermu?— Dédi Oghulxanmu qiziqip.
— Bu dégen bir chüsh xotun, eger shundaq bolsa u chaghda bu jahanning ishini bir néme démek tes.
Shu arida lampa öchüp qaldi. Öyni göristandek qarangghuluq qaplidi. Meshning téshilip ketken yerliridin qipqizil uchqunlar köründi.
— Yene tok ketti,— dédi Oghulxanmu ghodungship,— balilarning köynigini yamiwalarmen dégenidim. Biraq, yénishi birdemlik...
— Bizge yoruqta olturush nésip bolmaydighan oxshaydu,— dédi Mömin Saqalmu uhsinip,— téxi hazirla yéniwidi, birdemdila...
— Gugutingizni béringa, chiraghni yanduruwalay,— dédi Oghulxan.
Mömin Saqal yanchuqidin serengge élip, meshning töshükidin körün'gen ghuwa yoruqluqta ayaligha sundi. Oghulxan serenggini yandurup, jin chiraghqa ot tutashturdi, shu arida balilarmu öyge kirip keldi.
— Alamet qiziqken,— dédi Jappar chapinini sélip, bulunggha chörüwetkech,— emma tok öchüp qaldi.
— Héliqi kichiki alamet yamanken, bir musht étiwédi, yoghan bir adem gumla chüshti,— dédi Ghapparmu.
— Isit körelmiduqte,— dédi Jappar,— Sultan taz tokni öchürüwetti.
Mömin Saqal balilirining sözige qiziqip, birdem olturghandin kéyin ayaligha dédi:
— Xéli kech bolup ketti. Balilargha orun sélip ber, ete méningmu ishim bar.
— Bir yerge baramsiz?— Soridi Oghulxan aldirap.
— Ete yene héliqi qassapning otunini yarimen. Taza ching tursam, bir künde aran tügemdikin.
Oghulxan bu sözni anglap, birdem ündimey olturghandin kéyin, tézlikte ornidin turup, tördiki kat sanduq üstige retlik yighip qoyulghan körpe terepke mangdi

4

Qadir Yorghining heshemetlik méhmanxanisi tonurdek issip ketkenidi. Zaman'gha layiq bézelgen bu öy Oybagh boyiche eng yaxshi seremjanlashturulghan bolup, tamdiki közni chaqnitidighan gilemni yéza boyiche bir désimu artuq ketmeytti. Shu tapta tam boylitip qoyulghan kreslolarda, yéza bashliqi Toxtishah, Sayim Pasar, Qasim Samsaq, Sultan Pétilar tonurdin élin'ghinigha anche uzun bolmighan kawapni ishtiha bilen yémekte idi.
— Ejeb oxshaptu,— dédi yoghan bir ustixanni bérilip ghajilawatqan Toxtishah,— Qadir shujining mushundaq tatliq kawapliri ademning ishtihasini qozghapla turidu.
— Shuni désile,— dep loqma saldi Qasim Samsaq,— bizning shuji qoli gül adem désile, bilmeydighini yoq. Qolidin ish kélidighan adem jumu bu.
— Way méni köp maxtap uchuruwettinglarghu,— dep küldi Qadir Yorgha.
— Démisimu shundaq emesmu, biz rast gepni déduq,— dédi aghzidiki göshni "Ghurttide" yutuwetken Qasim Samsaq,— sile bir körgen ish nezerliridin qéchip qutulalmaydu. Eger hunerwen bolsilimu hemme ishni özliri qiliwélip, bashqilargha yol bermeydighan kasip bolarkenla.
— Bu kemterlik,— dédi Toxtishah aldidiki kawapqa qiyalmasliq bilen qarap,— rasttini éytqanda bizning Qumbagh yézimizda Qadir shujidek ademler az, eger mushundaq ademdin yene töt — béshi bolsa, men Qumbaghni bir qolumda chögilitimen.
— Rast deyla, Qadir shuji karamet adem.
— Qolidin ish kélidu.
— Herqandaq ishqa pemi bar.
— Pemi barla emes, bingsisi bar dégine.
— Shundaq...
— Rast emesmu...
Bashqilarmu tushmu tushtin Toxtishahning sözige qoshuq sélishti. Qadir Yorgha bu ashkara maxtashlardin razi bolghandek chirayigha külke yügürtup "Hi... Hi..." dep külmekte idi.
Toxtishah aldidiki kawapqa qaridi uning yene yégusi bar idi. Biraq, qorsiqi toyup qalghachqa emdi yéyelmeytti. Shunga, na'ilaj qolini sürtkech, shopurgha qaridi.
— Al, ye Nurem, men sendek waqitta bir — ikki kilo kawapni körmidim, dep soqattim, lékin undaq künler nahayiti az kéletti. Hazir qérip qaptimiz, yeydighan, ichidighan hemmisi aldimizda tel tursimu, ishtiha yoq. Néme qarap olturisen, ale mawu qowurghini...— Toxtishah aldidiki qowurghini shopurgha sundi. Nuri yéza bashliqining qolidin göshni élip yéyishke bashlidi.
— Ejeb tok yanmaydighu?— Soridi Toxtishah ishtiha bilen ghizaliniwatqanlargha qarap,— bashqa künlerde burun tok bériletti, bügün ejeb...
— Esli yénip bolatti. Biraq bügün néme ish boldikin?—Dédi Sultan Péti.
Del shu chaghda tok lappide yandi. Toxtishah öyge birqur qarap chiqqandin kéyin:
— Boldi, emdi shamni öchürüwéteyli,— dédi — de, aldidiki shamni püwlidi.
— Bügün bek qizilghu?— Soridi Qadir Yorgha Sultan Pétidin.
— Way tangey, menmu uqmidim.
— Mushundaq yansa chataqken, bir — birimizning chirayini éniq körelmey oltursaq qamlashmas,— dédi Toxtishah.
— Buning amali bar. Men sirtqa chiqip kirey,— Sultan Péti ornidin turup öydin chiqip ketti.
— Buning qandaq amali bar?— Soridi Toxtishah qiziqip.
— Bashqa a'ililerning tokini üzüwetse, aqiridu.
— He, mundaq dengla,— dep küldi Toxtishah, buninggha birer kimning pikri chiqmas?
— Kimning pikri chiqatti shangjang,— dédi Qasim Samsaq xushametkoyluq bilen,— bu Oybaghda Qadir shuji hemmining atisi désile, bala qandaqmu dadisigha yanalisun?!
Bu sözni anglap, hemmeylen qaqaqlap külüshüp kétishti. Shu esnada lampimu yorup, öyni kündüzdek yopyoruq qiliwetti.
— Héliqi nersidin barmu?— Soridi Toxtishah Qadir Yorghidin.
— Bar, silini kélip qalarmikin, dep azraq saqlap qoyghan,— dédi Qadir Yorgha ornidin turup. Keynidiki ishkaptin üch botulka haraqni élip, üstelge qoydi,— qéni , özliri bir qoyup bersile shangjang.
— Siz öy igisi bolghandikin, özingiz quymamsiz?— dep tekellup qildi Toxtishah.
— Sili dégen hörmette chong, özliridin kelsun,— dédi Qadir Yorghimu bosh kelmey.
— Meyli emise,— dédi Toxtishah haraq botulkisini qoligha élip.
Qadir Yorgha derhal bir dane piyalini Toxtishahning aldigha qoydi.
— Sinchaychinda (sinchaychin — xoten shiwisi, piyale dégen ménide) Ichemduq?— Soridi Toxtishah.
— Biz déhqan xeq héliqidek kichik qachilarni saqliyalmaydikenmiz shangjang. Mushuningda aylandursaq bolamdikin,— dédi Qadir Yorgha.
— Meyli emise, undaqta ikki chine bolsun, dunyada hemme nersining jüpti bolidu. Bir romkini ayriwetsek adaletsizlik bolup qalmisun.
Uning gépi unchilik qiziq bolmisimu olturghanlar paraqlap külüshüp kétishti. Toxtishah Qadir Yorgha chayqap ekélip bergen piyalini aldighiraq sürüp, botulkining aghzini achti — de, ikki piyalige güpülditip haraq quydi.
— Mushundaqraq icheyli, az quysam chishning kawikida qalidu, peyzisi bolmaydu,— dédi Toxtishah öydikilerge tekshi qarap chiqip,— qéni birni men, birni Qadir shuji icheyli.
Qadir Yorgha sunulghan piyalini qoshqollap alghandin kéyin, Toxtishah yene söz bashlidi.
— Kechte kélip sizni biseremjan qildim. Kechürersiz he, Qadir shuji.
— Néme dégenliri bu?! Sile, biz yat adem bolmisaq shangjang. Shunimu gépim bar, dep deydikenla.
— Emise bu gep meshede qalsun, qéni kötürüwéteyli.
— Xosh.
— Singsun.
Öydikiler alitaghil towlashti. Toxtishah piyalini aldirimay aghzigha apirip, haraqni xuddi su ichkendek ichiwetti, andin jawghayliridin aqqan haraqni qolining dümbisi bilen ertiwétip, aldidiki chayni güpülditip ichti.
— Haraqni ajayip belen ichidu bu shangjang,— dédi Sultan Péti,— men undaq ichelmeymen, éghizimgha bir kelmise yutalmaydikenmen.
— Kön’gen xuy, asta — asta öginip qalisiz,— dédi Toxtishah piyalilerge haraq liqlighach,— qéni , qéni , Sayim mudir, Qasim Samsaq bilen ikkinglar...
Sayim Pasar bilen Qasim Samsaq héli tökülüp kétidighandek körünidighan, liq toldurulghan piyalini qoligha élip, kötürüwétishti.
— Emdi nöwet inimiz Sultan bilen Nuremning,— dédi Toxtishah piyalilerni uzitip,— sen shopur bolghandikin köp ichme ukam, lékin bashqilar choqum ichidu.
Nuri bilen Sultan Péti piyalini boshatqandin kéyin özige azraq, bashqilargha lipmu liq haraq qoyup, bir nechche ret aylandurdi.
— Astiraq ichmemduq,— dédi Sultan Péti haraq teptidin qizarghan közlirini uwulap,— bundaq Téz ichsek singmeydighan oxshaydu.
— Deslipide köprek, kéyin az — azdin ichsek peyzisi bolidu uka,— dédi Toxtishah,— az — tola qizimisa haraq dégenni némishqa ichidu?
— Toghra gep, men qoshulimen,— dédi Qadir Yorghimu qolliridin qas chiqirip,— özliri quyuwersile shangjang.
Toxtishah sa'itige qarap qoyghandin kéyin yene haraq quyushqa bashlidi. Téz ichilgen yuqiri gradusluq haraq sorundikilerge xélila tesir qilghanidi, shu tapta ularning ushshaq tili chiqip, bir — birige gep bermey, sözleshmekte idi.
— Bügün ejeb belen kün boldi,— dédi Sayim Pasar péshanisidiki monchaqtek ter tamchilirini sürtkech,— azghine kam on tümendek qerzni yighip boptimen.
— Menmu shu,— dédi Sultan Péti,— bir ayliq tok pulini yighip bolay dédim. Ete azraq küchisekla hemmini yighip bolimen.
— Hay... Hay... U geplerni ete déyishimiz. Bügün sorundiki gépimizge kéleyli,— dédi Toxtishah yuqiri awazda,— Emdi nöwet Sultan bilen Sayim Pasarning, qéni biraqla kötürüwetinglar.
Ular piyalini boshatqandin kéyin, Toxtishah Qasim Samsaq bilen Nurigha haraq tenglidi.
— Emdi buni ikkinglar...
Sorundikiler birining keynidin biri haraq ichishsimu kimning ichip, kimning ichmigenlikini bilmeyla qélishti.
— Mana mawusi Qadir shujining,— dédi Toxtishah üchinchi botulkini düm kömtürüp,— yene barmu shuji?
— Yoq, yoqti,— dédi Qadir Yorgha kékechlep.
— Taza belen yérige kelgende, dawamliq shundaq,— dep doq qildi Toxtishah,— birer yéshik haraqni öyingizdin ajratmang, dep nechche agahlandurdum, lékin siz da'im untup qalisiz.
— Emdi öyge tonush — bilishler kelse, qarap turghili bolmaydiken shangjang, birer romkidin ichishimiz dep turupmu bir — ikki botulkini tugitiwétidikenmiz,— dep béshini qashlidi Qadir Yorgha,— ghachchida moto bilen bérip kéleymu ya?
— Yene azraq ichishmisek bolmas, qandaq dédim köpchilik?— Dédi Toxtishah bashqilargha.
— Shundaq, yene ichimiz,— dédi Sultan Péti ornidin sel qimirlap qoyup,— ejeb tatliq yérige kelgenti...
Sultan Péti sözlewétip, yanduruwetti. Toxtishah uning qusiqidin yirgen'gendek tetur qariwaldi.
— Bu adash dawamliq shundaq,— dédi Qasim Samsaq uning béshini ikki qollap tutup,— ichken yerdila yanduridu, ya "Men emdi ichmey" déyishni bilmeydu.
—Meyli, mijez dégen oxshash emes,— dédi Toxtishah,—qandaq qilimiz Qadir shuji?
— Sili néme désile shu shangjang,— dédi Qadir Yorgha.
— Emise Nurem bilen ghachchide bérip, yéziliq hökümet yénidiki botkidin ikkini ekiling.
— Maqul, jure ukam.
Qadir Yorgha Nuremni élip chiqip ketti. Shu ariliqta Qasim Samsaq sirttin topa ekirip, Sultan Pétining qusuqi üstige chéchip ülgürgenidi.
— Bu adashni öyige apirip qoyung,— dédi Toxtishah Qasim Samsaqqa,— özingiz kéleligüdek bolsingiz kélersiz, kélelmisingiz ete körüsheyli.
— Maqul shangjang,— dédi Qasim Samsaq Sultan Pétini yöligech,— men bu adashni xotunining qoligha tapshurup bérey.
Qasim Samsaq Sultan Pétini élip chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah ornida olturup, yanchuqidin tamaka élip tutashturghach Sayim Pasargha qaridi, Sayim Pasar bayamqi haraqning tesiride yénik pushuldap uxlap qalghanidi.
— Shu halingghimu haraq ichimen, dep yürisen bayqush,— dep pichirlidi Toxtishah pes awazda,— haraq ichküche xotuning etken leghmenning mentingini ichsengchu...
Toxtishah öziche hijayghandin kéyin tamakini birnechche qétim qattiq — qattiq shoridi, andin yerge tashlap, ayighi bilen mijip öchürüwetkendin kéyin ornidin turdi — de, astaghine méhmanxana öydin chiqip, özige tonush bolup ketken yan tereptiki öyning ishikini éhtiyat bilen achti.
— Chiraghni yaqaymu?— Dédi Jennetxan Toxtishahning öyge kirginini tuyup.
— Boldi yaqmang, men hemmini köreleymen,— dédi Toxtishah pes awazda.
Toxtishah karwatning qéshigha kélip tézlikte yéshindi — de, Jennetxan issitip teyyar qilghan yotqan ichige shungghudi...

Dawami Bar.

Mushtiri
14-05-05, 07:29
Bu Shundaq Jahan (Roman) (4)

5

Qadir Yorgha mashinining aldi orunduqigha chiqip mashinini ot alduruwatqan Nurining hérikitige zen sélip qaridi. Lékin, bayam ichken haraqning tesiride közliri imir — chimir bolup ketti — de, yene aldi terepke qarashqa mejbur boldi. Uningghiche Nurimu mashinini qozghap boldi.
—Hey Toxtishah shangjang ejeb belen adem jumu ukam,—dédi Qadir Yorgha Nuri tengligen tamakigha ot tutashturup bolghandin kéyin,— aghinidarchiliqqa yaraydu. Siz bilmeysiz, biz nechche on yildin buyan xuddi bir tughqandek ötüwatimiz, méning — séning déyiship baqmiduq. Rahettimu, japadimu birge bolduq. Méni nechche qétim palakettin qutquzuwaldi. Shunga, toxti shangjang dése jénimnimu bergüm kélidu.
Nuri bu sözni anglap miyiqida küldi, lékin mashinining ichi qarangghu bolghachqa, Qadir Yorgha buni tuymidi. "Tayinliq jéningnila emes, xotuningnimu bergensen,— dep oylidi Nuri,— sen hazir haraq helekchilikide, Toxtishah shangjang néme ishlarni qiliwatidu, lékin bu xiyalingghimu kirip chiqmaydu. Sen uning senimige dessep ussul oynawer, shangjang köngül xushi qiliwersun..."
Nuri shularni oylawetip bir qismila bolup qaldi. Shu tapta özidimu gheyriy bir sézim oyghandi, yéza bashliqidin köre bu gösh bash ademdin bekrek seskiniwatatti.
— He Nuri ukam,— dédi mashinining dérizisini qiya échip, yerge tamaka qalduqini tashliwetken Qadir Yorgha,— siz Toxti shangjang bilen da'im birge, u siz bilen uyan — buyan'gha barghanda méningmu gépimni qilamdu?
Nuri bu sözge némidep jawab bérishini bilelmey qaldi. Shundaqtimu uning könglini yasap qoymaqchi boldi.
— Bezide Toxtishah shangjang sizni maxtapla kétidu. "Qolidin ish kélidighan adem. Eger dölet shitatigha ötküzidighan san kélip qalsila, awwal shuni orunlashturush kérek" déginini öz quliqim bilen nechche qétim anglidim juma aka, eger rasttinla shundaq bolup qalsingiz bizgimu közingizni qisiwétersiz.
Bu gepni anglighan Qadir Yorghining gülqeqeliri bashqidin échilip ketti. "Rasttinla shundaq bolsa, hemme ish pütti dégen gep, u chaghda her küni déhqanlarni öymu öy heydep yürüshtin qutulimen. Toxtishahmu méni mehelle komitétta qoyup qoymaydu. Yéziliq hökümetke gachchide yötkep, özige mu'awin qiliwalsa ejeb emes. U chaghda Qadir shangjang dep atilidighan gep. Hazir méni yaratmay yürgenlerni aldimda qol qoshturup turidighan qiliwetmisem hésab emes..."
Mashina bir katangdin ötüp, qattiq silkinip ketti. Qadir Yorgha öz xiyali bilen bend bolghachqa dérizige üsüwalghili tasla qaldi.
— Kasapet yol,— dédi Nuri rolni mehkem tutup, aldi terepke qadilip olturghiniche,— dawamliq mushu yerge kelgende diqqet qilay, aylinip ötey, dep oylaymenu, lékin bixestelikte mashina yene silkinip kétidu.
— Bumu ongshilip qalar ukam, xapa bolmang,— dédi Qadir Yorgha,— nahiyidin yéza yollirini ongshaymiz, dep xéli yerge may yatquzdi, biraq bizning Oybaghni oylapmu baqmidi. Bolmisa yéza bilen mehellining ariliqi anche yiraq emes.
— Gep buningda emes Qadirka,— dédi Nuri,— hökümetning mehelle — komitétlarghiche asfaltlashturghusi bar. Biraq, özgertidighan, yéngidin bashlaydighan qurulushliri köp, shunga yétiship bolalmighan gep.
— Ughu shundaqtu, emma déhqanlarni bay qilish üchün aldi bilen yol yasash kérek — de!
— Siz undaq dégen bilen hemme ish pulda oxshaydu.
— Hökümet özi pul basqandikin, köprek bésip, pul dégenni keng — kushade qiliwetse bolmasmu uka?
Qadir Yorghining bu sözi Nurini kulduruwetti. Nuri uning chirayigha qarighan bolsimu, qarangghuluqta héchnemini ilgha qilalmidi.
— Bir mehelle komitétining shujisidek gep qilinge aka,—dédi Nuri külkisini aran toxtitip,— eger hökümet pulni siz dégendek bésiwerse, u chaghda bir alem pulgha héchnéme kélmes.
— Bumu toghra gep, lékin...
— Siz undaq dégüche, mehelle yolini özingizla tüzliwetmemsiz aka,— dédi Nuri uninggha eqil körsitip,—Oybagh dégen yézimizning közi, nahiyidin tekshürüshke adem kélsila Oybaghqa qedem basmisa köngli unimaydu. Shunga, siz nechche kün ichidila yolni tüzlep, rawurus ongshap qoysingiz özingizgimu yaxshi, yene sizge töhpe bolidu.
— Aghzingizgha nawat ukam,— dédi Qadir Yorgha bu sözdin ilhamlan'ghandek, ornidin sel qimirlap qoyup,— men etila yolni yasap qoyay.
Shu esnada mashinining awazi barghansiri peslep, birdinla toxtap qaldi. Nuri tézlikte mashinidin chüshüp, kapotni échip, bir qur tekshürgendin kéyin Qadir Yorghining yénigha keldi.
— May tügeptu, héchbolmisa yene besh — alte kilométir nérighiraq bériwalghan bolsaq may tapqili bolatti, hey isit...
— Mashina hökümetning bolghandikin köprek may qachilap qoyghan bolsangmu bolattiken uka,— dédi Qadir Yorgha,— ikki — üch qétim boldi, dawamliq men bilen bir yerge barsang mashinangning méyi tügep qalidu.
Nuri bu sözni anglap ghujjide achchiqi kelgen bolsimu, yenila özini bésiwaldi.
— Méning shundaq qilghum yoqmu Qadir shuji, lékin Toxtishah shangjang dawamliq Oybaghqa kélsila mashinigha köp may qachilighili qoymaydu.
— Emdi qandaq qilimiz?— Soridi Qadir Yorgha,— emdi aldimizghimu, keynimizgimu yanalmaymiz.
— Siz meshede mashinini saqlap olturung, men may tépip kéley,— dédi Nuri mashinining keynidin bir may bakini élip.
— Shundaq qilmaymu amal yoq, emise tézrek kélersiz.
Nuri ündimey méngip ketti. Qadir Yorgha etrapqa bir qarap qoyghandin kéyin, mashinining ichige kirip, bayamqi ornigha chiqip olturghandin kéyin yanchuqidin tamaka élip tutashturup chékishke bashlidi.


6

Mehelle meschiti tereptin mezinning sozup éytqan ezan awazi bilen teng xorazlarmu bes — beste chillashqa bashlidi. Xéli burunla oyghinip ketken Jennetxan toluq boghuzlanmighan öküzdek xarqirap xorek tartip uxlawatqan Toxtishahni asta türtti.
— Uyqulirini achsila, tang atay dep qaptu.
Toxtishah chala uyquluq halda közini qiya échip soridi.
— He, néme gep?
— Orunliridin tursila, alem yorup kétey dep qaptu.
— Yene bir dem yatmaylimu?— Dédi Toxtishah uning boynigha gire sélip,— ular téxi kelmeydu. Etigende tomurning ochuqluqida bir...
— Bolar emdi, kéchidimu tüzükrek uxlimidila, etigende xizmetke barmisila bolmas.
— Emise birni söyüwalay,— Toxtishah Jennetxanni söymekchi bolup aldigha tartti.
— Boldi qilsila, téz kiyimlirini kiyiwalsila,— dédi Jennetxan naz bilen,— men yene bar emesmu.
— Sheytan xotun, séning mushundaq tatliq sözünglize janni élip janggalda qoyidu jumu,— dédi Toxtishah uning meydisini chingngide mujup,— maqul emise.
Toxtishah méhmanxana öyge kirgende Sayim Pasar téxiche tatliq uxlimaqta idi. Meshtiki ot öchken, öymu sowup qalghanidi. Toxtishah qesten meshning yénidiki ot chuxchilaydighan zixni élip, meshning kaniyigha urup qoydi. Qattiq taranglashtin chöchüp oyghan'ghan Sayim Pasar ornidin chachrap turup ketti — de, meshke kömür séliwatqan Toxtishahqa qarap hijaydi:
— Uxliyalmapla — de, toxti shangjang, toxtisila, meshke kömürni men salay.
— Boldi, özümla séliwétey, shundaqmu tongdi kishi. Silighu taza rahetni aldila, biraq men peqetla uxliyalmidim.
— Keypchilik désile shangjang, héchnemini tuymaptimen. Bolmisa öyni tonurdek issitip olturattim.
Toxtishah kreslogha kélip chokti. Bir tal tamaka tutashturdi. Tamakini qattiq — qattiq shorawatsimu, lékin uyqusizliq destidin közliri yumulup ketiwatatti.
— Birdem közlirini yumuwalsila shangjang,— dédi Sayim béshi chüshüp, gah ruslinip olturghan Toxtishahqa qarap,— etigende silini ishxanida nurghun ish kütüp turidu. Bir kéchini bundaq uxlimay ötküzuwetsile bolmas.
— Meyli, birdem chiday,— dédi Toxtishah esnep.
Shu arida mashina motorining awazi anglandi.
— Qadir shuji emdi keldimu?— Dédi Sayim Pasar,— ejeb hayal boldighu ular.
— Yolmu xéli bar — de, bolmisa téz bérip téz kéletti. Yolda mashina buzulup qaldimikin — ya.
Shu esnada Qadir Yorgha bilen Nuri öyge kirip keldi. Toxtishah ulargha sinchilap qarighandin kéyin, Nurigha achchiqlandi:
— Téz bérip, téz kelseng bolmamdu uka, séning yolunggha qarap olturup, bir kéche uxlimay tünep chiqtuq mana.
— Sürtde gunah yoq shangjang. Yolda mashinining méyi tügep, hayal bolup qalduq. Sürt piyade méngip may tépip kelmigen bolsa, téxi kün chiqip kétetti,— dédi Qadir Yorgha jawaben,— xapa bolmisila emdi. Bizningmu bikardin, bikargha kéchikkümiz barmu? Silining yolimizgha qaraydighanliqlirini bizmu bilidighan tursaq.
— Shundaqtimu bir amal qilish kérek — de! Silerdin ensirep közümge uyqu kélmidi méning, buningdin kéyin diqqet qil jumu Nurem!...
— Maqul,— dédi Nuri, xijil bolghandek.
— Héliqi nersini ekeldinglarmu?— Soridi Toxtishah te'eddi bilen.
— Mana ekelduq,— Qadir Yorgha yanchuqidin ikki botulka haraqni chiqirip üstelge qoyghandin kéyin, cheynekni élip sirtqa mangdi,— ghachchide qizziq chay demlep kirey.
Toxtishah botulkining éghizini échip piyalilerge haraq quyup aylandurushqa bashlidi. U bu dorem özigimu, bashqilarghimu oxshash haraq quydi. Emma, axsham ichken haraqning keypi tarqap ketkenmu yaki bashqa seweb barmu, sorunda héchqandaq gep — söz bolunmidi. Bir botulka tügigende Toxtishah ulardin soridi:
— Men emdi toxtap qalay, ichidighanlar bolsa quyup bérimen, qéni kim ichidu?
— Emdi bolarmikin shangjang. Bügün hemmimizning özimizge chüshluq xizmitimiz bar,— dédi Sayim Pasar,— bolsighu méning silining qolliridin qan'ghudek ichküm bar. Xizmetni oylimisaq bolmas.
— Shundaq qilayli shangjang, Sayim Pasar obdan gep qildi,— dédi Qadir Yorghimu.
— Maqul emise, dégininglardek bolsun.
Qadir Yorgha ornidin turup sirtqa mangdi — de, hayal ötmey petnusta töt qacha suyuq'ash élip kirip hemmeylenning aldigha qoydi. Ular ishtiha bilen ghizalan'ghandin kéyin, Toxtishah kétish üchün ornidin turdi. Öydiki ücheylenmu ornidin turushup, sirtqa uzatqili chiqishti. Mashina topiliq yolda chang — tozang tozutqiniche yürüp ketti.
— Xosh shangjang, bizni tashliwetmey pat — pat yoqlap turala...
Bu chaghda sherq tereptin kün chiqishqa bashlighanidi. Mehellidiki öylerning moriliridin chiqqan islar bipayan boshluqqa asta — asta singip kétip baratti.
Qadir Yorgha Sayim Pasargha birdem qarap turghandin kéyin, tosattin Nuri bilen yolda bolghan söhbetni ésige aldi.
— Etigendila jiddiy yighin achayli Sayimaxun, muzakirilishidighan muhim ish bar,— dédi u mehelle komitéti terepke mangghach,— etret bashliqlirining hemmisi kelsun.
Sayim Pasar Qadir Yorghining mijezini bilgechke néme yighin ikenlikini sorimay egeshti. Birdemdin kéyin, mehelle komitéti hoylisidiki kök bilen boy taliship ösken suwadan térektiki kanaydin Qadir Yorghining qopal awazi anglandi.
— Oybagh etret bashliqliri, diqqet, hazir kent teshkilide jiddiy yighin échilidu. Shunga, derhal kéleyli... Barliq déhqan yoldashlar, diqqet, bügün mehelle komitétimizda hashar bolmaqchi, her bir a'ilidin bir adem ketmen élip, derhal kéleyli.

Dawami Bar.

Mushtiri
14-05-05, 20:21
Bu Shundaq Jahan (Roman) (5)

7

Ishtiha bilen nashta qiliwatqan Mömin Saqal mehelle komitét tereptiki kanaydin anglan'ghan awazni anglap qolidiki piyalini dastixan'gha qoydi.
— Etigende néme ish bolghandu emdi?— dep ghodungshidi Oghulxan,— taza bir ish boluwatidu. Künde etigende karkirap, ademning öz ishinimu qilghili qoymaydu.
— Mange Ghappar, talagha chiqip anglap baqe, kanayda néme dewatidikin?
Ghappar qolidiki nanni dastixan'ghimu qoymay, sirtqa yügürüp chiqip ketti — de, hayal bolmay qaytip kirip dédi:
— Bügün hashar bar iken, ketmen élip kélinglar, dewatidu.
— Néme hashardu emdi bu? Bir yilningyaghi kün arilap hashar boluwatidu. Qish kirip qalghandimu ademni aram alghili qoymaydighan oxshaydu bular,— dédi Oghulxan.
— Karing bolmisun,— dédi Mömin Saqal ayaligha qarimayla,— ular néme dése desun, balilargha chay bérip mektepke yolgha sal, menmu öz ishimgha mangay.
Mömin Saqal aldirap nashta qildi, axshamqi wedisi boyiche yanchuqini bir haza axturup on yüenlik bir qeghez pulni élip, Ghappargha tenglidi.
— Me, bu pulni al balam, özüngning, ukangning kitab pulini töliwétip, éship qalghinini ananggha ekélip ber.
Ghappar pulni élip xush bolup ketti. U etigendin béri "Dadam kitab pulini bérermu " dep xatirjemsizlen'genidi.
— Maqul dada, déginingdek qilimen,— dédi Ghappar pulni boghchisigha séliwétip.
— Kéyinrek bersek bolmasmu?— Dédi Oghulxan,— hazir öyde qiyinchiliq bar, héchbolmighanda parchilap andin balilargha kéterlikini bersek.
— Meyli apiriwersun, balilar kitab pulini aparmisa mu'ellimlerge tenglik bolidu. Anglisam mektep kitabni mu'ellimge bérermish, mu'ellim oqughuchilargha tarqitip béridiken. Balilar pul ekelmise mu'ellimning ma'ashidin tutuwalarmish. Ularmu adem, shunga mu'ellimlerni qiynimayli.
— Herqanche bolsimu ular bizning ikki balimizning kitab puligha qarashliq emestu?— Soridi Oghulxan.
— Ughu shundaq, bir bala bir koy kem aparsa, bir siniptiki balilarni hésablap baqqine, nechche pul ziyan tartidiken? Téxi anglisam bezi balilar tapshurghudek kitab puli bolmighandikin, dep tuxumdek nersilerni élip bérishidiken.
— Mu'ellimlerge hökümet shunga ayliq béridighu?— Dédi Oghulxan yene qayil bolmay,— ular her ayda némila bolmisun pulning qarisini körüp turidu. Biraq bizchu, yazda bughday, küzde paxta satqanda pul didarini körimiz. Aylap, hetta yillap birer yüz yüen pulni qolimizda tutup baqalmay ötüp ketimiz.
— Boldi, öy tutup baqmighan kichik balidek gep qilidikensen, her kimning öyi bashqa, shunga derdini bilmeysen, az pulning azche, köp pulning köpche derdi bolidu.
— Boldi siz bilen talashmay,— dédi Oghulxan axir,— sizmu ménging, balilarmu mangsun.
Oghulxan balilarning kiygen kiyimlirini bir qur tüzeshtürüp chiqqandin kéyin balilarmu, Mömin Saqalmu tengla öydin chiqti.
Kün chiqqinigha qarimay, hawa xélila soghuq idi, Mömin Saqal tashlan'ghan nimkesh juwisi bilen bedinini obdan orap, pota bilen bélini ching baghlighandin kéyin mezmut qedem bilen méngip ketti. Ikki balisimu dadisining keynidin qalmay bir —birini qoghliship méngishti.
Mömin Saqal ikki oghli bilen yéza bazirigha baridighan chasigha kelgende xoshlashti. "Eger bügün obdanraq gheyret qilip ishni tügetsem, nechche pulgha ishlermen,— dep oylidi u, 20 yüen birermu, yaki uningdin köprek bérermu?"
— Mömin axun, hoy Mömin axun.
Yiraqtin birining towlighan awazi bilen Mömin Saqal keynige qaridi. Etret bashliqi hasirap — hömidiginiche uni qoghlap kelgenidi.
— Etigende yol qayaqqa?— Soridi etret bashliqi xaliq,— shunche chaqirsammu he depmu qoymaysilighu.
— Aldirashchiliqta anglimay qaptimen.
— Néme aldirashchiliq u? Etigen Qadir shujining kanayda dégen sözini anglimighanma?
— Anglighan, lékin méning hashar künüm toshqan, shunga ishimni qilay, dep mangdim.
— Undaq asan toshidighan qandaq künken u?— Te'eddi bilen soridi xaliq,— hemme adem hashargha kétiwatsa, sili bighem yürsenglar bolamdu? Déhqan dégen ayliqchi emes, shuji bilen mudir némini qilinglar dése shuni qilidighan xeq. Ménginglar, ketmininglarni élip hashargha ménginglar.
— Némishqa emdi?— Qayturup soridi Mömin Saqal,— uzaqi yili yighinda Qadir shuji bir déhqanning hashar küni 90 kün dégen. Men 90 kün emes, 133 kün hashargha bardim.
— Buning bilen méning karim yoq. Shuji hashar bar, dédimu boldi, shuni bilimen.
— Men barmaymen, bügün ishim bar,— dédi Mömin Saqal méngishqa temshilip.
— Néme, barmaymen? Emise pul töle,— dédi xaliqmu sel achchiqlap.
— Némishqa pul töligüdekmen?
Hashargha barmighandikin elwette pul töleysen — de!
— Artuq künigimu pul beremdu?
— Bermeydu.
— Emise tölimeymen.
— Özüngni bil jumu Mömin Saqal,— dédi xaliq,— men sen bilen xoshna adem, sanga yamanliq séghinmaymen. Lékin, Qadir shujini bilisen, u déginini qilidighan adem. Eger hashargha barmisang, jérimane qoyup, sendin her amallar bilen alidu.
Mömin Saqal oylinip qaldi. Uning hashar künini ashuruwetkini éniq, lékin bu ish chinggha chiqip qalsa obdan bolmaytti. Shunga bir kün otun yérip, qoligha neq kiridighan pulningmu meridin kéchip, ketmen élip kélish üchün öyge yénishqa mejbur boldi.

Dawami Bar.

Mushtiri
14-05-05, 20:28
Munasiwetlik yaki éhtiyajliq kishilerge paydisi bop qalar dégem meqset bilen töwendiki uchurlarni bérip qoydum.

In’gilizche bilidighanlarning xitayche öginishi üchün
http://www.ctcfl.ox.ac.uk/Chinese/lessons.htm

Anglash üchün “QuichTime” bolmisa bu yerdin http://www.apple.com/quicktime/ chüshürüwéling

Xitaychini resimlik öginish üchün http://www.languageguide.org/mandarin/
Bu yerde http://www.languageguide.org/tr/ English - Français - Español - Deutsch - Português - Русский - Italiano - Polska - Ελληνικά Türkçe - عربي - हिन्दी - 简体中文 - 繁體中文 - 日本語 - 한국어 - ไทย - tiếng Việt - Indonesian…qatarliq tillarni ögitidu.

http://en.wikibooks.org/wiki/Chinese_Lesson_1
http://english.pladaily.com.cn/special/c900/rcyy/wh.htm
http://www.freechineselessons.com/lesson.php?id=3
http://asp.8v6.com/pinyinok/GB_GBT.htm
http://www.chrismaloney.com/Chinese/Dialog/Text.html
http://www.china.org.cn/english/847.htm

http://www.ocrat.com/ocrat/chargif/menub0.html xitayche yézishni ögitidu

Xitayche-In’gilizche & In’gilizche-Xitayche Lughet
http://www.netat.net/shequ/communite.htm
http://babelfish.altavista.com

把汉字文本转换成分词连写式拼音和很容易?见示例 <网址>
http://sh.netsh.com/bbs/1951/messages/37691.html

A – Z gha qeder xitayche (pinyin) http://china.empas.com/hsk/hsk_index_c.html
大学英语听力http://edu.qd.sd.cn/audition/college.stm
http://vchat.ecp.com.cn/Article_Show.asp?ArticleID=345
英语视听教程快递
http://www.4english.cn/listen/index.htm
决胜听力(cracking listening)
http://www.putclub.com/article.php?articleid=21
Voice of English 英语之声 http://www.4english.cn/talk/word_exp/lesson1.htm
http://det.tjfsu.edu.cn/learning/phonetic.htm English tawush chiqirish
Éé Öö Üü Herplirini Wordta Chiqirish Usuli http://www.biliwal.com/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&p=326#326

Mushtiri
15-05-05, 12:09
Bu shundaq Jahan (Roman) (6)

Ikkinchi bab

Tügün

1

Ishxana köküch tamaka isi bilen tolghanidi. Toxtishah tamakini demmu dem shorighach, ishxanisida oyan — buyan méngip yüretti. Kechiche qénip uxliyalmighan bolghachqa uning qapaqliri sanggilap ketkenidi. "Xep, üstümdin erzni yazghan shu ademni bilipla qalidighan bolsam, anisidin tughulghinigha pushayman qildurimen. özümning yéza bashliqi Toxtishah ikenlikimni tonutimen,— dep oylaytti u,— bu waqqiche Qumbaghda kim manga tikilip qarap baqqan, hélighu aldimdiken, hetta keynimdimu méni palan — pustan dep höddisidin chiqip baqqan? Mana emdi qap yüreklik bilen üstümdin erz qiptu. Men téxi hayat, birer kim mensipimni éliwételmidi. Éliwetken teqdirdimu men bilen put tépishishqa jür’et qilghaniken, menmu bosh kelmeymen. Qarighanda u méning qandaq adem ikenlikimni bilmeydighan oxshaydu, bu yézida méning " ruxsitimsiz qil tewrimeydighan "liqini uqmisa kérek. Men bu ishni astirttin éniqlap, üstümdin erz qilghan ademni shundaq bir bablayki, u özining qandaq kün'ge qalghanliqini tuymayla qalsun..."
Toxtishah bu xiyalidin huzurlinip, miyiqida küldi. Ish üstilining yénidiki orunduqta olturup qolidiki tamaka qalduqini küldan'gha tashlidi. Üsteldiki erzni élip, yene qaytidin oqup chiqti. U ilgiri özi bilen adawiti bar dep qaraydighan kishilerni bir qur köz aldigha kélturdi. Lékin, ularning héchqaysisining bu erzni yézishigha ishenmidi. Erzname mashinkida urulghachqa, xet pochérkisini bilish mumkin emes idi. Toxtishah erz mezmunigha, ishletken söz — ibarilerge qarapmu Oybaghda birerkim yazghan dep höküm qilalmidi. "Erz yazghan adem xuddi méning ishlirimni ujur — bujurigiche körüp turghandekla yéziptu. Qarighanda méni besh qoldek bilidighan birersi mushu yézidin nahiye bazirigha bérip, yazdurghan gep. Bu ishlarni tepsiliy yazghinigha qarighanda, erzni sun’ghuchi choqum yéziliq hökümette, emma uni héch perez qilalmaywatimen. Toxta, birer mezgil héchnémidin xewirim yoqtekla boluwalsam, u choqum özini ashkara qilidu. Shu chaghda..."
Ishikning yenggil chikilishi Toxtishahning xiyalini bölüwetti. U aldirimay kalte yötelgendin kéyin:
— Kiring,— dédi.
Ishik échilip, 35 — 36 yashlardiki bughday öng kelgen yalangwash, qara qashliq yigit — yéziliq fondi jem'iyitining bashliqi seydulla qoltuqigha qélin bir depterni qisturghiniche kirip keldi — de, ish üstilining yénigha kélip, Toxtishahqa qol sundi.
— Qandaqraq ehwalliri shangjang? Yaxshi turdilimu?
Toxtishah ornidinmu turmastin, seydullaning qolini boshqine siqip körüshkendin kéyin soridi:
— Ehwaling qandaqraq ukam, birnechche kündin buyan nahayiti kem didar bolup kettingya?
— Ish aldirash bolup ketti. Yil axiri emesmu, hésab boghimen dep kéche — kündüz ishlidim. Bolmisa silining yanlirigha künde nechche ret kirgüm bar,— dédi seydulla tam boylitip qoyulghan kreslogha olturup,— ülüshkün kech silini izdep barsam, öyliride yoqkenla, qaytip ketkenidim.
— Méningmu ishim aldirash bolup ketti,— dédi Toxtishah,— ishlar chéchimdinmu tolirap kétiwatidighu — tang. Birni qilsa biri turghan, bir xizmetning ayighini chiqirip bolalmay tursam, uqturush bilen yéngi wézipe chüshken, shuning bilen burun bashlighanni toxtitip, kéyinkisi bilen tutiship ketken. Shuninggha qarisa, ademningmu jeni mezmut jumu ukam.
— Men'ghu silining janlirini tömürmikin dep qalimen,— dédi seydulla xushametkoyluq bilen,— eger silining ishliri manga yüklense, alte künde wak deymenmikin.
— Undaqmu dep ketme, séning ishingmu japaliq. Pütün bir yézining hésabi sanga qarashliq, qilidighan ishing köp, hélimu yaman emes ishlewatisen. Bizmu körüwatimiz. Yilliq xizmetlerni bahalighanda "Munewwer"ning aldi sen bolisen, nahiyigimu mukapatlinidighan'gha séni yollap bérimiz.
— Rehmet shangjang. Sili xizmitimni mushundaq qollap bergen yerde, herqandaq japamu közümge körünmeydu désile.
— Me, tamaka chek,— Toxtishah bir tal tamakini seydullagha étip berdi, özimu bir tal tamakini léwige qisturup ot tutashturghandin kéyin, küch bilen shorap püwlidi,— qandaq, hésabat tügigendu?
— Tügidi, axirini hélila boghup boldum,— seydulla ornidin turup, héliqi qélin hésabat deptiri arisidin birnechche bet jedwelni élip, Toxtishahning aldidiki üstelge qoydi. Toxtishah bu jedwelge éngiship, aldirimay köz yügürtüshke bashlidi. U herbir grafa, herbir san'gha xéli uzun tikilip qarap, bir nersini oylawatqan terzde közlirini yumup qoydi. Seydullamu ün chiqarmay üstelning yénida öre turdi.
— Déhqanlarning yilliq kirimi ötken yildikidin kemlep kétiptighu ukam,— dédi Toxtishah xéli uzundin kéyin.
— Bularni mehelle komitét boghaltirliri ishligen, biz her qaysi mehelle komitétlarningkini omumlashturup chiqarduq. Herqanche küchisekmu yene shu...
— Bu bolmaptu, bularni qaytidin hésablap chiq.
Seydulla Toxtishahning sözining tégide bir gep barliqini pemlidi, emma yéza bashliqining dégini boyiche qilsa, kéyin özige birer ish tépiwélishidin ensirep, gepni egitti:
— Menmu sili dégendek qilay dégen shangjang, lékin mehelle komitét kadirliri a'ile boyiche hésablap, andin bizge yollighan. Eger biz sili dégendek qilsaq birer chataq chiqip qalarmikin.
— Néme chataq chiqatti. Biz etiyazdin bashlap, bir kimning balisini baqmiduq, xizmet qilduq. Shu déhqanlarning qorsiqi nan'gha toysun, béyisun, dep palaqlap yürduq. Ash öyge, pul yanchuqqa kirgende, ishligen xizmitimizni, tartqan japayimizni bir chetke qayrip qoyup, xulasini mushundaq qilsaq bu qamlashmas...
Seydulla yéza bashliqigha yene chüshenche bermekchi bolup éghizini ömellidiyu, yene toxtap qaldi.
— Matang chishliwalghandek gep qilmaysen'ghu? Buni emdi qandaq qilimiz?— Soridi Toxtishah uninggha sinchi közliri bilen tikilip.
— Siliningche qandaq qilsaq bolar shangjang?— Yandurup soridi seydulla yéza bashliqidin éniqraq bir gep élish üchün.
— Buni qaytidin ishleyli,— dédi Toxtishah,— bügünla mehelle komitétlarning mudirliri, boghaltirliri bilen yighin achayli. Men ulargha orunlashturup bérey, ikki — üch kün ichide xulasilep teyyar qilip bolunglar.
— Maqul, dégenliriche bolsun shangjang,— dédi seydulla sel ikkilinip,— ikki — üch kün ichide hemmini teyyar qilip bolimiz.
Seydulla jedwelni élip otturisidin ikki qatlap hésabat deptirining qétigha sélip, méngishqa temsheldiyu, lékin birdinla toxtap qaldi.
— Yene bir ish barmu?— Soridi Toxtishah shangjang.
— Nahiyidin namrat a'ililerning déhqan béjini kechürüptiken, shu pulni tarqitiwetsek bolarmu?
Bu gepni anglighan Toxtishahning yüzige külke yügürdi.
— Nechche pulken?
— Yüz mingdin ashidu,— seydulla pulning neq sanini yoshurdi.
— Him... Yüzming... Yüzming... Az pul emesken,— Toxtishah béshini lingshitip, birer nersini xiyal qilghandek birdem jim olturdi — de, soridi,— nahiyige töleydighan ma'arip fondini tölep bolduqmu?
— Yaq téxi, ötkende 30 ming yüen bergen, yene 40 ming yüendin köprek bar.
— Charwa waksinisinichu?
— Uningdin bir pungmu tölimiduq.
— Emise mundaq qilayli, héliqi siz dégen puldin hazirla ma'arip fondi bilen waksina pulini bériwéting. Déhqanlargha qayturidighan pulni mehelle komitétlar yighip kelgen puldin qayturayli.
— Undaq qilsaq nahiyidin tekshürup qalsa chataq chiqmas shangjang,— dédi seydulla,— ötkende nahiyide yighin achqanda hakim yil axirighiche emeliyleshturup bolush ehwalini mexsus tekshüreymiz dégen, alimadis...
— Némidin qorqisen, men öz gépimge ige. Chataq chiqip qalsa méni orunlashturghan désengla bolmamdu, bizmu bir — ikki hepte ichide mehelle komitétlardin yighip ornini toldurimiz.
Seydulla emdi talash — tartish qiliwérishning orni qalmighanliqini hés qilip yénik tin aldi — de, sirtqa méngishqa temsheldi.
— Maqul emise shangjang, men chiqay...
— Ishlarni tizrek béjiriwet emise jumu...
— Xatirjem bolsila, men hazirla béjirey.
Seydulla chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah bir tal tamaka tutashturdi — de, shorighach xiyalgha chökti: "Mana emdi namratlarning déhqan béjidin kötürüwetken pul bilen ikki orunning yighisi peseydi. Digwar — toxtamda belgilen'gen möhlette ötküzup bolghan yézilargha omumiy pulning on pirsentini, yéza bashliqigha besh pirsentini mukapatqa bérilidu, dep yéziptiken. Manga qanchilik mukapat kéler? Qeyerdidu shu toxtam. Qéni bir körüp baqay..."
2

Kün xéli yoruq chaghdila, yéziliq hökümetning mejlisxanisigha yighilghan mehelle komitét kadirliri tonurdek issip ketken mejlisxanida paranggha chüshkenidi. Uqturushta "Sa'et üchte yighin choqum bashlinidu, kéchikip qalghuchilardin jérimane élinidu" dep alahide eskertilginige qarimay, belgilen'gen möhlettin ikki sa'et ötüp ketken bolsimu, lékin yighin bashlinidighandek qilmaytti.
— Yighinni qachan bashlar?— Dédi aldida olturghan biri,— bir néme pishurup qoyghandek, dégen waqitta yügürüp keptimiz.
Mejlisxanidiki kishiler külke — chaqchaqlar bilen bolup kétip yéza bashliqlirining yighin meydanigha kirip kelgenlikini tuymay qilishti. Peqet yéza bashliqi Toxtishahning gélini ikki — üch qétim qirip qoyushi bilen tengla yighin sehnisige qarashti — de, birdinla jim bolushti. Toxtishah taza diqqet qilsa, andin adem perq etkili bolidighan zal ichige bir qur qarap chiqqandin kéyin herqaysi mehelle komitétlarning ismini birmu — bir atap yoqlima qilghandin kéyin andin:
— Diqqet qilayli yoldashlar, bügün silerni bu yerge chaqirishimdiki meqset déhqanlarning bu yilliq kirim ehwalini iniqlashta diqqet qilidighan mesililerni aydinglashturuwélish. Biz esli mehelle komitétlarning boghaltirlirighila orunlashturayli, dégeniduq, kéyin yacheyka shujisi, mehelle komitét mudirliri we kassirlirinimu chaqirtip, bir tutash orunlashturush qararigha kélduq,— Toxtishah tamakisini bir — ikki shorighandin kéyin sözini dawamlashturdi,— men herqaysi mehelle komitétining statistika jedwellirini körüp chiqtim. Lékin, peqetla emeliyet asas qilinmaptu, xizmetke mushundaq biperwa qarisanglar qandaq bolghini. Qéni men sorap baqay, qosh gümbezning boghaltiri, siz jawab bérip béqing. Mehelle komitétinglar déhqanlarning yilliq otturiche kirimini qandaq statistika qildi?
Mejlisxanidiki meshning tüwide uzun chapinining yaqisi bilen yüzining yérimini tosuwalghan, kucha körpisi telpikini basturup kiygen kishi sel qimirlap qoyup jawab berdi:
— Seydulla zenjangning chüshendürgini, jedwelning télipi boyiche ishlidim.
Toxtishah bu gepni anglap, ghujjide kelgen achchiqini zorigha bésip dédi:
— Uni jedweldin qarapla bildim, lékin konkrétni sözlep baqmamsiz.
— Sözligüdek némisi bar shangjang, her yilqigha oxshash hemme étizliqlarni hésablap, andin nopus béshigha chachtim shu.
— Mana bu éniq boldi,— dédi Toxtishah,— gep dégenni mushundaq delleng qilish kérek. Lékin, oylap baqidighan mundaq mesile bar yoldashlar, biz bu yil ötken yildikidinmu bekrek tirishtuq, japa tartsaqmu waysimiduq. Néme üchün? Xelqni halliq sewiyige yetküzimiz, béyitimiz, dep shundaq qilduq. Rastini éytqanda, yézimizning her sahediki xizmetliri yaxshi ishlendi, nechche qétim nahiyining neq meydanliri yézimizda ötküzülüp, qérindash yézilarning öginish ülgisi bolduq. Shundaq turuqluq bir statistikini jayida qilalmay yilliq kirimni ötken yilqighimu yetküzelmisek set emesmu?
Töwende olturghanlar gerche bir — birini éniq perq ételmisimu bir — birini choqushup, parang sélishqa bashlidi.
— Qandaq gep bu, jedwelni ishlenglar, dep orunlashturdi, déginini qilsaq emdize, gépini qaranglar...
— Rast emesmu, u gepni menmu anglighan.
— Shunche ademning aldida kaniyi yirtilghudek towlisa anglimamtuq emise.
— Hay boldi qilinglar. U dégini yalghan, lékin bügünkisi rast.
Bu sözlerni anglighan Toxtishah ornidin turup qattiq warqirimaqchi boldiyu, lékin tesirining yaxshi bolmasliqini oylap, aditi boyiche gélini qirip qoyghandin kéyin, yéziliq hökümet katipi Qawul ni zal ichige sham yéqishqa buyridi. Birnechche sham xéli chong mejlisxanining u yer — bu yerlirige yanduruldi.
— Oylap baqayli, herqandaq bir ishning netijisi bolushi kérek, — dédi Toxtishah, —bizmu bir yil ishligenikenmiz, buningdin tégishlik netije qazanmisaq qandaq bolidu? Mana bu biz oylap béqishqa tégishlik mesile. Bayam qosh gümbezning boghaltiri gewdilik bir mesilini otturigha qoydi, mushula bizning xizmetke bash qaturushimizning qanchilik ikenlikini ispatlap béreleydu. Yézida yighin bolsila men "Idiyini azad qilayli" dep tekitleymen, lékin bu söz herqaysinglarning ong quliqidin kirip sol quliqidin chiqip kétidighan oxshaydu, bolmisa weziyetning arqisida qalmighan bolattinglar.
— Emise siliningche otturiche kirimni qandaq hésablaymiz?
Tosattin töwende birining ünlük towlighan awazi anglandi. Toxtishah yighin qatnashchilirigha xéli sepsilip qarighan bolsimu, lékin ghuwa yoruqluqta so'al sorighan kishini éniq perq ételmidi.
— Mana bu so'al taza jayida boldi,— dédi Toxtishah sel qiziship,— yéza a'ililirining otturiche kirimini hésablashta siler bu waqitqiche tutqa qilidighan sandin bashqa, shu a'ilide bir yilda yeydighan ashliq, kiyidighan kiyim, xejleydighan puldin bashqa yerge sélinidighan meblegh, saman, pasar, heytta öltürüp yeydighan qoy... Qatarliqlarning hemmisini hésablishinglar kérek. Shundila közligen meqsetke yételeymiz.
— Undaq japa tartquche herbir a'ilige azraqtin qoshuwetsek bolmamdu?— Tosattin biri yene warqiridi.
— Qoshuwetidighan éghildiki kala emes bu, san dégenni xalighanche qoshsang, jinayet ötküzgen bolisen maqulma?— Dédi Toxtishah,— hökümet bikardin statistika qanunini yolgha qoymighan, eger xataliq körülse béshing bilen jawab qilisen.
— Jim olturayli, yoldashlar, shangjang awal sözlep bolsun, andin pikrimizni otturigha qoyayli,— dédi töwendin biri salachiliq qilip,— kech kirip ketti. Jim olturmisaq yighin yérim kéchige qalidu.
Toxtishah üzülüp qalghan sözini dawam qildi:
— Mana bularning hemmisi idiyisining azad bolmighanliqi yoldashlar. Eger men dégen héliqi nersilerni tepsili hésablaydighan bolsaq, palan pul dégen söz. Kirim elwette ashidu — de!
— Mana bu neq gep boldi, chüshinishlik,— dédi yene kimdur biri,— biz choqum shundaq qilimiz.
— Men undaq qilalmaymen,— dédi yene biri,— yoq nersini yézip chaplap qoyghan bilen kéyin höddisidin chiqmaq tes.
— Rast deydu, men qoshulimen.
— Yéza dégende shangjangning dégini hésab...
— Hésab dep xata ishni qilghili bolmaydu — de!
— Adilliqmu bolush kérek.
— Bu adilliq emesmiken?
... ...
Toxtishah arqa — arqidin birnechcheylenning ismini chaqirip, yighin meydanini sel peskoygha chüshürdi.
— Men silerge bu toghruluq shunchilik dey, lékin shunisi ésinglarda bolsunki, biz etiyazda herqaysi mehelle komitétlar bilen mes'uliyetname imzalighan, uni hazirghiche neqleshtürmiduq, démek bu küchke ige dégen söz. Qalghinini özünglar bilinglar. Kéyinche jérimane töleydighan ish bolsa awal siler, andin kéyin men sehnige chiqimiz.
Bu siliq, emma wezni éghir söz yighin qatnashchilirini oygha sélip qoydi. Démisimu etiyazda tüzülgen toxtamda hemme ish — wézipini orunlisa bérilidighan mukapat, orunliyalmisa élinidighan jérimane éniq yézilghanidi.
Toxtishah emdi ulargha ézip — ichürüshning paydisi qalmighanliqini sézip, sel jim boluwalghandin kéyin qoshup qoydi:
— Gep shu köpchilik, yene töt kündin kéyin jedwelni seydulla zenjanggha ötküzup béringlar. Eger keynige sürsenglar her bir mehelle komitét ming yüen jérimane töleysiler. Bashqilarning bu toghruluq pikri barmu?
Yighin ishtirakchiliri déyishiwalghandekla birdek warqirashti.
— Yoq!
— Emise yighin tamam.
Mejlisxanidiki kishiler ittik ornidin turushup bir — birlirini ittiriship sirtqa chiqishti — de, yéziliq hökümet hoylisidin birdemdila közdin ghayib bolushti.

Dawami Bar.

Mushtiri
15-05-05, 12:15
http://edu.qd.sd.cn/audition/900USA/index.stm 英语900句(美音版) In’giliz Tilidin 900 Jümle

http://edu.qd.sd.cn/audition/nce.stm 新概念英语 NEW CONCEPT ENGLISH

http://www.csulb.edu/~txie/azi/azi.htm Learn to Write Characters xitayche xet yézishni ögitidighan tor béti
http://www.freemandarin.org/ Chinese Short term Course: Communicate in Chinese Xitayche ögitidighan tor béti
http://chinese****tgers.edu/content_e.htm Chinese Pronunciation (Xitay tilidin 50 ders).
http://fhpi.yingkou.net.cn/guanvjianyciw.htm 关键词 guānjià ncÃ* guanjianci key word
http://www.jsedu.net/szty/xpy/lesson1.htm xitaychini deslepte ögengüchiler üchün — teleppuz qilishni ögitidu
http://www.lightverse.com/ChinesePinyin/Translate.asp the Chinese character and pinyin translations together
http://www.xjyw.gov.cn/han/ywguangguo/e-hywkjdzd.htm《汉英维科技大词典》已问世
http://pth.linqi.org/pyzd_biaozhu3.html 拼音標注工具 3.0 Bu betke kirgendin kéyin 200 ge yéqin xitayche xetni chaplap “查詢” ghe bassa, pinyinini chiqirip béridu.
http://www.americanrhetoric.com In’gilizche ügengüchilerning anglash qabiliyitini östürüsh üchün. Bu, dölet erbabliri, dangliq cholpanlar qatarliqlarning nutuqlirini öz ichige alidu.

Uygurlar we ilimizge munasiwetlik yéngi uchurlar üchün
http://news.google.com/news?hl=en&ned=us&q=uygur&btnG=Search+News
http://news.google.com/news?hl=en&ned=us&ie=UTF-8&q=uyghur
http://news.google.com/news?hl=en&ned=us&ie=UTF-8&q=uighur
http://news.google.com/news?hl=en&ned=us&ie=UTF-8&q=xinjiang
http://news.google.com/news?hl=en&ned=us&ie=UTF-8&q=East+Turkestan
http://news.google.com/news?hl=en&ned=us&ie=UTF-8&q=east+turkistan
http://newssearch.bbc.co.uk/cgi-bin/search/results.pl?q=uighur&scope=newsifs&tab=news
http://websearch.cnn.com/search/search?source=cnn&invocationType=search%2Ftop&sites=web&query=uighur
http://websearch.cnn.com/search/search?Coll=cnn_xml&QuerySubmit=true&Page=1&source=cnn&sites=web&query=xinjiang
http://search.cnn.com/pages/search.jsp?query=east%20turkistan
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=uighur
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=uygur
http://search.news.yahoo.com/search/news/?p=uygur&c=
http://news.search.yahoo.com/news/search?p=uyghur&ei=UTF-8&fl=0&x=wrt
http://news.search.yahoo.com/news/search?p=uighur&ei=UTF-8&fl=0&x=wrt
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86+%D8%A 7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9
http://news.google.com/news?hl=zh-CN&ned=cn&q=%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94&btnG=%E6%90%9C%E7%B4%A2%E6%96%B0%E9%97%BB
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=east+turkistan
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%E7%BB%B4%E5%90%BE%E5%B0%94
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=uygurlar
http://newssearch.bbc.co.uk/cgi-bin/search/results.pl?scope=turkish&tab=turkish&order=sortboth&q=uygur
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=tor+betliri
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=do%C4%9Fu+t%C3%BCrkistan
http://www.google.com.tr/search?hl=tr&rls=GGLD%2CGGLD%3A2005-18%2CGGLD%3Aen&q=ULY++y%C3%A9ziq&meta=
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%D8%B8%D8%B0%D9%8A%D8%BA%D8%B0%D8%B1
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=xewerler
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%D9%83%D9%88%D9%85%D8%B5%D9%8A%D8%B0%D8%AA%D8%A6 %D8%B1
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86+%D8%A 7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%D8%AE%D8%A9%D8%A4%D8%A9%D8%B1%D9%84%D8%A9%D8%B1
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=yumshaq+dital
http://www.google.com.tr/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rls=GGLD,GGLD:2005-18,GGLD:en&q=%D9%8A%D8%B0%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%82+%D8%AF%D8%B 9%D8%AA%D8%A7%D9%84

ss
15-05-05, 23:55
Bu romandiki ixlar bizning yurt, hotanning Karakax nahisida, yuzbargandakla kilidu.

Oqurmen
16-05-05, 00:07
Bu romanda teswirlengen weqelikler yurtimizning asasen jenubida yüz bergen bolushi mumkin. Chünki jenupta bu xil illetler daim közge chéliqipla turidu.

yengisar
16-05-05, 01:25
yengisar digan yerdimu buningdin artukrak ixlar barti. heliki tokning ixi qu tehi, hazir tokni heli yahxilandi daydu, birak ostang suyi tugaptu yaki bulghiniptu. Yardin tartilghan toribba suyi bazi urunlarda bir kun bar ikki kun yok. Hay isit. "jang" ning gipini kilmay pakiz su iqixka irxix yaki irixturux uqun tirxayli.

Mushtiri
16-05-05, 09:30
Bu shundaq Jahan (Roman) (7)


3

Toxtishah özini derwaza aldighiche ekélip qoyup qaytqan mashinisining qarisi yitküche qarap turghandin kéyin, andin deldüginip qosh qanat derwaza aldigha kélip, tüch halqini zerb bilen urdi. U bügün ichip xéli kech qaytqanidi.
— Kim?— Xéli uzundin kéyin Toxtishahning ayali Bextixanning awazi anglandi.
— Men... Men... Xotun...— Toxtishah özini tutuwélip pes awazda jawab berdi.
— Mushundaq kechtimu kélemdu kishi. Bayatin béri nede yürgen bolsila, shu yerde yétip qalsila bolmamti!
Toxtishah tiwish chiqarmay jim turuwaldi. U shu tapta özini sel bi'aram hés qiliwatatti. Shundaqtimu ayalining aldida yandurup salmasliq üchün bar amallar bilen tirishiwatatti. Hoyla ichide sapma keshning "Shipir — shipir" qilghan awazi anglinip, derwaza aldigha kélip Toxti — de, ilghüchni éliwetkendiki sharaqlighan awazi anglandi. Toxtishah shundila yénik tinip, ishikni asta ittirdi. Lékin qosh qanat ishik xuddi maysirap ketken kona juwazdek ghichirlap ketti.
— Kéchide ademni uxlighili qoymay, uyqusini buzup,— dep ghodungshidi Bextixan.
Her küni kech kelgen Toxtishah ayalining sözini anglimighan'gha sélip, ishikni yépip, ilghüchni iliwetkendin kéyin, uning arqisidin öyge kirdi. Meshte gürkirep ot köyüwatatti. Yüz watliq lampuchka öyni xuddi kündüzdek yorutuwetkenidi.
— Mushunche kech bolghuche nede yürdile?— Soridi Bextixan Toxtishah ayighini sélip kariwatqa chiqip bolghandin kéyin.
— Yézida jiddiy yighin achtim shu,— hijaydi Toxtishah,— yighinni tügitipla séni ensirep qalmisun, dep öyge kélishim.
— Haraq yighini achtim désile,— dep zerde qildi Bextixan,— bashqilar kech kire — kirmeyla öylirini tépip bolidiken, ular qandaq adem, sili qandaq?...
— Nahiyidin hakimlar chiqiptiken, yighin échip bolup birdem olturayli, dep qaldi. Hakim dégen shundaq dése yaq degili bolamdu, shuning bilen birdem hayal bolup qaldim,— Toxtishah Bextixanni qandaq inkas qayturidu, dégendek ayaligha qaridi, lékin Bextixan alliqachan yotqan ichige kirip bolghanidi. Toxtishah bu eqlige qayil bolup miyiqida külüp qoydi — de, meshning bürjikidiki cheynektin piyalige chay quyup püwlep ichishke bashlidi.
— Axiri toyilighu shu haraq dégen nijisqa,— dédi Bextixan,— mushundaq kétiwersenglar ejilinglidin burun ölisler téxi!
— Boldi, éghizingni üshshütme, buningdin kéyin diqqet qilsamla boldighu?
— Sile shu gepni méning aldimda nechche qétim dep boldila. Haraqkeshning qésimi qesem emes.
— Boldi qilsangchu, balilar anglap qalmisun,— dédi Toxtishah pes awazda.
— Anglisa anglimamdu, balilarmu zérikti silidin, boyi gha yétip qalghan qiz — oghulliri tursa, özlirini tutalmay... Ni at, ni nomus qérighanda...
Toxtishah gep — söz qilmay birdem olturghandin kéyin asta yéshindi — de, ayalining yénigha kirip uni özige qaratmaqchi bolup aldigha tartti.
— Boldi uyqulirini uxlisila, ademning uyqusini buzmay...— dep ghodungshidi Bextixan,— alem bichagh boldi.
Toxtishah lampuchkining yipini tartip chiraghni öchürüwetmekchi boldiyu, lékin bügün nechche qétim oqughan, bayam yighin'gha kirishtin ilgiri yanchuqigha séliwalghan erzname ésige kechti. "Eger waqtida erznamini éliwalmighan bolsa qandaq bolarkin?" U shularni oylawétip, tünügün nahiyining mu'awin hakimi bilen bolghan söhbet xiyalidin kechti.
— Qandaq bighem ademsiz,— dédi mu'awin hakim Yasin Chong shireni mushtlap,— mushundaq chong ish chiqsimu, men chaqirtmisam bu yerge kélipmu qoymaysiz!
— Men uqmaptimen hakim,— dédi Toxtishah kichik balidek boynini qisip,— her néme bolsa bu silining qollirigha chüshüptu, bashqa birsining qoligha chüshüp ketken bolsa...
— Buni eliwélishimmu asan'gha chüshmidi,— dédi Yasin Chong bir az yumshap,— Toxti shangjangning üstidin nahiyige jiddiy erz keptu, déwidi, puti köygen toxudek bolup qaldim. Nechche kün yélinip yürüp, men nuqta qilip tutqan, Qumbaghda qandaqla mesile bolsa özüm hel qilay, dep bashqilargha qilmighinim qalmidi, biraq siz...
— Xapa bolmisila hakim, sili méning bashpanahim, sile nahiyide bolghachqila menmu Qumbaghda ikkining biri bolup yürüwatimen.
— Gepke usta jumu siz,— dédi Yasin Chong uninggha bir tal tamaka sunup,— erznimu sizning qolingizgha tekküzdüm, biraq méningmu bashqilarning aldida qilghan wedem bar. emdi buni qandaq qilimiz?
Bu gepni anglighan Toxtishahning chirayi bir'az tatardi.
— Hélitin tatarghili tursingiz ish bar oxshimamdu?— Soridi Yasin Chong uninggha mixtek tikilip,— aningiz oghul dep tughqandikin berdemrek bolung. Konilar "Su kétip tash qalidu, osma kétip qash" dep bikar éytmighan, hemme ishni mana biz özimiz qilghandikin, yene özimiz yighishturimiz.
— Siliningche qandaq qilsaq bolar?— Soridi Toxtishah sel janlinip.
— Emdi bighemlikni tashlang shangjang. Hijayghanning hemmisi dost emes, etrapingizdikilerni obdan tallang, dost bilen düshmenni perq éting. Sizge ora kolighanlarni özingiz origha ittiring, qilche rehim — shepqet qilmang. Bu shundaq jahan shangjang. Eger özingizni oylisingiz qedemni puxta élip, etrapingizdikilerni obdan köziting, qilchimu sewenlik ötküzmeng uqtingizmu?
— Uqtum... Uqtum hakim... Siliningche bu ishni...
— Xatirjem bolung, bu ishni menla yughushturuwétey. Bir — ikki künni ötküzup "Men tekshürup kördüm, töhmet iken" depla qoysam ish tügeydu.
— Qolliridin kelgendikin yaxshiliqlirini untumaymiz juma hakim...
— Boldi, quruq gepni qoyung, siz diqqet qilidighan bir ish bar.
Hakim emdi bir mexpiyetlikni éytmaqchi bolghandek Toxtishahning qoliqigha pichirlidi. Toxtishah uning geplirini anglap arqa — arqidin béshini lingshitti...
Tamaka qalduqining qolini köydürüshi bilen Toxtishah chöchüp ketti — de, tamaka kötikini yerge atti.
— Yaq, undaq qilma... Bolmaydu...
Toxtishah ayalining jöyligen awazini anglap, uninggha qaridi.
Bextixan échilip qalghan yotqinidin béshini chiqirip, bayamqi gépini yene bir tekrarlighandin kéyin yénik pushuldap uyqusini dawam qildi. "Qara basqan oxshaydu" dep oylidi Toxtishah yotqanni tüzeshtürüp qoyuwétip,— bu ayal dawamliq jöylüydighan bolup qaldiya... O...
Toxtishah ayaligha qarighansiri bir qismila bolup qaldi. Uning yéshigha mas kelmigen sémizliki uni xéli chong körsitip turatti. " Yep — ichishnila bilidu, figurigha peqet diqqet qilmaydu. Qiriqqa bara — barmayla toxu séwitige oxshap qaptu mana... Héch bolmisa Jennetxanchilik bolsimu kashki.. Jennetxan ajayip xotun jumu, ademni kütüshni, erning könglini élishni bilidu. Büchu? Yattila xorek tartip... Isit, shu chaghda ashu ishlar yüz bermigen bolsa, Jennetxan méning bolatti. Köygen otunning küli qalghinigha oxshash yürektiki jarahet yillar ötkensiri küchiyidikenki, hergiz yoqalmaydiken. Adem herqandaq zerbige berdashliq béreleydiken. Lékin, öz ömride pushayman qildurghan ishni peqet untuyalmaydiken..." Toxtishah éghir uh tartip yene bir tal tamaka tutashturdi. Chünki, uning yashliq dewridiki özini da'im azabqa salidighan ishlar köz aldigha kéliwalghanidi.


4

Bir a'ilidiki töt balining kichiki bolghan Toxti nahayiti eqilliq, chéchen bala idi. Rehmetlik Na’ib aka balijanliq adem bolushigha qarimay, teqdir uning aldinqi üch perzentini dergahigha sörep ketti. Na'ib aka yüriki yighlisimu zorigha külüp, kündüzdiki éghir emgek, etigenki dolqunda eng aliy yolyoruqqa jür bolup, qedinas hemrahi bilen bu dunyagha ümid — ishench baghlap, kün ötküzüwatatti. Ene shu künlerde uning yene bir yürek parisi Toxti bu dunyagha köz achqanda, u qewetla xushal bolup ketkenidi.
— Xudayim ümid chirighimiz öchkende, bu balini bizge nésip qildi. Allata'alaning himmitige ming qetre shükri,— dégenidi Na’ib aka tughut anisining "Bala oghulken, mubarek bolsun" dégen sözini anglap,— qérip qalghanda yantayaq bolidu. Qiz tughulsa ayaq — qoshuq, oghul tughulsa zémin titrermish, bu balam xasiyetlik künlerde dunyagha köz achti. Choqum bext — teliyi ongdin kélidu.
Shuningdin kéyin bu ghéribane képidin anche — munche külke awazliri anglinidighan boldi. Ashu yillarda dash qazanda künde qaynap turidighan umach teqsim qilin'ghanda tebi'iy halda Na’ib aka bilen ana, balini toyundurup bolghandin kéyin andin özliri qachini qoligha élish adetke aylan'ghanidi.
Künler bir — birini qoghliship, Toxti mektep yéshigha toshqanda Na’ib aka oghlini mektepke berdi. U chaghlarda oqughuchilar etidin kechkiche üzünde yadlash bilen meshghul bolsimu, lékin Toxti herhalda öz sawatini chiqiriwalghanidi.
— Kéyinche méning bu oghlum katta adem bolidu,— d éytti Na’ib aka Toxti uzun — uzun üzündilerni yadlap bergende,— menmu mushu balichilik chighimda balamchilik birnerse yadliyalmayttim. Kéyinche birer yurtqa bashliq bolup qalamdu téxi...
Na'ib akining öyi de oghlini Toxti padishah dep erkilitishi, Toxtining tengtüshliri uni zangliq qilip Toxtishah déyishliri bilen waqit ötkensiri "Shah" dégen söz uning ismining keynige möhür basqandek ornapla ketti.
Toxtishah toluqsiz ottura mektepni püttürgende, "Medeniyet inqilabi" yuqiri basquchqa kötürülgenidi. Mekteplerde oqush toxtap, oqutquchilar tartip chiqirilip, küresh — pipen'ge séliniwatatti. Toxtishah bashqa sawaqdashliri bilen öz mehellisidin 20 nechche kilométir yiraqliqtiki qumtugh dégen yerge qayta terbiye üchün atlandi. Qumtugh ismi — jismigha layiq qumluq idi. U yer — bu yerde ösken yolghun, yantaq, qomushni hésabqa almighanda közge chéliqidighini peqet köz yetküsiz qum barxanliri idi. Kündilik japaliq turmush gheyriti üstün, shija'iti urghup turidighan ziyaliy yashlarni "Qorqitalmidi" ular boz yer özleshtürüp, bu yerni heqiqiy körkem, güzel makan qilip qurup chiqish üchün özlirini atiwétishkenidi. Emma, rehimsiz tebi'et ularning iradisige baqmidi. Sella shamal chiqsa qumlar uchushup, közni achqili bolmaydighan bu qumluqta ular teyyar qilghan nechche yüz mo yer bir qétimliq boranda qum astida qaldi, nechche on métir chongqurluqta kolan'ghan quduqtin bir témimmu su chiqmidi. Shuning bilen gungshé inqilabiy komitéti ularni bu yerdin qayturup keldi. Shu jeryanda put — qolining chaqqanliqi, quliqining yumshaqliqi bilen inqilabiy komitétning mu'awin mudirigha yéqip qalghan Toxti gungshéda alaqichilikke tallandi.
Toxtishahning künde qilidighan ishi xet — chek tarqitish, dadüylerge uqturush yetküzüsh idi. U bezide pütün yézini bir aylinip kélip, uh demeyla ikkinchi uqturushni élip yürüp kétetti. Shundaqtimu inqilabiy gheyriti yuqiri bolghachqimu yaki shija'iti urghup turghachqimu qishni soghuq, yazni issiq démey chapatti.
Uning hélimu yadida, shu küni u etigenlik chéyini emdila ichishke olturghanda inqilabiy komitét katipi bir tutam uqturushni uning qoligha tutquzdi.
— Hazirla tarqitiwet, chüshtin kéyin jiddiy yighin échilidu.
Toxtishah yéza da'irisini piyade bir aylinip, uqturushni tarqitip bolghanda chüsh bolghan, u harghinliq, achliq, ussuzluq derdidin xélila hérip qalghanidi. Shunga, yolni qisqartish üchün étizliqlardin, qomushluqlardin udullap méngip bir döngning baghrigha chiqti — de, döng baghridin élin'ghan ériqta shildirlap éqiwatqan suni körüp bek xushal bolup ketti. Suni qan’ghuche ichti.
— Haw... Haw...
U bir itning qattiq hawshighan awazi bilen ornidin chachrap turup ketti. Uningdin sel nérida, égizlikte ösken yulghun tüwide oruqluqidin söngekliri körünup qalghan bir it hedep qawawatatti. Del shu chaghda uning sel néridiki — döngning yan baghridiki gemidin bir qiz chiqip itqa warqiridi.
— Chagh!...
It igisining awazini anglap jimip qaldi. Toxtishah qizning özige qilghan yaxshiliqigha rehmet éytmaqchi bolup uninggha qaridi — de, heyran bolup turupla qaldi. 17 — 18 Yashlardiki bughday öng bu qiz qizil chittin uzun köynek kiyiwalghan, köyniki nechche yerdin her xil yamaq sélin'ghinigha qarimay pakiz yuyulghanidi. Béshidiki yéshil yaghliqi bilen köyniki uning chirayigha maslashqan bolup, uni téximu chirayliq, jezbidar körsitip turatti. Lékin, putigha ayagh kiymigechke döngning issiq topisi putini köydürgen chéghi, demmu dem putini yötkep turatti.
— Qorqup kettingiz — he! Bu seg (izahat: seg — it dégen söz) shundaq eski, öyimizning etrapigha adem yolatmaydu,— dédi qiz sel xijil bolghandek yerge qarap.
— Diqqetsiz tursam qawap saldi, tuyuqsiz bolmisa ittinmu anche qorqup ketm éyttim,— dédi Toxtishahmu sel jiddiyliship.
— Emise xapa bolmaysiz — he,— dédi qiz etrapigha bir qariwétip,— seg dégenning yüzide tüki bar, adem tonumaydu.
Toxtishah qizning gépige jawab bermey, uning chirayigha yene bir ret qaridi, u shunche tonush köründi lékin bu qizni burun bir yerde körgenlikini esliyelmidi.
— Siler bu yerge kélgili xéli uzun boldimu?— Soridi Toxtishah qizdin.'
— He'e, xéli uzun boldi,— dédi qiz,— besh — alte aydek boldimikin.
Shu chaghda döngning u qétidin ayagh tiwishi anglandi. It yene qawidi.
— Dadam kelgen oxshaydu,— dédi qiz arqisigha qarap qoyup,— téz keting, u sizni körüp qalsa bolmaydu.
Qiz sözini tügetti — de, keynige örülüp bir nechche qedem méngipla gemige kirip ketti. Toxtishahmu emdi bu yerde turushning artuqche ikenlikini hés qilip, yéziliq inqilabiy komitétqa qarap yol aldi.
Shuningdin kéyin Toxtishah bu döngning baghrigha ikki — üch qétim kelgen bolsimu, lékin her qétimda uni héliqi qiz emes, it qarshi aldi. Shundaqtimu Toxtishah özi ismini soriwalmighan bu qiz bilen körüshüsh istikide idi. U qizni némishqidur séghinatti, körgüsi kéletti, biraq némishqa shundaq bolidighanliqini héch bilelm éytti.
Shu yili bughdayning dan süyi bériliwatqan chaghda, Toxtishah düylerge uqturush yetküzüp bérip bolup yene shu döng baghrigha etey bardi. Bu qétim qiz héliqi ériq boyi da kir yuyuwatatti.
— Haw... Haw,— Toxtishah qizning pütün ishtiyaqi bilen kir yuyuwatqanliqini körüp, itni doridi. Qiz ornidin chachrap turup ketti.
— Way, anam...
— Boldi qorqmang, bu men,— dédi Toxtishah ittikla.
Qiz özidin anche yiraq bolmighan jayda turup, külüwatqan Toxtishahni körüp, meydisini ching bésiwalghan qolini peske chüshürdi.
— Ejeb qorqitiwettingiz,— dédi qiz yene zongziyip olturuwélip.
— Qarap tursam öz ishingiz bilen bolup kettingiz, shunga...
Qiz yene kir yuyushqa bashlidi. Toxtishah uninggha birdem qarap turghandin kéyin, soridi:
— Siler bu yerlik emes oxshimamsiler — he!
Qiz uninggha ittik qaridi — de, buni némishqa soraysiz dégendek boynini egdi.
— Bu yerdikilerni obdan tonuymen, qarisam silerni körmeptikenmen, shunga sorighim kélip... Xapa bolmang jumu, shundaqla sorap qoydum.
— Némishqa xapa bolghudekmen,— dédi qiz uninggha illiq tebessum bilen qiya béqip,— biz bu yerlik emes.
— Qandaq bolup bu yerge kélip qaldinglar?— Aldirap soridi Toxtishah.
— Dadamni bay déhqan dep tartip chiqirip, awwal Qoshbulaqqa, andin bu yerge ekélip qoyushtighu,— dédi qiz sel meyüs halda.
— Öyingizde yene kimler bar?
— Dadam bilen ikkimizla bar. Anam birnechche yil burun qaza qilip ketken,— qizning közide yash tamchiliri lighirlidi.
— Boldi, könglingizni yérim qilmang, qazagha riza bolmay amal yoq,— dédi Toxtishah qizgha teselli bérip,— he rast, ötkende ismingizni soriwalmaptimen, kéyin nechche qétim keldim, siz yoq. Bügün'ghu ismingizni éytip béridighansiz?
Qiz Toxtishahqa bashtin — axir sinchi neziri bilen qarap chiqqandin kéyin dédi:
— Ismim Jennetxan, sizningchu?
— Toxtishah.
— Ismingiz ejeb chirayliqken.
— Boldi maxtimang...
Ular uyan — buyandin xéli uzun paranglashqandin kéyin, Toxtishah kétishke temsheldi.
— Buningdin kéyin sizni izdep kelsem öyingizdin chiqarsizmu?
Qiz Toxtishahning so'aligha jawab bermidi. Toxtishah qizdin éniq jawab alalmighan bolsimu, lékin "Jawab bermigini maqul dégini" dep chüshinip, öziche xushal bolup ketti.
Shuningdin kéyin Toxtishah Jennetxanning képisining yénidin néri kételmeydighan bolup qaldi. Öyde uning dadisi Bekri Sepra bolmisila ular xéli uzun paranglishatti.
— Manga tégemsiz?— Dédi Toxtishah bir küni tosattinla,— men sizni yaxshi körüp qaldim.
Jennetxan bu gepni anglap hüppide qizardi — de, ikki qoli bilen yüzini tutuwaldi.
— Bu xapa bolidighan gep emes Jennetxan, meyli bügün, meyli ete méning, sizning péshanimizde bar ish bu. Ezeldin oghul chongaysa öylinip, qiz chong bolsa yatliq bolup kelgen. Shunga...
— Qélin, dégen gépini...— Jennetxan uninggha domsaydi,— gep dégenni chirayliqraq démemtiki...
— Iza tartipsiz — de, Jennetxan,— dédi Toxtishah uning qolini tutuwélip,— démek maqul boldingiz.
Jennetxan qolini tartiwalmidi. Shu tapta Toxtishahning pütün bedinide tok soqqandek bir xil sézim peyda bolup özini tutuwalalmay qaldi — de, Jennetxanni baghrigha mehkem basti. Shu kündin kéyin ular köp qétim üchrashti. Toy qilishqa wede qilishti, lékin...
Shu künlerde inqilabiy komitétning mudiri Yasin Chong uninggha bölekchila yéqinchiliq qilidighan bolup qalghanidi. He désila uni yatiqigha chaqiriwélip, uyan — buyandin parang séliship olturatti. Bezide toxtshahning ichmeymen déginige unimastin ikki — üch romka ichküzüpmu qoyatti.
— Bu dégen oghul baliliqning nishani juma uka,— déytti Yasin Chong sel qizishiwalghandin kéyin,— oghul bala dégen dunyadiki ishning hemmisini qilip béqish lazim, bolmisa uning ayal kishidin néme perqi qalidu?
Toxtishah uning sözige heyran bolghandek qarap olturatti. Yasin Chongning bu yézida sür — heywisi bar idi. Shundaq bir ademning, yene kélip bu yézidiki tötning biri, gungshé inqilabi komitétining mudiri Yasin Chong ning özige néme meqsette bundaq yéqinchiliq qilidighanliqini Toxtishah chüshenmisimu uningdin özini qachurup yürüshke ajizliq qilatti.
— Yéshingmu bir yerge bérip qaldi, emdi öylinishning koyigha chüshseng bolar,— dédi bir küni Yasin Chong Toxtishahqa,— bundaq saltang yürüwerseng qamlashmas, qandaq könglüngge pükken birer yéring barmu?
Bu gepni anglap, Toxtishah néme dep jawab bérishni bilmey qaldi. U bar dése aqiwetning qandaq bolidighanliqini bilméytti. Shunga, közini yumupla yalghan éytti.
— Yoq.
Yasin Chong béshini lingshitip birdem oyliniwalghandin kéyin sériq xizmet somkisidin ikki tal jedwelni élip uninggha tenglidi.
— Buni bügündin qaldurmay toshquzup, manga ekirip ber. Biz séni közitiwatqili xéli boldi. Xizmetni estayidil ishleydikensen, biz séning partiyige eza bolushunggha qoshulduq.
Toxtishah bundaq bolushini esla oylimighanidi. U nechche qétim partiyige iltimas yazsam méni qobul qilarmu, dep oylighan bolsimu, lékin özide ishench bolmighachqa, iltimas yazmighanidi. Shunga, bu gepni anglap sel heyran bolghan bolsimu lékin Yasin Chong uzatqan jedwelni ittik qoligha aldi.
Aridin ikki kün ötüp, rast dégendek Toxtishah partiye ezasi boldi. Shu küni qesem bérishtin kéyinla, Yasin Chong uni ishxanisigha chaqirtti.
— Bügün séning chong ishing ongushluq hel boldi,— dédi ishxanida uyan — buyan méngip,— emdi yene bir chong ishing bar, umu bügünla hel bolmaqchi, qandaq, pikring barmu?
Toxtishah Yasin Chong dégen ishning qaysi ish ikenlikini qiziqip soridi.
— Aldirima, hazirla deymen. Qoshulidighansen?— Dédi u yene xupsenlik bilen.
— Sili méni yaman yolgha bashlimayla Jürün, men sili dégen qaysi ishqa bu waqitqiche "Yaq" dep baqqan,— dédi Toxtishah.
— Hebbelli, emdi mana oghul balidek gep qilding,— dédi Yasin Chong,— démekchimenki, bügün séning toyung bolidu, biz séning toyungni qilip qoymaqchi, yene kélip, bu yerde hemmidin chirayliq qizgha.
Toxtishahning yüriki güpüldep soqup ketti.
— Boldi, emdi artuqche oylanma, teyyarliq qilimen, depmu aware bolma, men sen üchün hemme teyyarliqlarni qilip qoydum. Bügün Bextixan bilen ikkinglarning toyini qiliwetsekla bolidu.
Toxtishah Bextixanni tonuytti, tonuyttila emes, xéli obdan biletti. Gungshéning bu ayallar mudiri wah dep ketküchiliki yoq bolsimu, lékin herhalda yaman emes idi. Burun Toxtishah gungshégha yéngi kelgende bashqilardin "Yasin bilen Bextixanning xupiyane ishi bar" dep anglighanidi. Lékin, u shunche diqqet qilghan bolsimu bundaq ishni bayqimighanidi. Mana emdi bügün u néme déyishini bilmey qaldi. Shu tapta Jennetxan uning köz aldigha keldi. "emdi Yasin Chonggha néme dep chüshendürüshüm kérek,— dep oylidi Toxtishah,— bu adem manga xélila köyinidu, hazirqi waqitta pütün gungshéda uning dégini dégen, qilghini qilghan. Bu ademge héchkim chish yérip birnerse dep baqqan emes. Hélighu aldidiken, keynide mundaqla paringi bolup qalsa, shu ademni bir éghiz gep qilghinigha pushayman qilduruwétidu. Eger men yaq désem qandaq bolar? Uning üstige bügün partiyige kirdim, bundaq chaghda... Bu ishlarni Jennetxan'gha qandaq chüshendürermen... Jennetxan méni qandaq oylap qalar?..."
— Ejeb zuwan sürmeysen'ghu yigit, boldi, yoqilang xiyalni az qil,— dédi Yasin Chong uning mürisige yénik shapilaqlap,— baya özüngmu qoshuldung, emdi ikkilinishning orni qalmidi, bügünla toy qiliwetsek, desmayiliringni birnechche kün'giche toluqliwalsang bolidu. Mange emdi chiqayli.
Yasin Chong uning qolidin tartip, gungshéning mejlisxanisigha élip chiqti. U yerde on nechche adem ularni saqlap turatti. Toxtishah mejlisxanigha kiripla, özige mixtek qadilip turghan Bextixanni körüp sel hoduqti. Bextixan bashqa waqittikige qarighanda xélila köngül qoyup yasan'ghan, taran'ghan bolsimu, lékin bügün közliridin bir xil soghuq nur chaqnap turatti.
— Yoldashlar, bügün gungshémizda bir türküm munewwer yashlar sherep bilen partiyige kirdi,— dédi Yasin Chong munberge chiqip gélini qirip qoyghandin kéyin,— bu gungshémiz tarixida bir chong ish. U ishqa qoshulup yene bir chong ish bolmaqchi. Bu bolsimu Toxtishah bilen Bextixanning toyi , qéni köpchilik, bulargha bext tileyli.
Mejlisxanidikiler bu gepni anglap sel heyran qalghan bolsimu, Yasin Chong ning chawak chalghanliqini körüp ularmu chawak chélishti. Yasin Chong chawak Toxtighandin kéyin bu toyning addiy — sadda ötküzülüshining ijtima'iy tesirini birhaza chüshendürgendin kéyin Toxtishah bilen Bextixanni awwal mawzedungning résimige, kéyin bir — birige tezim qildurup toy murasimini tügetti.
Shu küni Toxtishah xuddi chüsh körgendek bolup qaldi. Ishiney dése téxi, ishenmey dése téxi... U xéli köp oylandi, Jennetxandin xiyalen epu soridi. Axir teqdirge ten bérip re'alliqqa boysundi...
Toy bolup ikki — üch ayghiche Toxtishah Jennetxan bilen körüshelmidi. U bir küni héliqi döng tüwige kélip qaldi. Bu chaghda Jennetxan bir kona taghardiki tézekni yüdüp qarshi tereptin kéliwatatti. U özige qarap turghan Toxtishahni körüp ittik öy terepke mangdi.
— Jennetxan toxtang, dédi Toxtishah aldirap,— méning sizge deydighan gipim bar.
Jennetxan ornida toxtap, Toxtishahqa obdan bir qariwalghandin kéyin dédi:
— Manga deydighan gépingiz alliburun tügigen'ghu deymen.
— Yaq... Yaq... Siz méni xata chüshiniwatisiz Jennetxan. Men sizni heqiqeten söyettim, lékin bu ish tasadipiy bolup qaldi. Manga qarang, méni toghra chüshining, bolmisa...
— Boldi, emdi chüshendürimen, dep aware bolmang, men hemmini anglidim. Yéqinda gungshé bashliqi — emeldar bolupmu qapsiz. Xizmitingizni yaxshi ishleng. Buningdin kéyin méni izlep kélimen démeng, ayalingiz bar ademsiz, u körüp emes, anglap qalsimu, her ikkilimizge yaxshi kün yoq.
— Ikki éghiz gépimni anglisingizchu,— dédi Toxtishah yalwurup,— men rast dewatimen. Ayalimgha peqetla könglüm yoq, emma hazirla qoyup bérelmeymen. Siz manga ishensingiz, yene ikki — üch aydin kéyin, uni choqum qoyuwétip, sizni emrimge alimen.
Jennetxan Toxtishahning sözini anglap, uni mensitmigendek miyiqida külüp qoydi — de, öshnisidiki tagharni sel yuqiriraq kötürüp qoyup dédi:
— Biz bu gepni xéli burunla déyiship bolghan Toxtaxun, emdi mumkin bolmaydu. Men gerche sawatsiz bolsammu, aq — qarini perq ételeymen. Siz hazir hökümet adimi, gep — sözingizge diqqet qilmisingiz bolmaydu. Yene kélip men dégen bay déhqanning qizi, sinipiy terkibimiz bir emes. Shunga, buningdin kéyin méni tembet (izahat: tembet — yerlik shiwe, peqet dégen ménide) izlep kélmeng...
Jennetxan sözini tügitipla ittik qedemler bilen méngip ketti. Toxtishahning uni chaqirip, Toxtitip, birdem paranglashqusi bar idi. Lékin, Jennetxanning ademni qayil qilidighan orunluq sözliri Toxtishahni sel oylandurup qoyghanidi. "Bicharige heqiqeten uwal boldi. Men uninggha yüzsizlik qilmasliqim, uning semimiy, sap qelbini chüshinishim kérek idi, lékin men undaq qilalmidim, Jennetxaning ümidini yerde qoydum. U néme dése heq. Men uning sözlirini toghra chüshinishim kérek. Jennetxan toghra éytidu. Hazir men ayali bar adem. Eger Bextixan bu ishlarni körüp emes, anglap qalsimu, alemni — malem qilishtin yanmaydu...— dep oylidi Toxtishah,— eng yaxshisi birer kim körüp qalghuche bu yerdin kétey..."
Shuningdin kéyin üch — töt yilghiche Toxtishah Jennetxanni uchritalmidi. Nurghun qétim xizmette ongushsizliqqa uchrighanda yaki Bextixan bilen takalliship qélip, köngli parakende bolghanda, Jennetxanning öyi bolmish geme aldigha kélip, tamaka chekkiniche zangiqini yölep olturup kétetti. Démisimu u Bextixan bilen herhalda xéli yaman emes ötüwatqan bolsimu, lékin Jennetxanni üzül — késil untup kételmigenidi. Lékin, kéyin teqdir ularni tar yolda uchrashturup, menggü ayrilmas qilip qoydi.
U Toxtishahning mu'awin gungshé bashliqliqigha emdila östürülgen waqitliri idi. Toxtishah gungshé partkomining qarari boyiche, birnechche ademni bashlap, Oybagh dadüyide yerlerni kötüre bérishni sinaq qilishqa bardi. U birnechche kün teyyarliq xizmetlirini ishlep, barliq nopuslarni tizimlatquzup, nopusqa toghra kélidighan yerlerni hésablawatqanda, ishxana sirtidin allikimlerning warang — churungi anglandi. Dadüy bashliqi aldirap ishikni échip warqiridi.
— He, néme gep emdi? Boshraq towlisanglarchu. Biz bu yerde kichik balilardek öy tutup oynawatmaymiz, xizmet qiliwatimiz, xizmet, uqtunglarmu?...
Sirttiki warang — churung qaynawatqan qazan'gha su quyghandek birdinla bésiqqan bolsimu, lékin birdemdin kéyin birsining ünlük awazda:
— Méning yer teqsim qilishqa pikrim bar dadüyjang, bashqilardin anglisam, méni bir nopus dep tizimlapsiler. Ayalim adem emesmiken, u nan yep, su ichmey, hawa yep, boran kékiremdiken?...— dégen awaz anglandi.
Ishxanida hemme gepni anglap olturghan Toxtishah ishik yénidila turghan mehelle komitét mudirigha héli gep qilghan ademni kirgüzüwétishni éytti. Uzun ötmey, yüzlirini qoyuq saqal — burut qaplap ketken, gazir közliridin bicharilik chiqip turidighan, béshidiki telpikining möyliri üzül — késil daslinip ketkechke, oruq chirayi külkilik haletke kélip qalghan biri ishxanigha kirip, hemmeylen'ge ittik bir qarap chiqqandin kéyin, ishikning tüwidiki orunduqta lasside olturup, yanchuqidin purliship ketken gézit qéghizini élip, "Sharttide" yirtti — de, tamaka xaltisidiki moxurkidin azraq quyup, moxurka orap tutashturdi.
— Baya sirtta towlighan senmu?— Dédi Toxtishah awazini imkan qeder siliq chiqirishqa tiriship,— némishqa bu yerni qalaymiqan qilisen. Herqanche gep bolsimu, ishxanigha kirip déseng, bar meslihet bilen bir ish qilimiz emesma!...
Héliqi adem moxorkini qénip— qénip bir — ikki qétim ichige tartip, isini küch bilen püwliwetkendin kéyin jawab berdi.
— Men qalaymiqanchiliq chiqarmidim Shejang, ishni térighan mushular,— u ishxanidiki dadüy kadirlirini közi bilen sheretlidi,— nechche qétim ayalimni nopusqa élinglar, dep yalwurdum, lékin bular bay déhqanning qiziken, nopusqa élishqa bolmaydu, dep unimidi. ötken yili hemme ademning qalpiqini éliwetti. emdi nopusqa alar, dep barsam, esli nopusi bar yerdin xet ekel, dédi. Maqul dep déginini qildim, lékin mana bügün, mana ete dep yürüp hazirgha keldi. Bashqilardin anglisam, yerlerni a'ililergiche hödde béridiken, lékin ayalimning nopusi bu dadüyde bolmighachqa, yer bermeydiken. Shunga, axsham boghaltirgha chirayliq gep bilen désem, bu yuqirining qarari, men özgertelmeymen. Nopusi qeyerde bolsa, shu yerdin yer bérilidu, deydu. Shunga, silini gungshédin keptu, dep anglap, derdimni eytay, dep kelsem, bizning etret bashliqi "Sanga bu yerde néme bar, mang öyüngge ket. Shejangning sen bilen körüshidighan waqti yoq" dep kirgili qoymidi. Shuning bilen...
Toxtishah buni anglap sel te'ejjüplendiyu, lékin bashqilar bar yerde artuqche söz qilishning bi'ep ikenlikini hés qilip, udulla soridi.
— Isming néme?
— Qadiraxun, mehellidikilerning hemmisi méni Qadir Yorgha dep chaqiridu.
— Mundaq bolsun Qadiraxun,— dédi Toxtishah uning ozayigha bir qétim sepsélip chiqqandin kéyin,— bayam dégenliringning hemmisini men anglidim. Yer teqsim qilish siyaset boyiche élip bérilidu, héchkimning siyaset bilen oynashquchilik bingsisi yoq. Ayalingning kélip chiqishi meyli qandaq bolushidin qet'iynezer, hazir mushu mehellide bolghaniken, choqum yer teqsim qilinidu. Sen öyüngge xatirjem kétiwer, hazir téxi konkrétni ishlarni muzakire qilmiduq. Partiye yacheykisidikiler bilen meslihetliship, qarar chiqarghandin kéyin, andin séni chaqirayli, bolamdu?
Buni anglighan Qadir Yorghining tatirangghu chirayida xushalliq jilwisi eks etti. Ornidin turup qolidiki tamakini tashlighandin kéyin, béshini sel egip:
— Maqul Shejang, men sili néme désile, shuninggha maqul deymen. Bolsa méning ishimni hel qilip qoysila, mendin yanmisa, Xudayimdin yanar jénim Shejang,— dédi.
Qadir Yorgha bu geplerni shunchilik tézlikte bir yolila dewetkendin kéyin, ishxanidin chiqip ketti. Toxtishah ishxanidikilerge qariwalghandin kéyin, dadüy bashliqidin soridi:
— Bu ish rast shundaqmu?
Dadüy bashliqi sel iztirabqa chüshkendek qimirlap qoyup jawab berdi:
— Rast shundaq Shejang. emdi bizdimu amal bolmidi. Bolmisa, Qadir Yorghining ishini hel qilip qoyghimiz bar.
— Dadüy de bundaq a'ililerdin xéli köpmu?
— Yaq, peqet shuning a'ilisila.
— Emise asan gepken'ghu, u ayal gungshégha bérip munasiwetlik resmiyetlerni béjirip kelse, nopusqa élip yer bersenglar bolidighu,— dédi Toxtishah,— bu prinsipqimu toghra kélidighan ish.
Dadüy bashliqi némishqidur ishxanidikilerge yer astidin qariwalghandin kéyin, pes awazda éytti:
— Yézidin béjiridighan resmiyetlirini béjirip bolghan, emma ...
Bu geptin birer sirni chüshen'gen Toxtishah gep kolashning bi'ep ikenlikini hés qilip, ishxanidikilerni öz ishini dawamlashturushqa buyrudi.
Etisi Toxtishah dadüy bashliqi bilen étizliqlarni aylinip kétiwétip tuyuqsiz soridi:
— Tünügün ishxanida Qadir Yorghining gépini dewétip, axirini üzüp qoydingiz, néme ish idi? Qéni bir anglap baqay, bu yerde ikkimizdin bashqa adem bolmighandikin, hemmini deng.
Dadüy bashliqi bu mu'awin gungshé bashliqining tünügünki ishini yene tilgha alidighanliqini, yene kélip ching yerdin tutuwalidighanliqini oylapmu baqmighanidi.
— Méningmu hemme ishlardin toluq xewirim yoq, lékin Hashim Shuji nopusqa élishqa bolmaydu, dep unimidi,— dédi dadüy bashliqi,— bolmisa Qadir Yorgha yawash adem, kichik bala ishqa buyrusimu maqul dep mangidu.
Toxtishah buni anglap sel qiziqip qaldi — de, yene soridi.
— Uning ayali qaysi mehellidinken?
— Uni taza uqup ketmeydikenmen,— dédi dadüy bashliqi bir némini xiyal qilghandek,— bashqilardin anglisam, u ayalning burun nahiye bazirida öywaqisi barmishken, kéyin dadisi bay déhqan qilip bikitilip, Qumtugh qa tarqaqlashturuwétilgenmish. Kéyin néme sewebtindur yene Yésmaqdong ge (izahat: yesmaqdong — yer nami) ekélip qoyuptimish. Shu arida dadisi qaza qilip kétiptudek. Mehellidiki bezi kishiler bu ishtin xewer tépip, Qadir Yorghigha chétip qoyuptu. Bu ishlarghimu nechche yil boldighu deymen.
Bu geplerni anglighan Toxtishah te’ejjüplendi. "Qadir Yorghining ayali Jennetxanmidu? Dadüy jangning sözi bilen burun Jennetxan dep bergen ishlar ejeb udul kéliwatiduya... Ya u bashqa ayalmidu. Birnéme dep bolmaydu. Awal bir bérip baqaymikin bolmisa..." Toxtishah öziningmu némishqa Qadir Yorghining ayalini körüp baqqusi kelgenlikini bilméytti, shundaqtimu nechche yildin buyan azablap kelgen tuyghu uni shu xiyalgha kélturup qoyghanidi.
— Qadir Yorghining öyige bérip baqamduq?— Dédi dadüy bashliqigha,— öyi yiraq emestu?
Dadüy bashliqi uning sözini anglap Toxtishahning chirayigha qarighan bolsimu, lékin bashqiche bir xil alametni körmigendin kéyin, bishini lingshitti.
Ular étizliqtin chiqip, mehelle yolini boylap, kentning chétige chiqqandin kéyin, dadüy bashliqi bir öyni körsetti.
— Mana mushu öy...
Toxtishah qomush bilen chétilip kakil lay bilen suwalghan, bir terepke qiysiyip qalghachqa, nechche yerdin térek qoyulghan öyge qarap, éghir uh tartti. Uningghiche ishik tüwige bérip bolghan dadüy bashliqi towlidi:
— Qadir Yorgha, hey Qadiraxun...
Xéli uzundin kéyin, öyning ishiki échilip, bir ayal chiqip keldi — de, dadüy bashliqigha égilip salam qilghandin kéyin Toxtishahqa salam qilish üchün buruldiyu, toxtap qaldi. Toxtishahmu bu ayalni körüpla tonup bolghanidi. "Jennetxan, qilche xatasi yoq, u Qadir Yorghining ayali iken — de!"
— Qadir Yorghining héliqi gépini qilghan ayali shu,— dédi dadüy bashliqi Toxtishahqa qarap,— ismi Jennetxan.
— He... He...— Dédi Toxtishah aranla,— tünügün gépini qilghan ayal müshüken — de.
— Del özi shu Shejang,— dédi dadüy bashliqi,— qaltis ish qilidighan ayal bu, japadin qorqmaydu, lékinze...
— U ishlar ongshilip kétidu,— dédi Toxtishah Jennetxandin közini üzüp,— bügün kechtila bu ishni muzakire qilip békiteyli, qalghan ishlarni asta — asta bir terep qilarmiz.
— Qadir Yorgha yoqmu?— Soridi dadüy bashliqi Jennetxandin.
— Yoq, etigenla chiqip ketken, belkim birdemdin kéyin kélip qalar,— dédi Jennetxan pes awazda.
— Kelse bizni keptiken, dep qoyung emise,— dédi dadüy bashliqi,— waqtimiz chiqsa yene kélimiz.
— Ishik tüwige kelgendikin, chay bolsimu ichip mangsila bolmamdu, silidek ademning puqraning öyige kelmiki asan emes,— dédi Jennetxan Toxtishahqa leppide qarap qoyup.
— Boldi rehmet, könglingiz tégil boldi. Biz yene kélimiz emesmu,— dédi dadüy bashliqi.
Shu tapta Toxtishahning öyge kirgusi, Jennetxan bilen birdem paranglashqusi bar idi. Lékin, dadüy bashliqini bashqiche oygha sélip qoymasliq üchün, özini tutuwaldi — de, Jennetxan'gha obdan bir qariwélip, dadüy ishxanisi terepke qarap mangdi.
— Qadir Yorgha xéli ongluq adem,— dédi dadüy bashliqi yolda kétiwétip,— xet sawatimu bar. Alte — yette yil ilgiri nomur xatiriligüchimu bolghan, lékin Hashim Shuji uninggha öch chiqip qaldighu tang.
Toxtishah ündimey mangdi. Uning tinchliqi yoqalghan, Jennetxanning bayamqi turqi uning ichini siyrildughanidi. "Bichare, téxiche turmushning xowluqini körmey yürüptu — de, uninggha heqiqeten uwal boptu, yene qachan'ghiche shundaq yürer?..."
Shu küni kechtila Toxtishah dadüy kadirliri yighinida, Jennetxanning nopusini élish we tégishlik yer bérish toghrisida hemeylenning qoshulushini qolgha kéltudi. Aridin ikki hepte ote — ötmey, orun tutup yétip qalghan dadüy kassirining ornigha Qadir Yorghini waqitliq kassirliqqa qoydi.
Toxtishah Oybaghdiki xizmitini axirlashturup, "Ete gungshégha qaytimen" dégen küni Qadir Yorgha uni öyige teklip qildi.
— Anglisam ete kétidikenla Shejang. Manga köp yaxshiliq qildila, burunla öyge bir qichqirish niyitim bar idi, purset bolmidi. Bügün kechte öyge bérip, birer chin chaygha bolsimu daxil bolsila.
Toxtishahningmu Qadir Yorghining öyige barghusi, Jennetxan bilen körüshkusi bar idi. Shunga, u köp tüzüt qilmayla maqul boldi.
Toxtishah Qadir Yorghining öyige qarangghu chüshmestinla bardi. Qadir Yorgha uni ishik tüwide saqlap turghanidi.
— Öyimizning hali mushu Shejang, Xuda buyrusa kéyinche yaxshiraq qilip öy salarmen,— dédi Qadir Yorgha yénik uh tartip.
Shu ariliqta Qadir Yorgha jin chiraghqa ot yaqti. Öy xire bolsimu yorughandin kéyin Toxtishah öy ichini éniq perq etti. U supidiki kigiz üstige chiqip bedashqan qurup olturghandin kéyin, öy ichige nezer saldi. Nezer saldi emes, közliri ixtiyarsiz özi kütken ademni izlidi, lékin Jennetxan körünmeytti. Toxtishah Qadir Yorghidin nechche qétim Jennetxanni soray dep oylidiyu, lékin özini bésiwaldi. Shu ariliqta Jennetxan sirttin kirip, Toxtishahqa qorunupqina salam qilghandin kéyin, bulungdiki mora ochaq aldigha bérip, ochaqqa ikki tal yirindi otunni min’geshtürüp sélip qoydi, andin Toxtishahqa qaridi — de, béshini tézla yerge qiliwaldi.
— Shundaq qilip ete qaytidighan bolupla — de, Shejang,— dédi Qadir Yorgha Toxtishahning uduligha kélip yükünüp olturghandin kéyin.
— Shundaq boldi, bu yerdiki ishlarmu axirliship qaldi emesmu. Qalghan ishlargha emdi herqaysinglar bolghandikin xizmetler yürüshup kéter. Uning üstige gungshédinmu nechche qétim qaytip kéling, dep adem ewetip boldi.
Öy ichini jimjitliq basti. Toxtishah Jennetxanning özige bir qarishini, imkan bolsa ayrim bir paranglishiwélishqa purset chiqishini ümid qilatti.
— Göshüng pishqanmidu?— Dédi Qadir Yorgha jimjitliqni buzup,— otni ulughraq qalighin, Shejangning waqti qis.
— Maqul, menmu aldirawatimen mana,— Jennetxan ochaqtiki otunni ichigirek ittirip qoydi. Shu arida jin chiraghning yorughi bara — bara peslep qaldi.
— Yingne barmu?— Dédi Qadir Yorgha,— chiraghning piliki az qaptu.
— Bar, mana.
Jennetxan ornidin turup mora béshidiki tamgha sanchip qoyulghan yingnini Qadir Yorghigha uzatti. Qadir Yorgha xéli uzun hépiliship, chiraghning pilikini perlep qoyghan bolsimu, lékin pilik bir azla yoruq yénip, yene xireleshti.
— Méyi tügep qalghan oxshaydu,— dédi Jennetxan béshini yerdinmu kötürmestin,— etigen men silige chiraghqa may alghach kelsile dégen, alghach kelgenmu?
— Hi... Hi... Untup qaptimen emesmu xotun,— dep hijaydi Qadir Yorgha,— öyde tembet chiragh méyi yoqma?
— Öyde chiragh méyi bolsa, etigen silige may dermidim.
— Emise héliqi shéshini béringlar, men xoshnilarning öyidin bir chiraghliq may achiqay.
Qadir Yorgha Jennetxan uzatqan shéshini kötürüp chiqip ketti. Toxtishah pursetning kelgenlikini pemlep Jennetxan'gha qaridi.
— Qandaq, yaxshi turuwatamsiz? Manga héch gep qilghungiz yoqya Jennetxan,— dédi Toxtishah,— undaq qilmang, burunqi ishlarda men éyiblik bolsammu amalsizliqtin bolghan. Shunche yil ötüp ketti, lékin siz téxiche adawet saqlap yürüpsiz.
Jennetxan Toxtishahqa lappide bir qarap qoyup éghir uh tartti.
— "Kelmigen teleyde anangning heqqi barmu?" Deptiken, bu teley manga nésip bolmighandikin, silige némishqa adawet saqlay... Silidek kattilargha...
— Undaq démeng Jennetxan, men hazirmu shu Toxti.
— Undaq désem bolamdu, sili dégen mu'awin bolsilimu bir gungshéning bashliqi. U chaghda kichik ikenmiz.
— Yene yapta gep qiliwatisiz, qarighanda méni menggü kechürmeydighan oxshaysiz Jennetxan, méni tillang, tillap derdingizni chiqiriwéling, biraq méni kechürüweting. Siz mundaq qilsingiz men bek azablinip kétidikenmen.
Jennetxan Toxtishahqa mixtek qadilip qarighandin kéyin béshini peske sanggilitip pes awazda:
— Men silini xéli burunla kechürüwetken,— dédi.
— Shundaqmu,— aldirap soridi Toxtishah,— men téxi sizni...
— Astiraq, bir kim anglap qalmisun,— dédi Jennetxan,— "Kündüzi gep qilsang etrapinggha baq, kéchisi gep qilsang qulaqni — qulaqqa yaq" deptiken. Men'ghu meyli, lékin silining abruyliri bar adem, ete kétimen dep turuwatila, özliri kétishtin burun söz — chöchek tarqilip qalmisun.
— Téxiche yenila burunqi mijezingizni tashlimapsiz — de,— dédi Toxtishah,— emise ikki éghiz sözliwalsam bolamdu?
Jennetxan ishik terepke bir qariwalghandin kéyin pes awazda:
— Kechte östeng boyidiki söget tüwide,— dédi.
Toxtishahning yüriki oynap ketti. U Jennetxanning bunche asan maqul bolidighanliqini oylapmu baqmighanidi. Shu arida sirtta yénik ayagh tiwishi anglinip, ishik échildi — de, Qadir Yorgha aldirap kirip, qolidiki shéshidin jin chiraghqa may qoydi. Shu hamanla jin chiraghning oti roshen halda ulghiyip, öy ichini xélila yorutti.
— Shejangning qoligha su quysila, men göshni alay,— dédi Jennetxan ornidin turup.
Qadir Yorgha Toxtishahning qoligha su quyup bolghandin kéyin özimu pegahqa chüshüp qolini yudi — de, ikki qolini qoltuqigha qisip süyini értiwetkendin kéyin nimkesh dastixanni kigiz üstige saldi. Uningghiche Jennetxan qazandiki toxu göshini légen'ge élip Qadir Yorghigha sundi.
— Özliri aran bir kelgende at — kala öltürsekmu bolatti Shejang,— dédi Qadir Yorgha sel xijil bolghandek,— qolimiz qisqa bolup qaldi. Yéza yéri dégende asan mal soyulmaydiken, shunga layiqlirida bolmisimu toxu öltürgen, qéni , addiy körmey éghiz tegsile...
— Néme déginingiz bu Qadiraxun, toxu göshi dégen obdan gösh. Yéyishlik, tatliq, temlik, mushuni yémisek, buningdin yaxshisi nede bizge... Qéni sizmu kéling, birge olturayli, Jennetxan'ghimu uzitip béring.
— Boldi, sile yewersile,— dédi Jennetxan özre eytip.
Toxtishah tüzüt qilmastin, bir parche pachaqni élip ishtiha bilen yéyishke bashlidi...
Toxtishah östeng boyidiki söget tüwide ikki ash pishimdin köprek olturdi, lékin Jennetxanning qarisi körünméytti. Bügün xélila ayding bolghachqa birnechche mangdam néridiki nersilerni éniq perq etkili bolatti. U arqa — arqidin nechche tal tamakini chékip bolup pichirlidi.
— Ejeb kelmeydighu, méni aldap qoyghanmidu ya... Yaq, Jennetxan yalghan éytmaydu, u choqum kélidu. Meyli tang étip ketsimu uni meshede saqlay...
Xéli uzundin kéyin Jennetxanning yénik qedem awazi anglandi. "Keldi... Ene Jennetxan keldi. U méni aldimaptu." Toxtishah tézlikte ornidin turup, ittik uning aldigha bardi. Jennetxanmu uni alliburun körüp ülgürgenidi. Shunga, Toxtishah uning yénigha kélishige "Sharttide" arqisigha örülüp, etrapqa sinchilap bir qariwetkendin kéyin:
— Söget tüwigirek kéteyli, bir kim körüp qalmisun,— déginiche ittik méngip söget tüwige keldi.
Ular robiro olturup birdem bir — birige qariship turdi. Xire aydingda ular bir — birining chirayini éniq körelmisimu, lékin yenila qariship turatti.
— Kéling Jennetxan, bu yerde olturayli,— dédi Toxtishah uninggha qolini uzitip, östeng qéshini béshi bilen ishare qilghach.
Jennetxan özini Toxtishahning qolidin qachurup, östeng qéshida olturdi. Toxtishahmu uning yénida olturup, bir tal tamakini léwige qisturdi.
— Boldi chekmeng, özimizni ashkarilap qoyimiz,— dédi Jennetxan jiddi terzde,— kéchide kichikkine ot yoruqi xéli yiraqlargha körünidu.
Toxtishah léwidiki tamakini yanchuqigha séliwétkendin kéyin, yénik uh tartti — de, shartla qilip Jennetxan terepke buruldi.
— Ejeb saqlattingiz, men téxi sizni chiqmasmikin, dep oylighan,— dédi Toxtishah jimjitliqni buzup.
— Qadir'axun xéli kech uxlidi. Men teret qilghili chiqqan bolup bu yerge keldim.
— Yaxshi qipsiz. Jennetxan, siz bilen uchrashmighili uzun yil boptu, bügün obdanraq bir paranglishiwalayli.
— Men hayal bolmay kirip kétimen, Qadir axun oyghinip qalsa bolmaydu, sizge deydighan gépim, buningdin kéyin emdi méni izlep kélmeng. Men ötkendimu sizge éniq dégen, sizning ayalingiz, baliliringiz bar adem, méningmu hazir yawash bolsimu érim bar. Ikkimiz arisidiki ish alliburun tügigen. emdi xupiyane körüshüp yürsek bolmaydu,— dédi Jennetxan béshini yerdin kötürmestin.
— Siz shundaq dégen bilen men sizni peqetla untuyalmidim Jennetxan. Köygen otunning küli qalidu emesmu?!... Men siz dégendek Jennetxanni emdi izlimey, öy — ochaqliq bolghan ademmen, tesiri yaxshi bolmaydu, dep nechche qétim özümni agahlandurdum, lékin men sizni... Sizni... Untup kételmidim Jennetxan. Yashliq dewrimizge qedem qoyup tunji qétim yaxshi körgen qiz siz idingiz. Meyli ishining, meyli ishenmeng, birnechche yildin buyan künde dégüdek sizni köz aldimgha keltürdüm, séghindim. Méning sizni burun qanchilik yaxshi köridighanliqimni siz bilmeysiz Jennetxan. Men öz — özümge sizni choqum alimen, uni bextlik qilimen, dep wede bergen, biraq méning arzuyum bashqilarning bir éghiz sözi bilen özgertiwétildi. Men ajiz kélip qaldim. Shu waqitta, boyun égip turmasliqim, qarshiliq körsitishim lazim idi. Lékin, men undaq qilalmidim, shuning bilen hemme ish — méning arzu — ümidlirim, ghayem berbat boldi. Sizning könglingizni renjittim, sizge uwalchiliq saldim. Baya siz méni kechürdüm, dédingiz, bilimen Jennetxan, siz hazir manga öch, méni ebedil'ebed kechürmeysiz. Shundaqmu Jennetxan?!..
Jennetxan béshini yerdin kötürüp, Toxtishahqa qaridi, uning közliridin yash tamchiliri yipi üzülgen marjandek tökülüshke bashlighanidi.
— Boldi, boldi qilsingizchu? emdi sözlimeng, men... Men... Hemmini anglighan, sizde gunah yoq Toxtaxun, shu waqitta siz shundaq qilmisingiz bolmaytti. Deslep u ishni anglighanda, sizdin nepretlen'gen, hetta ölümingizni tiligenidim, kéyin némishqidur öz — özümni éyiblidim, bu dunyada dadamdin qalsila manga köyünidighan adem siz idingiz, teqdir sizni méningdin tartip ketti. Shu chaghda men xuddi sarang ademdekla bolup qaldim. Nechche qétim ölüwalmaqchimu boldum, biraq manga hem dada, hem ana bolup, yémey yégüzüp, kiymey kiygüzüp chong qilghan dadamni oylapla bu niyitimdin yandim. Nechche qétim öyingizning etrapigha bérip, sizni yiraqtin kördüm, lékin chaqirishqa jür’et qilalmidim, jénim Toxtaxun. Men sizni söyettim, sizge bir ömür at — éshek ornida ishleshke razi idim, emma teqdir manga bu bextni ata qilmidi. Qandaq qilimen, ölmigen janda ümid bar iken, yighlap — qaqshap öttüm. Kéyin dadam qaza qilip ketti. Qiriq nezirini bérip bolup , bu dunyada emdi tartishidighan adimim qalmighandikin bashqa yaqlargha kétey, dep oylidim, lékin némishqidur ketkim kélmidi. Sizni yiraqtin bolsimu, yene körermen dep oylap, dadamning chirighini öchürmey bir yilni ötküzdüm. Kéyin dadamning burunqi tonushliri méning ehwalimdin xewer tépip, Qadir'axunni manga saye qilishti, men tartiship olturmayla maqul boldum. Mana birnechche yildin buyan turmushimiz ghorigül bolsimu, yaman emes ötüwatimiz. Qadir'axun közümning ichigila qarap turidu, herqandaq ishta mendin meslihet almay qilmaydu. Mushu chaqqiche méni tak étip chikip béqish tugül qattiqraq birer éghiz gep qilip baqqan bende emes. Lékin, bu turmushqa men razi emes Toxtaxun. Méningmu sizni oylimighan bir künümmu yoq. Siz mushu mehellige birnechche qétim keldingiz, men sizni yiraqtin kördüm, lékin siz manga diqqet qilmidingiz...
Jennetxan pes awazda yighlighach ésedep ketti. Uning sözliri Toxtishahning qelbini lerzige saldi. Toxtishah özimu tuymighan halda Jennetxanni quchaqlidi. Jennetxan uninggha qarshiliq bildürmidi.
— Könglingizni buzmang Jennetxan, bu ishlarning hemmisige men sewebchi, men sizni daghda qoydum.
— Yaq, undaq démeng...
— Rast dewatimen, emdi bizni héchkim ayriwételmeydu.
Jennetxan uning quchiqidin yulqunup chiqti — de, uning chirayigha mixtek qadaldi.
— Néme déginingiz bu, sizdek bir gungshéni bashquridighan adem shundaq dése bolamdu? Siz ya kichik bala bolmisingiz, emdi yene shundaq deydighan bolsingiz, men siz ikkinchi körelmeydighan jaygha kétimen.
Toxtishah Jennetxanning bu sözini anglap, sel ongaysizlandi — de, birdem jim bolup qalghandin kéyin éghiz achti:
— Emise siz néme désingiz shu.
— Mana emdi bu gépingiz boldi,— dédi Jennetxan,— buningdin kéyin héliqidek xiyallarda bolmang.
— Lékin biz yene körüshelemdimiz?
Jennetxan yénik uh tartip qoyup pichirlidi:
— Biz toy qilalmighan, bir öyde yashiyalmighan bolsaqmu, emdi bizni héchkim ayriwételmeydu.
— Rastma?— Dédi qattiq hayajanlan'ghan Toxtishah aldirap,— men... Men bundaq déyishingizni esla oylimighan.
Toxtishah tézlikte Jennetxanni mehkem quchaqlap, uning léwige, yüzlirige ishtiyaq bilen söyüshke bashlidi...
Shuningdin kéyin Toxtishah Oybaghqa pat — pat kélidighan bolup qaldi. Her kelgende Jennetxan bilen körüshetti. Kéyin, yeni gungshé dégen atalghu yéza, dadüy dégen atalghu mehelle komitét dep özgertilgendin kéyin Qadir Yorgha qedemmu qedem mehelle komitétining boghaltiri, mu'awin mudiri, mudiri, yacheyka shujisi bolup östürüldi. Toxtishahmu Qumbaghqa chongqur yiltiz tartip, Yasin Chong ning himati bilen yéziliq hökümetning bashliqliq ornigha békinipla ketti.
— Boldi emdi méni aware qilma... Yéqin kelme, dédim, yéqin kélme!...
Bextixanning ünlük awazda warqirishi Toxtishahning xiyalini buzuwetti. U tézlikte ayaligha qaridi. U hedep putliri bilen yotqanni tepmekte idi.
— Boldi qil, oyghansangchu,— dédi Toxtishah ayalini noqup,— közüngni achqine.
Bextixan oyghinip közini achti we érining özige tikilip qarap olturghanliqini körüp soridi:
— Téxiche uxlimapsizghu? Hazir qaysi chagh boldi?
— Sen jöylup uxlatmighan tursang,— dédi Toxtishah.
— Qara basqan oxshaydu,— dédi Bextixan yotqanlarni tüzeshtürüp,— bez yégen müshüktek ademge qarap olturmay, uxlang emdi.
Toxtishah yotqan'gha kirdi. Shu chaghda mehellidiki xorazlar bes — beste chillashqa bashlidi.
— Tang étishqa az qaptu, emdi uxlay,— dep pichirlidi Toxtishah,— ete qilidighan nurghun ishim bar...

Mushtiri
16-05-05, 15:59
Bu Shundaq Jahan (Roman) (8)


5

Bir künlük hashar besh kündimu tügimidi. Mömin Saqal qarangghu chüshüshke bashlighandila özige ayrip bérilgen wézipini tügitip, öyige qarap mangdi. U chong — chong chamdap kétiwatatti. Tosattin uning ong qapiqi lip — lip, tartti. "Ezeldin ong qapiqim tartsa, manga yaxshiliq yoq,— dep oylidi u,— emdi néme ish bolidighandu, Xudayim Mömin bendige asanchiliqni bérer..." Mömin Saqal özi bilidighan birnechche qisqa ayetni oqup süpküchligendin kéyin, qedimini téximu tézletti.
Mömin Saqal öyning aldigha barghanda birnechche kishi hoyla aldida turatti, u bir qarapla hemmeylenni tonudi. Ular Qasim Samsaq, Sultan Peti qatarliq mehelle komitét kadirliri idi. Oghulxan ular bilen takallishiwatatti.
— Silige aldinqi heptide bu éghildiki ikki qoyni berduqqu, emdi béridighan nerse yoq, öydiki pulgha yaraydighanlirining hemmisini sétip qerzge berduq. Bir mezgil téxir qilishsila, pulning épini qilip, Xudayim buyrusa hemme qerzni apirip bérimiz.
— Xuda buyrumisa, bermeydikensen — de, emise,— dédi Sultan Peti,— hélimu sanga köp kengchilik bolup ketti. Bashqilardin qerzni yighip bolduq, qolum — qoshnikenmiz, qattiq — quruq gepleshmeyli dések, özünglarni bilmidingliya, Qadir shuji on qétim buyrughanda, bir qétim kélduq. emdi tola bahane — seweb körsetmey téz pul chiqiringlar.
Bu gepni anglighan Mömin Saqalning achchiqi tutti — de, ularning yénigha kélip dédi:
— Herqandaq gep bolsa manga dégine Sultan,— dédi Mömin Saqal qolidiki ketmenni yerge qoyup,— yer térighanning gunahimu bu? Téxi besh — alte kün ilgirila xuddi bulangchidek ikki qoyni élip kettinglar, az— tola pulgha ishlep qerz qayturay désem, hashargha apardinglar. Yene emdi néme pulken u? Mushundaq qiynawersek, yene pul chiqidu, dep oylidinglarma?
— Adishoy, éghizingni chayqap gep qil maxma, maxma — shiwe, maqulma dégen ménide., sen téxi bizni bulangchi dewatamsina, eger gediningdiki qerzni tölep bolsang, qoy soyup méhman qilay désengmu ishikingge kelmeydighan ademlermiz...— Dédi Qasim Samsaq déweylep,— téxi biz gep qilmisaq sen gepning yoghinini qilisina, boldi, yerni térimisang térima, xarliqta qalghan yer yoq. Mushu tapta manga béringlar, dep turghan ademler bu mehellide köp juma.
— Ene yéring, öz jayida turuptu, chékengge téngiwal,— dédi Mömin Saqal achchiqidin titrep turup,— ikki gepning biri bolsa yerni ötküz, depla qorqutisina ademni. Shu yéring bolmisimu ölmesmiz.
— He bolidu, yerni özüng térimaymen déding — he. Kéyin bu gépingdin yéniwalma,— dédi Qasim Samsaq,— sendek oghul balining chiqip turghinimu yaxshi, qéni jürünglar kéteyli.
Qasim Samsaq qolidiki deptirini öshnisige artiwalghan yoghan somkisigha séliwalghandin kéyin, hemrahlirini bashlap mangmaqchi boldi. Shu esnada emdila ishtin yénip, bu yerdiki ghelwe — ghudurni anglap kélishken Hapiz Kaska bilen Mamut Tülke Qasim Samsaqning aldini tosti.
— Hey... Hay, Qasim adash, pitning achchiqida chapanni otqa salmayli, herqandaq gep bolsa, bar meslihet bilen ish qilmamduq, mushundaq tegen tashlap ketsek bolarma, hemmimiz bir mehellidiki adem, bir ériqning süyini ichip chong bolghan, hazir sen — pen déyishkinimiz bilen künde körüshüp turidighan gep. Sen aq — qarini perq etküdek qabiliyiting bolghandikin, özüngni tutuwal...
— Boldi manga sözlime, Hapizaxun, sen baya Mömin Saqalning dégen gépini anglimiding, xuddi biz tilep kelgendek gep qildi. Uningsizmu Qadir shujining gépi yétip ashidu bizge. Teshkilge (izahat: teshkilge — mehelle komitét démekchi) barsaq Qadir shujining "Qandaqla bolmisun qerzni yighip bolunglar..." dégen buyruqi, bu yerge kelsek héliqidek gep, elchige ölüm bolmighandikin, gepni chirayliq qilsa bolmamdu,— dédi Qasim Samsaq.
— Men chirayliq gep qilmidimma?— Dédi Mömin Saqal aldigha bir — ikki qedem méngip,— jahandiki chirayliq geplerning hemmisini dédim, emma unimisanglar qandaq qilimen. Munu öyni sétipla qerzni tügitey désem, balilar yatqudek samanliqmu bolmisa, qandaq qilimen emdi...
— Qandaq qilishing bilen méning karim néme? Men peqet pulnila tonuymen,— dédi Qasim Samsaq.
— Maqul, sen pulnila tonuysen, shundaqqu — he?
— Emdi gep qilmisangchu Mömin ,— dédi MamutTülke uning qolidin tartip,— baya Hapiz obdan gep qildi. Herqanche setleshsekmu héchqaysimiz bu yurttin köchüp kételmeymiz. Shunga, chirayliq geplisheyli. Senmuze yerni tashlapla hemmidin qutulimen, dep oylamsen? Nadanliq qilma, bu Oybaghni bizning ata — bowilirimiz döng éqitip, topisini tagharda toshup yürüp mushunchilik qilghan. Biz bu yerni tashlap ketmeymiz. Shunga, bulargha az — tola birnéme bérip yolgha sal. Yene bir qétim kélgüche birer amal chiqip qalar.
— Mende issiq jandin bashqa héchnéme yoq emdi,— dédi Mömin Saqal,— jan lazim bolsa bérey...
Bu geplerni anglighan Oghulxan sel arisaldi bolghandin kéyin érining yénigha bérip:
— Undaq démeng, mende barini bérey,— dédi — de, ishtinining yanchuqidin bir tüghünchekni élip, nechche qat kona — yéngi rextke oralghan pulni Qasim Samsaqqa tenglidi.
— Me, alsila...
Qasim Samsaq Oghulxanning titrep turghan qolidin pulni élip sanidiyu, qoshumisini türdi.
— Bizni diwane körüwatamsiz? Néme bu!...
— Pul, Qasim aka, pul, öydiki töt mékiyan qoyghan tuxumlarni yéyishkimu közimiz qiymay bir — birdin yighip sétip jughlighan pul, — dédi Oghulxan,— bari shuken, élip qoysila.
— Bergenni alghach tur Qasim adash, bular bir yerge qéchip ketmeydighu. ötken yilmu tawarning gülidek on mo yerni tonumaydighan ikki ademge berdinglar, bizge 300 yüendin bermey, ulargha 210 yüendin béripsiler, meyli déduq. Kéyin néme boldi, hosulni élipla bir kéchidila qéchip ketti. Shularni izlep yürüpmu köp chiqim tarttinglar. "Ichkirige kirip kétiptu" dédinglar, shuning bilen hemmisi tügidi. Mömin bir yerge qéchip ketmeydu. Gedinide bolghaniken, béridu.
Qasim Samsaq Mamut Tülkining bu sözini anglap özini tutuwalalmay qaldi.
— Yerni sétinglar, dep yéziliq partkom shujisi buyrughan. Ejeb manga palan — pustan dep kettinga, pikring bolsa manga démey, udul shujining ishxanisigha bar. Bizge buyruq chüshürgenmu shu bolghandikin, sanga jawabinimu shu béridu.
— Némish bu emdi,— dédi Hapiz,— bir jedelni tügitip bolalmaywatsaq, emdi sen qoptungghu Mamut, birdem tur...
— Boldi Qasim adash, sen chong bolghandikin özüngni tutuwal, Oghulxan bergen pulni élip ketkine. Kéyin Mömin ning qoligha pul kirgende séni izdisun. Shundaq qilisen he Mömin ?...
— He, qolumgha pul kirgende qerzni töleymen,— dédi Mömin Saqal.
Shu tapta Qasim Samsaqning achchiqi xélila kelgenidi. Biraq, etrapqa xéli köp ademlerning yighilghanliqini körüp, yénida bayatin béri birer éghizmu sözge arilashmay turghan Xaliqqa dédi:
— Derhal höjjet yaz.
— Nechche pulgha höjjet yazimen?— Dédi Xaliq.
Qasim Samsaq qolidiki bir yüenlik, besh moluq, ikki moluq parche pullarni qaytidin bir ret sanighandin kéyin:
— On ikki yüen üch mogha yaz,— dédi.
Xaliq höjjet yézip, Mömin Saqalning qoligha tutquzdi.
— Ménginglar, kéteyli.
Qasim Samsaqning sözi bilen mehelle komitét kadirliri kétishti.
— Silermu emdi öyünglargha kirip kétinglar,— dédi Hapiz Kaska etraptiki kishilerge,— bu yerde siler köridighan oyun yoq.
Bashqilar tarqap ketkendin kéyin Mömin Saqalmu öyige mangghach pichirlidi.
— Künimiz mushundaq ötüp kétermu?!...

Dawami Bar.

Mushtiri
17-05-05, 16:27
Bu Shundaq Jahan (Roman) (9)


Ãœchinchi Bab


At Aylixan'gha, Yol Sarixan'gha

1

Mömin Saqal éghildiki qighlarni pak — pakiz chiqirip, öyning aldidiki yolgha döwiligendin kéyin, üstini topa bilen kömüp, chirayliq perdazlap qoydi. Lékin, Sayim Pasar bashchiliqidiki tekshürüsh guruppisi uning bu ishni peqetla yaratmidi.
— Wah, Mömin axun, sen mehelle komitétta birlikke kelgen qararni anglimighan oxshimamsen? Men kanayda her küni alte wax towlap, kanaylirim qurup ketsimu, u gepler ong quliqingdin kirip, sol quliqingdin chiqip kétiptimu néme?
Mömin Saqal uning zadi néme démekchi ikenlikini bilelmidi. U Sayim Pasargha qarap qoyghandin kéyin jawab berdi.
— Yoqsu, siz kanayda towlighan uqturushni anglidim, lékin éghilda bari — yoqi mushuken, shunga mende amal bolmidi.
— Emise, birer chare qilsang bolmamdu, bez yégen müshüktek qadilip tursang, hemmisi hel bolarma?
— Mendimu néme amal deysiz, éghilimdiki qoylarning hemmisi tügidi. Mal bolmighandikin qigh yetmeydighan gepken shu.
— Uning bilen méning karim yoq. Pikring bolsa, bizge mushu ishni orunlashturghan yéziliq hökümetke bar, bolmisa bizning déginimizni qil. Sen he désila tapingni bizge artiwalsang, biz kimge artimiz? Taza bir gherez uqmaydighandek gep qilidikensen.
— Men bar gepni dédim. Buningghimu achchiqlinish kétemdu, ya sizge bashqa gep qilmisam?
— Emise némishqa biz dégen ölchem boyiche ish qilmiding?— Dédi Sayim Pasar göliyip.
— Men déginingiz boyiche qildimghu mana, qighni epchiqip chirayliq kömüp qoydum. emdi qandaq qilsam bolidu zadi?
— Bu bek az, bu yil sen tériydighan yerge quyushqa tégishlik ölchemge yetmeydu. Shunga kül — süpünde bolamdu, exlet, chawa bolamdu, ya bésilghaq, qomush bolamdu, ishqilip özüng yerge quyushqa bolidu, dep qarighan nersilerni buning üstige quyup, séghiz lay bilen suwa.
— Siz dégen ishlarning hemmisini burunqi yilliri qilghan. Lékin yerge paydisidin ziyini köpken.
— Biz sanga ziyini bar ishni qil démiduq. Paydisi barmu, yoqmu, bu mehelle komitétining qarari, qilsangmu qilisen, qilmisangmu qilisen. Yene nechche kündin kéyin, yéziliq hökümetning bahalishi bar. Shu chaghda sen öyüngde olturghan bilen barliq derdi bala bizge, eger jérimane qoysa, u chaghda qandaq bolidu? Bayam özüngmu iqrar qilding. Mehelle komitétmu wézipini orundimighan'gha jérimane qoyidu. Yézidimu shu. Shunga, men dégendek qilamsen, ya jérimane tölemsen?...
Mömin Saqal uning jérimane dégen sözini anglap lesside boshap qaldi. U yéqindin buyan jérimane, qerz dégen sözlerni anglisila, bir qismila bolup qalatti. Kündin — kün'ge tügimeywatqan qerz uni barghansiri jimighurlashturup qoyghanidi. Shunga, ular bilen yene takalliship oltursa, özige paydisiz ikenlikini hés qilip léwini chishlidi. Andin qet'iy halda:
— Maqul siz dégendek qilay,— dédi.


2

Toxtishah yéziliq hökümet mejlisxanisigha ésip qoyulghan teqdirname supitide bérilgen eyneklik jazilargha birdem qarap turghandin kéyin, qolliridin qas chiqarghach mejlisxanini birnechche ayliniwetti — de, uttur ishxanisigha kirip, orunduqta olturdi. U bügün qewetla xushal idi. Chünki, tünügün nahiyide échilghan yighinda, üch qétim arqa — arqidin yighin sehnisige chiqip, nahiyilik partkom shujisi we hakimning qolidin mukapat buyumi tapshuruwaldi. Shu chaghdiki heywetlik menzire uning köz aldidin ketméytti. Yighin qatnashchilirining qizghin alqish sadaliri, yighin axirida nahiyilik partkom shujisining "Bu yil Qumbagh yezisida ilgirilesh nahayiti zor, bughday, qonaqning birlik mehsulati ashqan, charwilarning qotan qalduqi köpeygen, déhqan — charwichilarning otturiche kirimi nahiye boyiche aldinqi qatarda turghan, bu netijiler elwette yéziliq partkom, xelq hökümitining toghra rehberliki we japa — musheqqettin qorqmay tirishchanliq körsitishidin kelgen. Mushu teqlidte yene ikki — üch yil tirishidighanla bolsa, Qumbagh yézisi nahiyimizde bir ülge tikleydu. Shunga, bashqa yézilarmu Qumbaghning tejribilirini öz jayining emeliyitige birleshtürgen halda öginishi we ulargha yétishiwélish üchün tirishishi kérek" dégen sözliri hélimu anglinip turghandek tuyulatti.
Toxtishah bir tal tamaka tutashturup, qattiq — qattiq shorighandin kéyin, oygha patti: "Her ishqa pem kérek, ötükke chem" Bu qétim azraqla pem ishlitiwédim, men oylighandin köprek ünüm berdi. Ish dégenni shundaq qilish kérek, eger sendin birer dérije yuqiri ademning könglide néme bolsa, özi éytishni xalimisimu, sen bir amallar bilen shuni bilip qilsang hem uning könglini utqan bolisen, hem séning töhpeng bolidu. Bolmisa qanche japa tartip ishligining bilen bikar. Bügünki zamanda, qapaq pul emes, barang pul boluwatmamdu. Ishligenni, japa tartqanni köridighan adem yoq. "Suning éqishigha, tükning yétishigha" qarap ish körsengla hemme ish ongay. Men bu eqilni qachan taptim, shuningdin béri amitim kélishke bashlidi. Téxi bashqilar méni körelmey, aqiley — kökiley déyishidu. Biraq, héchqandaq ishni bashqa élip chiqalmaydu. Kim bilidu, mushundaq ishlep, azraqla küchisem, nahiyige ösüp ketemdim — téxi!... Yaq, bu mumkin bolmasmikin, yéqinda anglisam, mu'awin hakimliqqa östürülidighanlarning yash cheklimisini yuqiri qaytidin békitiptimish. Nechche yildin buyan mushu ish wejidin, jedwel toldurushta yeshimni da'im bir xilla yollap kéliwatqan bolsammu, lékin hazir ümid yoqtek qilidu. Meyli bolmisa, xelq qurultiyigha, siyasiy kengeshke östürsimu bolidighu, u yerlermu oxshashla nahiye dérije... Yaq, siyasiy kengesh bolmighudek, u yerde quruq ishxanidin bashqa néme bar? Nahiye dérije bolghini bilen inawiti, puli yoq. Bashqilarning déyishiche, töt adem bir mashinigha qarashliqken. Bezide mashina yoq, yézigha xizmetke barsimu nöwet bilen bir mashinini ishlitidiken, bolmisa zangiqini yölep ishxanisida olturarmish, musteqil ishlitidighan mashinam teyyar, uni taharet qilidighan waqittin bashqa waqitta, qeyerge ishletsem boliwéridu. Meyli kündüz, meyli kéche bolsun, u mangila xas. Eger xelq qurultiyigha östürse baray. U yerde hem emeliy hohuq, hem az — tola inawet bolidu... Hey, bu ishlar qachanmu ré'alliqqa aylinar? Men mushu künni kütüp kéliwatqili uzun boldi. Emma, "kelmigen teleyde anangning heqqi barmu?" dégendek, bu teley ejeb manga kelmeywatidiya... Bashqilar uyaqtin yéza bashliqi bolup, buyaqtin mu'awin hakim yaki qaysibir idarigha bashliq bolup kétidiken. Biraq, menchu?... Yéza bashliqi bolghili az kem on yil bolay dédi. Qarighanda emdi jim turiwersem bolmighudek. Az — tola tonush tapsam bolghudek. Héliqi adashmu bir burnumdin, bir éghizimdin kirip yürüp " xatirjem bol, séni choqum yandurup kélimiz, sen Qumbaghda turiwermeysen " dep kichik balini aldighandek, xéli nersemni mok soqupla, yötkilip ketti. Uning ornigha kélgini qapiqini échip, ademge illiq chirayinimu körsetmeydighan ghora qapaq adashken. Az — tola shepe bersemmu, bilmigen'ge sélip yürüwatidu. Hazir siyaset chingip ketmigen bolsa, bu chaqqiche töt texse sey bilen bir botulka tiklep, azraqla könglümni bildürsem munasiwitimiz yaxshilinip kétetti. Emma, sel teptartip qaldim. Shundaqtimu emdi bosh kelmeymen. Saqlawérishke taqitim qalmidi. Jahanda bez yémeydighan müshük, para yémeydighan bashliq yoq. Uni indekke kéltürüwaldimmu, boldi, qalghan ishning kari chaghliq. Oghul bala dégende pul bolsila, qalghan ish yürüshup kétidu..."
Toxtishah ixtiyarsiz tösh yanchuqini silap qoydi. Uning yanchuqida tünügünki yighinda bérilgen mukapat puli bar idi. U yighindin kéyinla, buni bankigha qoyuwétishni oylighan bolsimu, lékin yighin bek kech tügigechke, amal bolmighanidi. "Buni öydiki hazazul xotun bilmesliki kérek. Bolmisa, mendin yoshurunche pul saqlapsen, dep yene béshimni aghritidu. Yaxshisi, bügünla nahiye baziridiki bankigha qoyuwétip kelsem bolghudek..."
Ishikning yenggil chékilishi uning xiyalini buzuwetti. U qolidiki tamaka qalduqini küldan'gha tashlighandin kéyin ünlük awazda towlidi:
— He, kiring.
Ishik échilip, yéziliq hökümet ma'arip ishxanisining mudiri Abdughéni Tari hijiyip kirip keldi. Uning keynidila chonglar ma'arip ishxanisining mes'uli éeyyum Ghojimu hasirighiniche kirip, Toxtishahqa leppide qaridi.
— Qéni olturunglar,— dédi Toxtishah.
Ikkiylen kreslogha kélip olturghandin kéyin yéza bashliqining özlirini néme meqsette chaqirghinini bilmigendek uning chirayigha tikilishti.Toxtishah ulargha qarapmu qoymastin, üsteldiki gézitlerni yighishturghach öz ishi bilen meshghul boldi. Shu tapta uning bayamqi xushalliqi nelergidur yoqalghandek, qapaqliri türülgen, chirayi bolsa tutulghanidi, uning zadi néme oylawatqanliqini bilgili bolmaytti. Ishxanida gézitning shirildighan awazidin bölek tiwish yoq, shu tapta chiwin uchsimu anglighili bolatti. Abdughéni Tari ünlük nepes élishqimu pétinalmay, birdem jim olturghan bolsimu, lékin buruqtumluqta ichi pushtimu qandaq, axir jimjitliqni buzdi.
— Chaqiriptikenla shangjang, anglap kélishim, birer wézipe barmikin?
Toxtishah asta béshini kötürüp, ulargha obdan bir qarighandin kéyin, bir tal tamaka tutashturdi.
— Chaqirtmisam bu ishxanigha yolimaydikensiz— de?,— dédi u tamaka isini püwliwétip,— sizge ishinip yürsem, ademning keynidin pichaq urushni öginipsiz — de?
— Yaq, undaq ish yoq,— dédi Abdughéni Tari aldirap,— sili bilen méning otturamda bir — birimizge ishenmeydighan héchqandaq asas yoqqu shangjang, özlirimu sezgenla, men dégen...
— Nahiyidin kelgenler ejeb jöylup yürüydighu emise, siz ulargha némidégen?— Soridi Toxtishah Abdughéni Tarigha mixtek tikilip.
— Men ulargha héchnéme demidim, hetta kélginidinmu xewirim yoqken. Nechche kün boldi, bizning héliqi kenji oghul késel bolup qélip, nahiyilik doxturxanida bolup qaldim. Téxi bügünla ishxanigha kélishim,— dédi Abdughéni Tari chüshendürüp,— nahiyidin tekshürgen bolsa Qeyyum mu'ellimning xewiri barmikin.
Toxtishah Qeyyum Ghojigha nezirini aghdurdi. Lékin, u yéza bashliqining qaysi gepni dewatqanliqini bilelmey, sel dergumanda bolghachqa soridi:
— Qaysi gepni deylikin shangjang?
— Bu ishni sizmu bilmemsiz? Ülüshkün nahiyidin adem kelgenmu?
Qeyyum Ghoja Toxtishahning qaysi ishni sorawatqanliqini bildi: her yili yuqiridin qish peslide yézilarda sawat chiqirish kurslirini échish orunlashturulatti, bahargha az qalghanda, nahiyidin adem kélip kurslarni tekshüretti. Uzaq mezgil bashlan’ghuch mektep oqutquchisi bolup ishlep, nechche ayning aldidila yézining chonglar ma'aripigha mes'ul qilin'ghan Qeyyum Ghoja ikki ayning aldida herqaysi mehellilerde qishliq sawat chiqirish kurslirini échish heqqide doklat yézip yéziliq hökümetke tapshurghan, yéziliq hökümet höjjet chüshürup, mehelle komitétlardin sawat chiqirish kurslirini échishni telep qilghan, Qeyyum Ghoja bu höjjetni kötürüp yürüp hemme mehelle komitét mudirlirining aldigha barghan bolsimu mudirlar her xil bahanilerni körsitip, kurs échishqa sel qarighanidi. Ülüshkün nahiyilik ma'arip idarisidin sawat chiqirish kurslirining échilish ehwalini tekshürüshke adem chiqip, yéza bashliqlirini tapalmighachqa ular sawat chiqirish kurslirining ehwalini uqush üchün Qeyyum Ghoja bilen körüshkenidi. Toxtishah uningdin shu kishilerge néme déding? dep sorawatatti,— kelgen, emdi yadimgha keldi shangjang. Ular kélip, udul yéziliq hökümetke keptu, biraq silini tapalmaptu. Exmet Yaqaup shangjangmu yoqken, shunga men bilen körüshüptiken.
— Siz ulargha néme dédingiz?— Dédi Toxtishah awazini kötürüp.
— Men ulargha héchnéme demidim,— dédi Qeyyum Ghoja ongaysizlan'ghandek murisini sel kötürüp qoyup.
— Ular tünügünki yighinda Qumbagh yézisida undaghey, mundaghey dep kettighu emise. Uyandin mukapat élip turushumgha buyandin dekkemni yep, yüzümni qoyghili yer tapalmay qaldim. Asman yiraq, yer qattiq iken, bolmisa kiriwalghudek bolup kettim. Shu achchiqimda bolghan bolsam... Toxtishah gépining axirini yutuwétip, sel turuwalghandin kéyin dédi,— qéni deng, bu néme gep özi?...
— Bashqa geplerghu bolmighan,— dédi Qeyyum Ghoja,— bizni kursqa apirip körsiting,— dédi.
Men "hazir teyyarliq xizmitini ishlewatimiz, birnechche kün ichide oqush bashlinidu" désem, ular "bashqa yézilarda bu ishlar emeliyleshtürülgili nikem, mushundaq süt uyqusida uxlawiremsiler?" dep kayidi. Arxiplarni birqur waraqlap, körüp béqipla "biz yene kélimiz, shuningghiche sawat chiqirish xizmitini ching tutunglar, qalghan gepni kéyin déyisheyli" depla kétip qélishti.
— Him, siz némishqa bu ishlarni manga burunraq démeysiz, bolmisa az — tola teyyarliq qilattuq emesmu?— dep kayidi Toxtishah,— bu dégen yéziliq hökümetni közge ilmighanliqingiz!
— Yaq, yaq undaq ish yoq,— dep aldirapla izahat berdi Qeyyum Ghoja,— ularning kélidighanliqidin méningmu xewirim yoq. Bolmisa silige némishqa xewer qilmay?...
— Bu ish meshedila tügisun, buningdin kéyin diqqet qiling — he! "Yalghuz atning chéngi chiqmaydu, chengi chiqsimu déngi chiqmaydu" dégen mushu mu'ellim... Emdiki gepke kelsek, yene 15 — 20 kündin kéyin bu xizmetni tekshürup ötküzüwélish bahalishi bolidu. Shunga, teyyarliq xizmetlirini yaxshi ishlesh zörür. Emdi hergiz yerge qarap qalidighan ishni qilsaq bolmaydu. Qéni bu ish toghrisidiki xizmetler qeyerge bardi?
Qeyyum Ghoja yéza bashliqining bügün özini mushu ish seweblik izleshtürginini sézip, xushal bolghan bolsimu, lékin chandurmidi. U burun Toxtishahning kurs échishni qollimay, eksiche mesxire qilip yürginige sel achchiqi kelgen, qorsiqi köpken idi. Lékin, hazir bu ish uning tetürisiche boluwatatti.
— Hemme mehelle komitétning mudirliri bilen körüshüp chiqtim,— dédi Qeyyum Ghoja imkanqeder özini tutuwélishqa tiriship,— lékin ular he dégendila seweb körsitip, bu ishni arqisigha sörewatidu, téxi birer ademmu sinipqa kirip baqmidi.
— Bu ish ongay mu'ellim, sizde sawat chiqirishqa tégishlik kishilerning tizimliki barmu?— Soridi Toxtishah.
— Bar, buni teyyarlap bolghili xéli künler boldi,— dédi Qeyyum Ghoja somkisidin yoghan bir depterni élip Toxtishahqa uzatqach.
Toxtishah depterni qoligha élip, uyan — buyandin mundaqla bir waraqlap qoyghandin kéyin, depterni üstelge qoyup, yene soridi.
— Sizningche qandaq qilsaq bolar?
— Özliri néme désile shu shangjang. Ishqilip bahalash bolghuche ademlerni sinipqa ekirip, az — tola birnerse ögetsek, silimu, bizmu yerge qarap qalmisaq bolatti.
Toxtishah birdem oyliniwalghandin kéyin, qolliridin qas chiqarghach ornidin turdi — de, ishxanida uyan — buyan méngip, yene ornida olturdi.
— Mundaq qilayli, hazirche jiddiy yighin échip, mehelle komitét mudirlirini bu ishqa seperwer qilayli, ikki — üch kün ichidila sinip, üstel — orunduqlarni teyyarlap qoysun. Yene "Sawat chiqirish sinipi" dégen wiwiskini teyyarlap, ishik béshigha ésip qoysun. Qalghinini tekshürup ötküzuwélishqa birnechche kün qalghanda, andin tutush qilsaqmu ülgürimiz, sizningche bolarmu?
Toxtishahning bu sözi Qeyyum ghojini ésenggiritip qoydi. Uning bayamqi xushalliqi birdinla ghayib bolup, oychan közlirini yéza bashliqigha so'al neziride tikken bolsimu, uning özidin jawab élish üchün qarap olturghanliqini körüp éghiz achti.
— Bolushighu bolidu, biraq sinipqa adem kirmise bolmasmikin. Uning üstige sawat chiqiridighanlargha kitab tarqitidighan gep. Herbir ademge birdin hésablap, nahiyidin berdi. Yene téxi ders teyyarliqi, yoqlam (izahat: yoqlam — yoqlima depter) depterlirini toldurush kérek, tekshürüshte bularning hemmisige mu'eyyen nomur qoyidu. Ashu ishlarning hemmisi tel bolghandila, andin...
— Bu ishlarni siz démisingizmu men bilimen,— dédi Toxtishah Qeyyum Ghojining sözini bölüp,— burunqi yillardimu biz her yili bundaq bahalashtin nechchini ötküzup kelgen. Bu yilmu ötküzimiz, yene kélip téxi nahayiti yaxshi netije bilen denga. Héliqi kitabliringizni bügün texlep qoyung, mehelle komitét mudirlirining qolighila bérimiz. Pulisini mehelle komitétlar özi kötürsun, bolmisa déhqan xeq dégen'ge kitab bersingiz, mut (izahat: mut — bikarliq, bikargha) bolsa alarmikin, bolmisa almaydu. Héliqi ders teyyarliqi, yoqlam dégenlerni mehelle komitétlardin sawatliqraq ademlerdin birdin ajratsaq, bir kündila teyyarlap bolidu. Buninggha sizmu nazaretchilik qiling. Qalghan ishlar kéyin bir gep bolar.
Toxtishahning bu gepliri Qeyyum Ghojigha yaqmidi. Eger uning déginiche bolidighan bolsa, kéyin choqum yerge qarap qalidighan ish chiqatti. Lékin, bu toghrida emdi yene gep qilsa, da'im öziningkini rast dep turuwalidighan bu memedan ademning "Bir taxta qoghunni bir pul" qilishidin ensiridi.
Toxtishah Qeyyum Ghojining ündimey olturghanliqini körüp soridi:
— Sizningche shundaq qilsaq bolarmu?
— Bolidu, shundaq bolsun,— dédi Qeyyum Ghoja na'ilaj.
— Hazirche shunchilikla déyiship turayli, yene téxi nurghun ishlar bar. Hemmini bir — birlep qilish kérek. Lékin, aldirap kétishke bolmaydu. "Aldirighan chokan érige tezim qiptu" dégendek, bizmu aldirap, burnimizni qanitiwalmayli yene. Hazirqi eng muhim ish — yighin échish. Siz chiqip katipqa deng, hazirla uxturush chiqirip mangduruwetsun. Kech sa'et toqquzda, yaq yettide jiddi yighin bar.
Yéza bashliqining sözini anglap, Qeyyum Ghoja matériyallirini yighishturdi — de, sirtqa mangmaqchi boldi. Abdughéni Tarimu ornidin turiwédi, uni toxtitiwaldi.
— Siz toxtap turung mudir, siz bilen qilishidighan muhim gep bar.
Qeyyum Ghoja ishxanidin chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah ornidin turup, Abdughéni Tarining yénidiki bikar orunduqqa keldi — de, uning quliqigha pichirlashqa bashlidi.



Dawami bar.

Mushtiri
18-05-05, 18:16
Bu Shundaq Jahan (10)



3



Etigendin buyan béshi aghrip, héch ish xushyaqmaywatqan Mömin Saqal ayalining otun keslesh üchün ishikning keynidiki yöleklik paltini élip sirtqa mangghanliqini körüp, ornidin turushqa mejbur boldi.
— Paltini ekile, otun dégenni erkishi yaridu. Mang, ishing bolsa qil.
Mömin Saqal paltini ayalining qolidin yulup élip, hoylining bulungigha döwileklik köteklerdin bir — ikkini tallidi — de, paltini zerb bilen urushqa bashlidi.
— Mushundaq qara qishta 2 — 3 yüz kilo kömür bolghan bolsa — he!— Dédi érining keynidinla songdiship chiqqan Oghulxan érining palta urushlirigha qarap,— ötken yilimu bir amallar bilen azraq kömür éliwéduq, qishni biminnet chiqarduq. Biraq, bu yil tapqan — terginimiz qerzgila ketti. Bolmisa, bizmu bashqilardek...
— Séningmu kömür qalighung keptu — de,— dédi Mömin Saqal sel toxtap démini éliwalghandin kéyin,— bolsighu shundaq qilsaq bolatti. Amal qanche, qolumgha pul kirse, bu tilikingni choqum ijawet qilimen.
— Men mundaqla dep qoydum, gépimni rastmikin, dep oylap qalmisila yene. Kichik chéghimda qonaq pasirini qalap chong bolghanmiz. Hazir kötek bolsimu, otun bar. Bumu silining yeziche bikar turmighanlirining paydisi. Méning bashqa ghémim yoq, peqet qerzlirimizni tügitiwalsaqla boldi.
— Biz hayatla bolsaq, qerz dégen tügeydu. Awal salametlikingni tiligine, "Ölümdin bashqisi tamasha" deydu.
Bu gepni anglighan Oghulxan érining saqal bésip ketken chirayigha qarap, ich aghritip qaldi. Mömin Saqal birdemde xéli otun yériwetkenidi.
— Emdi bolsunmikin, azraq dem éliwalsila, qalghinini ete yérip birerla...
— Yene birdem yériwéteymikin...
Shu esnada sirtta mashina matorining gürkirigen awazi anglinip, Toxtighandek qildi. Aridin uzun ötmeyla hoyla ishiki échilip, Qadir Yorgha üch ademni bashlap kirip keldi. Mömin Saqal bu waqitsiz kelgen chaqirilmighan méhmanlargha qarap, her xil xiyallarni qilip ülgürgen bolsimu, lékin edep yüzisidin qolidiki paltini tashlap, ular bilen qizghin salam — sehet qilishti.
— Sajuyjang séni alayiten yoqlap keldi Mömin , u séni nuqta qilip tutmaqchi, shunga sen bilen tepsiliy paranglishidu. Nemini sorisa, shuninggha jawab ber juma,— dédi Qadir Yorgha yénidiki waqitsiz qorsaq salghan salapetlik ademni körsitip.
Mömin bu gepni anglap sel te’ejjüplendi "Men téxi yézigha yéngidin kelgen bashliqmikin yaki qerz süylep kelgenmikin, dep oylisam, méni nuqta qilip tutidiken — de, némishqa nuqta qilip tutar?..." Mömin Saqal ongaysizlinip, qolini meqsetsizla pulanglitip qoydi.
— Maqul shuji, dégenliri boyiche qilay. Hawa soghuq, awal öyge kireyli.
Mömin Saqal qolashmighan heriketler bilen méhmanlarni teklip qildi. Ularmu del shuni kütuwatqandek Mömin ning sözini anglapla, öyge qarap mangdi. Mömin ulardin ildamraq méngip bérip, ishikni achti — de, öyge bashlidi. Ular öy ichige kiriship, ayaghlirini salmayla kigiz üstige chiqip bedeshqan qurup olturushti.
— Qéni xotun, meshke otun séliwétkine,— dédi Mömin özining arqisidin tap bésipla kirgen ayaligha.
Oghulxan sirtqa chiqip ketkendin kéyin öy ichini süküt qaplidi. Sajuyjang dep atalghan adem bolsa, öy ichige zen sélip qarimaqta idi. Uning yénidiki yigit öyge kiripla, qoltuqigha qisturuwalghan somkidin birnechche bet qeghezni élip, tizigha qoyup ülgürgenidi. Yéni biri — kepke kiyiwalghini kigizge qarap olturatti.
— Gépimizni qilishqach olturayli,— dédi Qadir Yorgha jimjitliqni buzup,— men baya dédim, Sajuyjang séni bu yil nuqta qilip tutidighan boldi, pütün mehelle boyiche birmu bir tasqap yürüp, séni özi namrat dep talliwaldi. emdi belni bosh qoyup berseng bolmaydu juma. Sen emdi Sajuyjangning noqtisi... Anglidingmu?
— Anglidim, choqum dégenliriche...— Mömin Saqal bayatin béri özining qandaq nuqta ikenlikini bilelmigen bolsimu jawab berdi.
— Bu mundaq ish,— dédi Sajuyjang dep tonushturulghan kishi qisqa yötiliwalghandin kéyin,— nahiyidin shundaq yolyoruq chüshti, herbir idare birdin mehelle komitétni nuqta qilip tutup, namratliqtin qutuldurush üchün yardem qilidighan gepken. Idare bashliqi mehelle komitétining xizmetlirige yétekchilik we heydekchilik qilghandin sirt, bir a'ilini höddige élip, namratliqtin qutuldurup, béyitish üchün alaqilishish nuqtisi qilidiken. Shunga, biz yuqirining yolyoruqini beja kéltürüsh üchün Oybaghqa kelduq. Mehelle komitétining xizmetliri bilen tonushqach sizning ehwalingizni anglap, sizni nuqta qilip tutmaqchi bolduq. Qandaq, bu yil béyishqa ishenchingiz barmu?
Mömin Saqal bu sözlerni anglap, ichide xushal bolghan bolsimu, lékin chandurmidi. "Qarighanda xéli chong idarining bashliqidek qilidu. Eger bu ish emelge éshipla qalsa, ularmu he — hu déyiship berse, menmu tirishsam, qerzlerni töliwétip andin kéyin..."
— Matang chishliwalghandek olturisen'ghu Mömin , gep qilmamsen,— dédi Qadir Yorgha Mömin ning jim olturghinini körüp.
— Bu obdan ish boptu, herqaysiliri méni shunche ademning ichidin nuqta qilip tutup köyün'gen yerde, qarap tursam bolamdu,— dédi Mömin jawaben, — ishqilip ölmigen janda ümid bar bolghandikin, tirishmisaq bolmas.
— Yaxshi gep boldi. "Gep yüzde yaxshi, usul tüzde" kéyin her ikkilimiz yerge qarap qalsaq bolmas, sizmu bel qoyuwetmeng, bizmu yardemni ayimayli. Shundaq qilip namrat dégen qalpaqni bir yoli chörüwéting.
Bu geplerni anglap Mömin Saqalning wujudigha bir issiq eqim taraldi. Xéli waqitlardin buyan bunchilik gepni anglimighan Mömin dadisi héytliq bergen balidek xushalliqqa chömgenidi.
— Maqul, Xuda buyrusa, issiq jénim ténimdila bolidiken...
— Bayam Sajuyjanggha gépingni qildim, u séning hemme ishingni asasen bildi. Shunga, senmu bosh kélme juma,— dédi Qadir Yorgha Sajuyjanggha qarap qoyghandin kéyin, Mömin ning sözini üzüp qoyup...
— Maqul...
Shu esnada Oghulxan chay demlep, dastixan teyyarlap, kigiz üstige sélishqa temsheldi.
— Boldi, aware bolmang, biz bayila tamaq yep kélduq,— dédi Sajuyjang aldirapla.
— Shundaq bolsimu... — Dédi Oghulxan uninggha qarap,— öyge keptila, herqaysilirining kélishidin bixewerkenmiz, qattiq — quruq bolsimu...
— Biz téxi köp kélimiz. Yene bir qétim kelgende aldirimay olturup, chay ichermiz,— dédi idare bashliqi sadiq.
— Shundaq qiling, Sajuyjang rast deydu. Biz téxi bayila tamaq yewalghan,— dédi Qadir Yorghimu uning gépini quwwetlep.
— "Kembeghelning chéyi chishqa dora" deptiken, emise birer piyale chay bolsimu...— Dédi Mömin Saqal.
— Emdi bundaq tüzüt qilishmayli jumu uka, bir körüshken tonush, ikki körüshken tughqan, buningdin kéyin bir tughqandin chare bolushup ketimiz. Bizmu sizni béyitimiz dewatimiz, namrat dégen gepni emdi qilmang.
Sadiqning sözi bilen teng, bayatin béri tizigha qeghez qoyup olturghan yigit bir qur xet yazmastin ularning sözige diqqet qilip olturghachqa, pixildap külüp ketti — de, yénidiki shopur yigitning béqinigha noqushi bilen jim bolup qaldi.
— Emise shundaq bolsun, biz yene kélimiz.
Sadiq ornidin qozghaldi. Bashqilarmu del shuni kütüp turghandek orunliridin turushup, öydin chiqti. Ishikning échilishi bilen hoylida danlawatqan birnechche toxu qaqaqlighan péti qéchishti. Sadiq toxulargha birdem qarap turghandin kéyin soridi.
— Awu xoraz silerningmu?
Mömin Saqal u körsetken xorazgha qarap, tézla jawab berdi.
— He'e, bizning.
— Ejeb chirayliq xorazkine, nechche waqittin béri men mushundiqini izlep tapalmighanidim.
Bu gepni anglighan Qadir Yorgha bir ishni pemligendek bolup dédi.
— Tapalidilimu?
— Yaq.
— Emise uni alghach ketsile,— dédi Qadir Yorgha,— Mömin ning toxuliri xéli köp, birer yérim toxu dégen héch gep emes. Shundaqmu?
Mömin Saqal tenglikte qélip Qadir Yorghining gépini ilajsiz testiqlidi.
— He'e.
— Yaq... Yaq... Bundaq qilsaq qandaq bolidu. Bazardin alay, bazardin...— Dédi sadiq xorazdin közini üzmey turup.
— Way boldi qilsila, tüzüt qilishmu yolida bolidu deymen. Qéni Mömin , shu xorazni taqqide tute,— dédi Qadir Yorgha.
Mömin Saqalning besh toxusi ichide xoraz mushu birla idi. Uning xorazni bergüsi bolmisimu, lékin méhmanning könglini ayap ilajsiz xoraz terepke mangdi. Lékin, xoraz uni körüsh bilenla qachti.
— Bizmu yardemleshsek bolghudek,— dédi Qadir Yorgha,— awu tam terepke qistayli.
Shu'an bir zerbidarlar etriti atakigha ötüshti. Ular xéli hépiliship xorazni tutqanda, obdanla terlep halidin ketkenidi.
— Xéli sémizken kasapet,— dédi shopur qolidiki toxuni bayamqi yigitke sunup,— ching tutunglar jumu adash, qachuruwetmenglar yene.
— Xatirjem bolunglar, bu chaqqiche méning qolumgha chüshken héchqandaq nerse qéchip qutulghan emes,— dédi yigitmu bosh kelmey.
Ular hoylidin chiqqanda, öy aldidiki yolda Toxtitip qoyulghan kichik mashina tüwige ushshaq balilar yighilghanidi. Ular mashinini aylinip, ajayip bir nersini tamasha qiliwatqandek qiziqip qarap turushatti.
— Xosh emise, biz yene körüshimiz, shuningghiche yaxshiraq bir pilan tüzüp qoyung — he!— Dédi sadiq mashinigha chiqip bolup.
— Maqul,— qisqila jawab berdi Mömin Saqal.
Mashina topiliq yolda chang — tozan tozutup uzap ketkendin kéyin, Mömin Saqal hoyligha yénip kirip, qapiqini türüp turghan ayaligha qaridi.
— Qarap turup, paxlandek bir xorazni tutquzup qoydila,— dédi Oghulxan,— emdi biz qandaq qilarmiz?
— Özüngmu kordingghu, Qadir shuji béreyli dewatsa, men némimu déyeleyttim. Uning üstige méhmanken, yaq déyishke tilim barmidi.
— Bergüsi kelse öziningkini berse bolmamdu, xeqningkide kishi könglini xush qilghuche. emdi bizning toxularghimu xoraz bolmisa bolmas.
— Buninggha bir amal tépilip qalar. Qarisam héliqi Sajuyjang xéli bolidighan ademdek qilidu. Silerni béyitimiz, dep nuqta tuttuq deydu. Eger birer shapa'et bilen...
— Way qoysila, asmandiki ghazning shorpisigha nan chilap yémey, hazirqi zamanning ademlirining tili sheker bolghini bilen, kim bilidu némini oylawatqinini. Biz bundaq chirayliq geplerni az angliduqmu, yene bolushimiz shu. Ikki bilikimizge tayanmisaq, qaldisi bikar.
— Saqiligha aq sanjighanda, yalghan sözlep yürmes?
— Boldi talashmayli, chüjini küzde sanaymizghu téxi!— Dédi Oghulxan,— hazir bek burun xush bolup ketmeyli...
Mömin Saqal ayalining sözige reddiye bermekchi boldiyu, toxtap qaldi.


4

Toxtishahning dégini toghra chiqti. Nahiyidin rasttinla tekshürüsh guruppisi kélip, chonglar ma'aripining sawat chiqirish ehwalini tekshürdi. Nechche kündin béri tamaqqimu rayi barmay, xélila oruqlighan Qeyyum Ghoja ishqa chüshüsh waqtidin sel kem ikki sa'et burun yéziliq hökümet qorasigha ünüp bolghanidi. U yéza bashliqi ishxanisi aldida arqa — arqidin tamaka chekkech, xilmu — xil gadirmach xiyallar ilkide uyan — buyan mangdi. Ademge kütush shundaq uzun bilinip kétidighan oxshaydu. U sa'itige demmu — dem qarap bitaqetlik ilkide aran ishqa chüshüsh waqtini qilghanda, yéziliq hökümetning Toxtishahqila xas mashinisi derwazida köründi. "Xudagha shükür, hernéme bolsa keldi, emdi qalghan ishlarni meslihetlishiwalsaq, andin bashqa teyyarliqlarni tügetsek..."
— Etigendila kéliwapsizghu mu'ellim. Kéchidin közingizge uyqu kirmigen oxshaydu — he!— dep küldi Toxtishah mashinidin chüshüp, etrapigha boyundap qarighach.
— Emdi... Bahalash bolghandikin, az — tola teyyarliq bolsa qilarmizmikin dep...— Qeyyum Ghoja zorigha külümsirep, Toxtishah bilen ikki qollap körüshti.
— Ishlar pütkendekmu?— Soridi Toxtishah uni ishxanigha bashlap kirgende.
— Emdighu yaman emes shangjang, xéli hel...— Qeyyum Ghoja némishqidur gépining axirini yutuwetti.
— Bu sizning chonglar ma'arip xizmitini ishlep, tunji qétim bahalashqa qatnishishingiz emesmu? Tebi'iy ehwal, toghra chüshinishke bolidu. Héli ular kelse, axsham, tapilighinim boyiche ish qiling juma, aghzingizgha kelgenni sözlewermeng, herqandaq ish bolsa chirayimgha qarap ish qiling. Bu sizning ishingizla emes, pütün yézining xizmiti bilen munasiwetlik chong ish. Bahalashta layaqetsiz boldi, dégenlik Qumbagh layaqetsiz boldi, yene kélip bu yézining birinchi qol rehbiri Toxtishah layaqetsiz boldi, dégenlik. Uqtingizmu?
— Uqtum,— dédi Qeyyum Ghoja uning chirayigha tikilip.
Shu esnada ishik chékilip, Toxtishahning ijazitidin kéyin, Qawul xéli köp matériyallarni kötürüp ishxanigha kirip keldi.
— Qandaqraq ukam, matériyallar pütkendu?— Soridi Toxtishah Qawuldin.
— Pütti, kéchidin kirpik qaqmay hemmini pütküzup, chirayliq qilip aqqa köchürüp chiqtim. Körüp baqqan bolsila,— dédi Qawul qolidiki doklat originalini Toxtishahqa sunup.
Toxtishah matériyalni uning qolidin aldirimay élip, üstelge qoyghandin kéyin, sel éngiship qeghezdiki danimu — dane qilip yézilghan xetke téz — téz köz yügürtüshke bashlidi. U arqa — arqidin birnechche betni körüp chiqqandin kéyin axirini oqumayla béshini kötürdi.
— Jayida... Taza jayida yézipsen ukam. Eqlingge köz tegmisun. Xizmetni japaliq ishligen bilen sendek texsige élip chiqip, köz — köz qilidighan adem bolmisa bikar — de, qolungdin ish kélidu, dep bikar maxtimaymen séni. Mushundaqla ishliseng...— Dédi Toxtishah Qawulni maxtap,— kim bilidu kéyin ösüp, biznimu bashqurup kétemsen téxi.
Qawul yéza bashliqining sözlirini anglap, sel xushal boldi. Uning sériqqa mayil chirayida tebessum jilwilinip, bürkütningkidek közliride ümid uchquni parlidi.
— He rast, yighin xatirilirimu pütkendu?— Soridi Toxtishah uningdiki özgirishlerni körüp "gépim tesir qildi" dégenlerni könglidin ötküzgendin kéyin.
— Pütti, hemmini tex qilip qoydum,— dédi Qawul tézla.
— Yaxshi boptu. Emise siz chiqip, yighin zalini öz közingiz bilen körüp, qalghan ishlar barmu, yoq; qarap béqing.
— Maqul, — dédi Qawul béshini lingshitip.
Qawul ishxanidin chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah yénik bir esniwaldi, andin aldidiki matériyalgha qaridi. U matériyalni rasttinla oquwatamdu yaki xiyal sürüwatamdu, birnerse dep bolmaytti. Chünki, Toxtishahning közi bir nuqtigha tikilip qalghanidi. "hemme ish jayida bolsa, bügünki tekshürüshtin bir ötüwalsam, kéyin ikkinchi bundaq xizmetning yénigha yolimasmina, yashinip qaldingiz, salametlikingiz yaxshi emes. Shunga, asanraq, mushu xizmetni ishleng, dése, maqul deptimen. Poq yégenning eqli, bu ishning etidin — kechkiche bashqilarning chirayigha qarap, yélinip, yalwurush bilen bolidighanliqini bilgen bolsam, deslipidila unimaskenmen. Sinipta öre turup ders sözlesh japaliq bolghini bilen, hazirqi ishimdin ming yaxshi idi. Epsus..."
Sirtta mashinining sozup bérilgen signal awazi anglandi. Toxtishah ornidin chachrap dégüdek turup dérize aldigha keldi — de, sirtqa qaridi.
— Keldi... Keldi... Téxi Létip shenjangmu keptu. Qarighanda adem az emesken. Qéni Jürüng, sirtqa chiqayli,— dédi Toxtishah shaqqide keynige örülüp.
Toxtishah yügürüp dégüdek sirtqa mangdi. Qeyyum Ghojimu uninggha egeshti. Ular ishxana binasining aldigha chiqqanda tekshürüshke kelgenler mashinidin chüshüp bolghanidi.
— Yaxshimusile, Li Shenjang, aman turghanla, bala — chaqa, öy ichi tinchliqtu,— dédi Toxtishah Létipqa körüshush üchün qosh qolini tenglep,— özliri bilen körüshkili bolidighan waqitmu bolidiken — he! Nechche qétim nahiyige barghanda, silini peqet uchritalmidim. Bashqilardin sürüshtürsem, héli Ürumchige yighin'gha ketti, dégen, héli Beyjinggha ketti, dégen. Shundaq qilip, didarlishalmiduq...
— Ejeb aldirash bolup kettimghu tang, ishlar döwilinip turghan, birni qilip tügetsek, keynidinla biri... Mushundaq qilip künimiz aldirashliq bilen ötüwatidu,— dédi Létip uning sözige jawaben.
— Shundaqmu, xizmet, xizmet dep yürüp, özlirini bek alduruwetmisile, salamet bolsaqla, qalghan ishlar öz yoli bilen yürüshüp turidu,— dédi Toxtishah xushametkoyluq bilen,— qarisamghu renggiroyliri xéli yaman emes, ötkende körüshkendikidin xélila semrip qapla...
Létip gep — söz qilmidi. Shu esnada bashqilarmu ularning yénigha keldi. Toxtishah bashqilar bilenmu qizghin halda körüshkendin kéyin, Létipqa qaridi.
— Mejlisxanigha kirimizmu ya udul mehelle komitétqa baramduq?— Soridi Toxtishah.
— Aldi bilen doklat anglayli, andin kéyin mehelle komitétlargha bérip, qalghan ishlarni köreyli,— dédi Létip.
— Qéni emise, buyaqqa mangili,— dédi Toxtishah ulargha öz ishxanisining udulidiki öyni ishare qilip.
Ular mejlisxanigha kirgende, öy tonurdek issighanidi. Tam boylitip qoyulghan yumshaq orunduqlarning aldidiki shirelerde bundaq qara qishta asan tapqili bolmaydighan qoghun — tawuz, üzümler we bashqa her xil yémeklikler tiziwétilgenidi. Tekshürüsh guruppisidikiler jaylishiwalghandin kéyin, Qawul ulargha qiziq chay quydi.
— Qéni emise, méwe — chéwilerge éghiz tegkech olturunglar,— dédi Toxtishah,— aldirap qélip layighinglarda bolmisimu, aran mushuni ülgürttuq, qalghinini kechte tolduruwalarmiz.
Bashqilar qiziq chayni püwliwétip ichishti. Lékin, Létip héch nersige qol sozmay, yanchuqidin bir qap tamaka chiqirip, bir talni léwige qisturup, chaqmiqini yandurup tutashturghandin kéyin Toxti shahqa qarap: "Qéni bashlimamsiz?" dégen menada béshini lingshitti.
— Emise men xizmet doklatini qilghach turay, siler chay — pay ichkech, anglanglar,— dédi Toxtishah tewezzu bilen.
Bashqilarmu maqulluq bildürgendek bashlirini lingshitti. Toxtishah Qawul yézip teyyar qilghan matériyalni ünlük awazda oqushqa bashlidi. Tekshürüsh guruppisidikiler uning awazigha qulaq salghach, shirediki nazu németlerge éghiz tegmekte idi.
Alahazel birer ash pishim waqit bolghanda, Toxtishah doklatni tügetti. Bu yerde olturghanlardin hemmisidin bekrek heyran bolghini Qeyyum Ghoja boldi. Chünki, bashqilar Qumbaghdiki ishlarni bilmeytti, bu yerdiki hemme ish uninggha besh qoldek ayan idi. Toxtishahning "Nahiyilik xelq hökümitining orunlashturushi boyiche bu yil yézimiz chonglar ma'aripigha alahide étibar bilen qarap, on qétim mexsus yighin échip xizmetlerni orunlashturduq, tejribe — sawaqlarni yekünliduq. Herqaysi mehelle komitétlarda sinip teshkillep, muntizim oqutushni yolgha qoyduq, deslepki imtihan ehwalidin qarighanda, sawat chiqirish obyektlirining imtihandin ötüsh nisbiti 92 pirsenttin ashti..."dégen sözliri uni heqiqeten heyran qaldurghanidi." Bir qétimliq yighin échish, bir qétimliq uqturush, bahalash aldidiki teyyarliq... Peqet mushulighu. Bu zey salmay paxta atqanliq. Eger bu ishlar ashkarilinip qalsa..."Qeyyum Ghoja xiyalining axirini dawamlashturalmay qaldi." Doklatni men oqumidim yaki men yazmidim, hemmisi shangjangning koziri, kéyin birer ish bolup qalsa, rastini désemla bolidu. Qalghinini shu waqtida körermen..." dep oylidi u yene öz könglige teselli izdep.
— Yighin xatirisi, mehelle komitétlargha tarqatqan uqturushlar barmu?— Soridi ma'arip idarisining mu'awin bashliqi Sétiwaldi Séyit uningdin.
— Bar, mana hemmisi teyyar,— dédi Toxtishah aldidiki matériyal xaltisidin bir depter we birnechche qeghezni ayrip élip Sétiwaldi Séyitqa sunup.
Sétiwaldi Séyit depterlerni bir qur tekshürgendin kéyin, qayil bolghandek béshini lingshitqach dédi:
— Rast dégendek toluq iken, nahayiti etrapliq orunlashturush boptu. Xatirisimu jayida yéziliptu.
Bashqilarmu xatirini bir qur körüp chiqqandin kéyin yanchuqliridin depterlirini chiqiriship, bir némilerni yézishti.
— Xosh, doklatnimu anglap bolduq, emdi birer mehelle komitétni neq meydanda körimiz. Imtihan alimiz, bu arqiliq omumiy xizmetlerge baha bérimiz,— dédi Létip Toxtishahqa qarap,— chek yézip tashlaymizmu yaki özimiz xalighan mehelle komitétqa baramduq?
— Ixtiyar silide,— dédi Toxtishah,— lap gep emes, yézimizning xizmetliri bu yil mas qedemde qanat yayduruldi. Meyli chek tartayli, meyli özliri xalap barsila, boliwéridu.
Qeyyum Ghoja bu sözlerni anglap ornida olturalmay qaldi. "Qarang qap yüreklikini, ejeb mushundaq waqittimu qorqmay yalghan sözlewéridikine..."
— Meyli emise, biz döngsatmigha (izahat: Döngsatma — yer nami) bérip körüp baqayli,— dédi Létip keskin halda.
— Tola obdan hakim, dégenliri boyiche bolsun,— dédi Toxtishah mejlisxanidikilerge obdan bir qarap qoyup, — u yerning xizmetlirimu yaman emes. Choqum herqaysilirini razi qilidu.
Toxtishah ornidin turup, Qeyyum Ghoja we Qawulgha közi bilen ishare qilip qoyup, sirtqa chiqti — de, arqisidin songdishipla chiqqan ikkiylenni bir chetke tartip pes awazda soridi:
— Bayiqi gepni anglidinglarma?
— Angliduq,— ikkiylen tengla jawab bérishti.
— Emise Qawul, siz Exmet shangjang bilen uchqandek Döngsatmigha bérip, men tünügün silerge orunlashturghinim boyiche ish qilinglar. Birer chataq chiqip qalsa bolmaydu — he! U chaghda men siler bilen obdan hésabliship qalimen. Uqtingizmu?
— Uqtum,— dédi Qawul béshini lingshitip.
— Sizmu bular bilen bille béring mu'ellim,— dédi Toxtishah Qeyyum Ghojigha qarap,— siz kespiy jehettiki ishlargha mes'ul, qalghan ishni Exmet shangjang bilen Qawul özi orunlashturidu.
— Maqul,— dédi Qeyyum ghojimu.
— Emise ghach — ghüch bolunglar, bular bérip bolghüche ishlar putsun, maqulmu?
— Maqul... Maqul...
Ikkiylen tézlik bilen yürüp ketkendin kéyin, Toxtishah mejlisxanigha kirip, bayamqi jayida olturdi. Meshke kömür sélip, bashqilarning chinisige chay quyup bolghan yéziliq hökümetning bashqa bir kadiri uning yénigha keldi.
— Siz qasside ashxanigha chiqip kiring,— dédi Toxtishah,— tamaq teyyar bolghan bolsa, tamaq tartinglar.
— Maqul shangjang.
U chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah ornidin turup, mejlisxanidikilerge bir taldin tamaka sundi.
— emdi mangamduq,— dédi Létip sa'itige qarap qoyup.
— Sel téxir qilayli Li Shenjang,— dédi Toxtishah,— az— tola tamaq yewélip andi barsaqmu kéchikmeymiz.
— Téxi etigen'ghu, öydimu obdanla chay ichiwalghan, qorsaq achqichimu bolmidi,— dédi Létip, — aldi bilen tekshürüshni tügiteyli, andin kéyin tamaq yésekmu bolidu.
— Ughu shundaq, lékin teyyarliq qilip boptimiz. Uning üstige doxturlar etigenlik tamaqni yaxshiraq yéyishni tekitleydiken emesmu, "Etigende quwwetlik ye, chüshte köp ye, kechte az" dégini bikar gep emes, shunga jindek téxir qilayli...
Uning sözi tüge — tügimeyla ishik échilip, yéziliq hökümetning birnechche kadirliri petnus kötürüp kirip kélishti. Issiq hor kötürülup turghan göshler shirelerde qoyulghandin kéyin, Toxtishah ularni teklip qildi.
— Qéni , paxlan göshi. Konilar "Awwal ta'am, andin kalam" deptiken. Aldi bilen qorsaq toqlayli, andin kéyin xizmet qilsaqmu bolidu.
Létip eslide, Döngsatmigha mangmaqchi idi, lékin aldidiki ghizani tashlap mangsa, sel epsiz bolidighanliqini hés qilip, ündimidi. Bashqilarmu Létipning jim olturghinini körüp, Toxtishahning zorlishi bilen göshke qol sozushti...
Bahalash ömikidikiler Döngsatmigha kelgende, chüshke yéqinliship qalay dégenidi. Ular tézlik bilen ishqa kiriship ketti. Beziler imtihan élip qeghez tekshürüshke, beziler mehelle komitét emeliy ishligen xizmetlerni tekshürüshke ayrildi. Qeyyum Ghoja endishe ichide terlep — tepchirep bir chette qarap turatti. Eger birer kélishmeslik chiqip qalsa, u chaghda ... Qorqqinidin uning put — qollirida jan didari qalmighandek qilatti.
— Hay mu'ellim, sili ejeb turup kétiplighu, jürsile mayaqqa,— Toxtishahning ünlük warqirishi bilen xiyal yipi üzülgen Qeyyum Ghoja "Döngsatma mehelle komitéti sawat chiqirish sinipi" dep chong wiwiska ésilghan öy terepke qarap mangdi.




Dawami bar

Mushtiri
18-05-05, 19:14
Á¤¡¡Ñª¡¡·ü¡¡ Ãº

×÷ÕߣºÁø²ÐÑÃ

http://www.xxsy.net/wx/liucanyang/lxfl/
http://www.bookhome.net/wuxia/lcy/lxfl/
http://gd.cnread.net/cnread1/wxxs/l/liucanyang/lxfl/
http://cnread.net/cnread1/wxxs/l/liucanyang/lxfl/index.html

Hazirqi Zaman Uyghur Edebiy Tilidiki Y¨¦ngi Statistika
http://uighursoft.com/uighur/news/20041221.htm

Mushtiri
18-05-05, 19:52
Bir tildin yene bir tilgha aptomatik terjime qilidighan tor betliri

http://translation.langenberg.com/
http://www.webmasteryp.com/members/translator.htm
http://www.freetranslation.com/
http://babelfish.altavista.com/
http://dcregistry.com/users/momybgbz/eng.html
http://www.adultchamber.com/members/translator.htm
http://www.humanitas-international.org/newstran/more-trans.htm
http://www.freetranslation.com/web.htm
http://www.freelanguagetranslator.com/
http://www.online-translator.com/srvurl.asp?lang=de
http://free-translation.imtranslator.com/
http://webtranslation.paralink.com/urlmode.asp
http://www.worldlingo.com/en/products_services/worldlingo_translator.html
http://www.foreignword.com/
http://homer.ca/resources/translate.htm
http://www.languagecourse.net/online-translation-service/online-translation-services.php3

Toluq terjime qilalmisimu, esqétip qalsa ejeb emes.

Mushtiri
19-05-05, 08:25
Bu Shundaq Hahan (11)



5

Axsham ichken haraqning keypi bilen béshi aghrip turuwatsimu, etigendila ornidin turup, tüzük nashta qilmastin ishxanigha kéliwalghan Qadir Yorgha mehelle komitét kadirlirining doklatini anglap chéchildi.
— Herqaysinglarning ornida ayal kishi bolsimu, bu ishni bu chaghqiche bir yaqqa élip chiqip bolatti. Ikki — üch aydin buyan herküni qerz yighipmu téxiche quyruqini bir yerge yighalmapsiler. Oylap béqinglar, köz aldimizdila etiyazliq térilghu bashlinidu. Mushundaq sörelmilik qilsaq, qachanmu qerz yighishni tügitip bolalaymiz?
Ishxanidikiler yer tégidin bir — birige ménilik qarishiwalghandin kéyin, yene jim olturushti. Ishxanini éghir sükünat basqan bolup, peqet ulugh — kichik nepes élishlarla jimjitliqni buzup turatti. Ular Qadir Yorghining mijezini obdan bilgechke, héchkimmu éghiz échishqa pétinalmaytti.
— He, qéni gep qilinglar, emdi qandaq qilimiz zadi?— Dédi Qadir Yorgha üstelge qattiq urup.
Mehelle komitét kadirliri béshini kötürüshüp, Qadir Yorghigha qarashtiyu, yenila ittik yerge qariwélishti.
— Yéngi toyi bolghan chokandek qilishmay, béshinglarni kötürünglar,— dédi Qadir Yorgha chéchilip,— mushundaq tawi nazuk bolghanning kasapiti bu. Men nechche qétim dédim, bir yilliq ishni kéler yilgha qoysaq, sörülüp yürüwersek, kéyin ishlar bir cholghashsa, nahayiti köpiyip kétidu. Shunga, az — azdin yürüshtürüp tursaq, tügeydu emesmu!
— Hélimu dégenliri boyiche qilduq shuji. Lékinze peqet amal bolmaywatidu. Hazir üzükchilik waqit iken, déhqanning qolida pul yoq. Bolmisa,— Sayim Pasar dadilliq bilen éghiz achtiyu, Qadir Yorghining chekchiyip qarishi bilen gépining axirini déyelmidi.
— Siz bundaq dégen yerde bashqilar qandaq qilmaqchi zadi? Mehelle komitétining mudiri turup, dégen gépini qara maning. Xizmette keskin bolush kérek, bashqilargha yol qoysingiz, ich aghritsingiz, kéyin gépingiz ötmey qalidu maxma. Siz ötkende yézidiki yighinda bar, bashqa mehelle komitétlar déhqanlardin yighidighanni asasen yighip bolghili turuptu, biraq bizchu?!... Yene mushundaq dewéridighan bolsaq, yene bir yil tursaqmu yighip bolalmaymiz. Shunga, tedbirni keskin tüzüshimiz, janliq ijra qilishimiz kérek, uqtingizma?
— Sile undaq dégen bilen déhqanmu qol ilkide bolsa bérer, bolmisa qandaq qilidu? Bulardin sorap baqsila, herbir ademning öyige eng kem bolghandimu on qétimdin kirip bolghandimiz,— dédi Sayim Pasar ishxanidikilerni bigiz qoli bilen körsitip,— lékinze axirqi jawab yenila quruq, yaxshi wede boldi, pul bolmisa, ya urghili bolmisa xeqni...
— Özingizning ketküzüp qoyghan yéri bar mana,— dédi Qadir Yorgha,— chirayliq gep dégen bir éghiz. Gep anglimisa, qerzni bermise, öyde néme bolsa tartip ekelsenglar bolmamdu, yüz köyluq nersini 50 — 60 koygha sundurup ekéliwalsanglar, bir — ikki kün ichide aldinglargha neq pul ekélidu emesmu?!
— Unimu qilmamdighan shuji, qilip baqtuq. Ünümi jiq bolmidi.
— Xizmet dégenni chirayliq gep bilenla ishlep bolghili bolmaydu mudir. Bezide az — tola tedbir qollinishimiz kérek. Qattiqraq bolsaqmu meyli. Silerni xizmet qilidu dep, nechche yüz tütünlük Oybaghdin tallap, mehelle komitétining kadiri qilip békitken. Yene mushundaq ishni aqsitip yürsek, qandaq bolghini bu?!...
Eslide Qadir Yorgha Sayim Pasargha xéli qattiq tegmekchi bolghanidi, lékin mehelle komitétining barliq kedirliri yighilghan yerde uninggha palan — pustan dep achchiqlap, bashqilargha yaman tesir bérip qoyushtin sel éhtiyat qildi. Démisimu Qadir Yorgha uning mijezini obdan biletti. Birer ish könglige yaqmay qalsa, "Bir taxta qoghunni bir pul qilish" tin yanmaytti. Eger shundaq ishtin bireri bolup "Ale xizmitingni" depla yétiwalsa yaxshi bolmaytti. Yene kélip Qadir Yorgha yacheyka shujilighigha teyinlen'gendin kéyin, bu mehellide on'gha yéqin mudir almashti. Ularning köpinchisini Qadir Yorgha shexsen özi tallap békitip, Toxtishahning maqulliqini élipla qararlashturup ishletkenidi. Lékin, beziliri Qadir Yorghigha sadiq bolghan bolsimu, némishqidur birdinla "Mudirliqni qilmaymen" dep chapanlirini tetür kéyishti. Yene beziler bilen Qadir Yorghining pikri bir yerdin chiqmay qaldi. Shuning bilen Qadir Yorgha ularni tuydurmay toyghuzdi. Biraq, Sayim Pasar ularning héchqaysisigha oxshimaytti. Özi kem söz bolghini bilen ichi küchluk adem idi, uni déhqanlarmu himaye qilatti. Shunga, uni Qadir Yorghining könglidiki eng muwapiq namzat déyishke bolatti. Biraq, yéqindin béri umu sel özgiriwalghanidi. "Eskini silap ishlet, kulini chilap" dégendek, Qadir Yorgha uni her amallar bilen özi sizghan siziqi boyiche ishlitip kelgenidi.
Shu tapta Sayim Pasarmu xiyalgha chömgenidi: "Gep dégenni dewergen bilen bolmaydu, bashqilarghu bir nori, bizmu sépimizdin déhqan turup, déhqanning qedrige yetmisek bolmas, bu jahanning igisi bar, aghzimizdin chiqqinini, depterge yézilghinini déhqandin yighiwersek qamlashmas. Ete turup ögünlükke bu kalte kösey emeldin qalsaq, yene shu déhqanlar bilen haling néme, kününg néme dep ötüshidighan gep. Shunga, her ishning chéghida bolghini yaxshi. Qadir shuji yaman bolsa, özi qerz süylep, déhqanning öyige bérip baqsunchu qéni , shu chaghda burnigha yeydu..."
Qadir Yorgha ishning özi oylighandin sel chataqraq ikenlikini sezdi. Shundaqtimu attin chüshsimu, özenggidin chüshküsi kelmigendek bir xil terzde soridi:
— Xosh, qandaq qilsaq bolidu emise, hemmeylen ortaq pikir qatnashturup baqayli.
— Bu ishni men köp oylandim, lékin muwapiq chare tapalmidim. emdi yene qistawéridighan bolsaq, aqiwitini mölcherligili bolmaydu. Hélimu teshkilning qorasida birnechche éshek harwisi bar, Qasim Samsaq, Sultan Pétining öyliridinmu qerzge sundurup ekelgen qoy, éshek, kala bar. Bu haywanlarning ot — saminini hel qilishmu bir gep boluwatidu. Eger sétiwetsek, alimadis birersi erz qilip qalsa, höddisidin chiqmaq tes. Mushundaq qara qishta ölüp qalsicha téxi balaning chongi chiqidu. Shunga, herqandaq ish qilsaq, sel éhtiyat qilmisaq bolmasmikin,— dédi Sayim Pasar béshidiki kucha körpisi telpikini sel kötürüp qoyup.
— Mudir rast éytidu,— dédi mehelle komitétining mu'awin mudiri Séyit Ghazi etrapidikilerge qarap qoyup,— men'ghu bu yil qerz yighishqa köp qatnashmidim, emma qolum — qoshnilardin anglisam, ularning derdi tola iken. Shunga, bashqichirek amal tapmisaq bolmasmikin?
— Toghra deysiz, shundaq qilayli.
— Hélimu déhqanlarda issiq jan qaldi, jan...
— Bizmu ademghu, shunga wijdan bilen ish qilmisaq hemme ishning soriqi bar.
...
Hemmeylen tushmu tushtin ikki mudirni qollap gep qilishti. Biraq, Qadir Yorghining qoshumisi türülüp, qaramtul chirayi tatardi. Burun kömürchiki kéngiyip, ornidin chachrap turdi — de, aldidiki üstelni zerb bilen urdi. Shuning bilen ishxana ichi qaynawatqan qazan'gha su quyghandek jimipla ketti.
— Qerzni men Qadirgha yighip bérishemsen? Hemmingning ülüshi barghu uningda, qarap turup herqaysing méni yetim qaldurushmaqchimu? Bilip qoyush, men téxi hayat. Oybaghning yacheyka shujisi men, bir kim méni wézipemdin éliwetkinimu yoq. Menla hayat bolidikenmen, dégen gépimni choqum aqturmay qoymaymen. Ésinglarda bolsun, silerni men terbiyilep östürgen, östürüshni bilgen adem chüshürüshnimu bilidu juma. Gep dégennimu aldi — keyninglargha, ikki yéninglargha béqipraq qilinglar maxma. Gep qilmisam hemmini manga artidighandek qilishida ma xeq.
Ishxanidikiler jimipla kétishkenidi. Ular xuddi uyatliq ish qilip qoyghan oqughuchilardek bashlirini sanggilitiwéliship, Qadir Yorghining sözini anglimaqta idi. Séyit Ghazi uning yene ezweylep kétishini oylidimu yaki Qadir Yorghining bir — ikki ay burun "Ukam, xizmetni jayida ishlewatisen, Xuda buyrusa, Toxti shangjang bilen meslihetliship, séni özümge mu'awin qilip östürüwalimen" déginini eske aldimu, éytawur keypiyatni yaxshilash meqsitide éghiz achti:
— Xapa bolmisila shuji. Biz bashqa gep qilmiduq. Sili meslihet sorighandikin shuninggha jawab berduq. Démisimu silige tes boluwatidu. Heptide az dégende yéziliq hökümette töt — besh qétim yighin, yighin bolsila tenqid, emmaze, bu yerde ehwal bashqiche. Hazir déhqanlarni kopiratsiye waqtidikidek bashqurghili bolmaywatidu, xeqning yüzi qélinlap, gep anglimaydighan, öz béshimchi bolup ketti. Ya qerz élishtin qorqmighan, ya qerzni waqtida qayturmighan. Ularning soriqigha biz qiliwatimizghu mana. Shunga, chirayliqche obdan meslihet qilip, bir ish qilmaymizmu?!
Qadir Yorgha uning sözini anglap, ornida olturdi — de, hemme yanchuqlirigha qolini tiqip, tamakisi qalmighanliqini bildi. Sultan Petidin qeghez, moxorka sorap orighandin kéyin, tutashturup arqa — arqidin qattiq shoridi. Bashqilarmu uning achchiqining sel yan'ghanliqini séziship, bashlirini yerdin kötürüshke, bir — birlirige qarashqa bashlidi.
— Esli méningmu bunchilik chéchilghum yoq, özünglar méni mushundaq qilishqa qistidinglar. Oylap béqinglar, bashqilar qilghan ishni biz qilalmamduq? Yaq, choqum qilalaymiz, qilghandimu bashqilardin ashurup qilalaymiz. Emma, hazirqidek soliship oltursaq, bir ishni wujudqa chiqarghili bolmaydu. Bezide yumshaq, bezide qattiq chare qollinishimiz kérek. Déhqan dégen tomurchi xeq, tomurimizni tutquzup qoysaqla, héch ishni bir bashqa élip chiqalmaymiz. emdi silerge démisem bolmidi. Men her qaysinglarni köngüldikidek xizmet qilsun, dep bashqa mehelle komitétlardin üstün heq bériwatimen, a'ilenglerge kelgen jimiki rasxotni kechürüm qiliwatimen. Hésablap béqinglar, her biringlarning töt xil fondi, su heqqi, mejburiyet emgiki... dégendek hemmisini qoshsa, pulunglar bir yérim ming yüendin éship kétidu. Men bir amallar bilen shularning quriqini yighip, ongshawatsam silerning qiliwatqininglar mushuma? emdi béshinglarni silkiwétip, telpikinglarni aldinglargha élip qoyup oylansanglar, hemmisini bir demdila aydinglashturuwalalaysiler. Eger bek ishligünglar bolmisa, gepni hazirla ochuq qilsanglarmu bolidu. Yacheykining sözini anglimighan ademni menmu ishlitelmeymen.
Sayim samsaq Qadir Yorghining bu sözlerni özige daritmilap dewatqanliqini sezgen bolsimu ünchiqmidi. Qadir Yorghining déginimu rast idi. Eger pitning achchiqida chapanni otqa salidighan bolsa, kéyinki ishlarni tesewwur qilghili bolmaytti. Shunga, u "Hemmidin ewzili özini bésip birdem jim olturush" dégenni xiyalidin ötküzup, ishning tereqqiyatini közetmekte idi.
— dégenliri orunluq, emeliyette sili dégen ishlarni biz bilmeymiz emes, bilimiz, lékin amal bolmaywatidu. Bir yaqqa tartsaq harwa shotisi sunidu, yene bir yaqqa tartsaq öküz ölidu, dégendek qiyin halette qalduq,— dédi Sultan Péti yénidikilerge leppide qarap qoyup,— bezide sili dégendek boshangliq qilghan yerlirimizmu bar. emdi undaq qilmaymiz, qerzni choqum yighimiz. Shundaq emesmu köpchilik?!
Bashqilar uning sözni özlirige artip qoyuwatqanliqini séziship, emdi gep qilmisa bolmaydighanliqini hés qilishti — de, bir éghizdin maqullashti.
— Emdi qerzni choqum yighimiz igekim.
— Némisi bolsa, shuni tartip alimiz.
Qadir Yorgha miyiqida küldi. Emma, "Herqaysinglargha bezide mushundaq gepmu dora, " aqilgha ishare, nadan'gha juwalduruz " dégendek bezide az — tola sanjip qoymisimu bolmaydu" dégenlerni könglidin ötküzdi u.
— Gépinglar gep — he!— Soridi Qadir Yorgha ishxanidikilerge tekshi bir nezer sélip chiqqandin kéyin,— emdi bosh tursaq bolmaydu. Yene az künde yézida sen'genxuy (izahat: sen'genxuy — üch dérijilik kadirlar yighini démekchi) échilidu. Mukapat — jaza neqleshtürülidighan gep. Mukapat alsaqqu meyli, eger jérimane tölisek, hemmeylenning ish heqqidin tutimen juma emdi...
— Xatirjem bolsila shuji,— dédi Sultan Péti aldirap,— emdi bizmu silini bashqilar aldida yerge qaritidighan ishni qilmaymiz. Xizmet qilsaq, silige qilip bermeymiz, xelq üchün qilimiz emesmu. Hélimu silini az renjitmiduq. Köngül — köksiliri deryadek keng adem bolghachqa jiq chandurmidila, bolmisa, bizmu qara qishta qolimizgha ketmen élip bolghan bolattuq. emdi sili dégen boyiche ishlimisek, néme désile shu...
— Bashqilarning pikri barmu?— Soridi Qadir Yorgha Sultan Pétining sözige eren qilmighandek bashqilardin.
— Yoq,— hemmeylen tengla jawab bérishti.
— Undaqta qerz qachan yighilip bolidu? Éniq waqtini békiteyli,— dédi Qadir Yorgha.
Hemmeylen bir — birige qariship, bashlirini irghitishti. Démisimu mana mushundaq üzükchilik waqitta éniq bir waqitni békitish tes idi.
— Biz küchimizning bariche kücheymiz, lékin sel sozulup kétidu,— dédi Sayim Pasar.
— Mudir rast éytidu,— dédi bayatin béri jim olturghan Qasim Samsaqmu,— emma bizmu emdi bosh kelmeymiz, nege barsaq qushtek yulupla alimiz.
— Maqul emise, buninggha waqit békitmeyli, shundaqtimu tézrek bolmisanglar, bayam dégen gépim küchke ige bolidu maxma. Hemmeylen'ge ziyan achchiq, shunga bir yaqtin siyrip bir ish qilinglar.
Qadir Yorgha ishxanidikilerning lam — jim démey jim olturghanliqini körüp, emdi yene sözlewérishning orunsiz ikenlikini hés qilghan chéghi, yighinni shu yerde axirlashturdi.



Dawami bar.

Mushtiri
19-05-05, 08:53
Énsiklopédiyeler (Qamuslar)

Encyclopedia (encyclopaedia),
http://www.netlibrary.net/ReferencesE.htm
http://worldebooklibrary.com/
http://www.britannica.com/
http://www.encyclopedia.com/
http://www.eb.com/
http://www.newadvent.org/cathen/
http://www.pantheon.org/
http://www.bartleby.com/65/
http://www.iranica.com/
http://cfa-www.harvard.edu/planets/
http://www.infed.org/encyclopaedia.htm
http://plato.stanford.edu/contents.html
http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/
http://www.1911encyclopedia.org/
http://www.unexplained-mysteries.com/
http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Miscellaneous/EBlist.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page
http://encyclopaedic.net/world/index.php
http://www.cer-leuven.be/iel/home.htm

百 科 全 书 [bǎi kē quán shū]
http://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%99%BE%E7%A7%91%E5%85%A8%E4%B9%A6
http://computer-book.db66.com/
http://zhlq_2002.nease.net/
http://countries-book.db66.com/
http://www.ecph.com.cn/ics/gb/node/2005-05/17/default.htm


Ansiklopedi ( bilgilik).
http://ansiklopedi.blogspot.com/
http://www.linkindir.com/v2.0/ansiklopedi/asklpd.php
http://www.mcaturk.com/ansiklopedi.htm
http://nedir.antoloji.com/ansiklopedi/
http://www.siberdevlet.com/b2.php

(مَوْسُوعَة (دائِرَةُ مَعَارِف
http://www.banor.net/mwso3a/
http://www.tihamah.net/encyclopedia/index.php
http://www.amaneena.com/meracle.htm
http://www.55a.net/
http://www.alnoor-world.com/Quran/
http://www.kdp.pp.se/worldpress/

Mushtiri
19-05-05, 17:06
Bu Shundaq Jahan (12)

6

Tekshürüsh ömiki Döngsatmini tekshürup xulasini chiqirip bolghanda, kün gherbke qiysayghanidi. Shu tapta Toxtishahning chéchiki chay bolup, xushalliqidin özini qoyargha yer tapalmay qalghanidi. "Mana amet dégen. Ademge amet kelse ishikni étiwalsangmu, tünglükni dümliwalsangmu kéliwéridighan gepken. Tüzük teyyarliq qilmayla bir tekshürüsh guruppisini köngüldikidek uzattim. Mana , awu kallisining derdi bar dümchek adash her küni keynimge kiriwélip "tekshürüsh undaq qattiq bolidikenay, bundaq prinsip boyiche bolidikenay dep qulaq méngemni yep ketti. Mana bügün néme boldi? Ularni eplepla yanchuqumgha sélip, ishni toghriliwettim. Jahandarchiliq dégen shu. Qol qolni yusa, qol qopup yüzni yuyidighan gep. Dégen bilen tuz dégen ulugh nerse jumu, yégen éghiz uyilidu. Qarap turup, palan — pustan dégili bolmaydu. Konilar "Hemme ishta pem kérek, ötükke chem" dep bikar éytmighan. Eqilni jayida ishletseng, qilghili bolmaydighan ish yoq. Shunga, méning yiltizim chongqurliship, déginim dégen, qilghinim qilghan boluwatidu ".
— Ishlar tügidi shangjang, xulasini mushu yerdila chiqirimizmu, ya yéziliq hökümetke baramduq?— Mu'awin hakim Létipning awazi Toxtishahning xiyal yipini üziwetti.
— Yéziliq hökümetke barsaqmikin, Li Shenjang. Yoldashlar etigendin béri japa tartti, uning üstige bu yerning shara'itimu yaxshi emes. Jayida xulase chiqirimiz dések, bi'ep bolup qalarmikin.
Létip uning sözidiki ikki bisliq meneni chüshinip, uninggha béshini lingshitip maqulluq bildurdi.
Yéziliq hökümetning heshemetlik bézelgen kichik yighin zali kündüzdek yorutuwétilgenidi. Tekshürüsh guruppisidikiler Döngsatmidin qaytip kélip, qisqila xulase chiqardi. Ular Qumbaghning xizmitige alahide yaxshi baha bergenning üstige, Toxtishahni birdem uchurup maxtighandin kéyin, qaytishqa tereddutlandi. Lékin, Toxtishah ularni chirayliq sözler bilen tutup qélip, birdemdila shirelerni her xil hol, quruq méwe — chéwiler, kawap, issiq, soghuq qorumilar, igiz boyunluq botulkilar bilen toshquzup boldi. Ular na'ilaj orunlirida olturushqa mejbur bolup, " boptila, Toxti shangjangning köngli yerde qalmisun " déyiship shuk bolushti.
Toxtishah bir botulka haraqni qoligha élip, hemmini töt piyalige tepmu teng tengshidi. Létip, Sétiwaldi Séyit, mu'awin yéza bashliqi Exmet Yaquplargha birdin tutqandin kéyin, birini özi élip qélip, ünlük awazda:
— Bügün barliq yoldashlar japa tartti. Men yéziliq partkom, xelq hökümiti namidin herqaysinglarning xizmitimizge qimmetlik pikir bergenlikinglargha rehmet éytish bilen birge, bügünki sorunimizni janlandurup xushal — xoram olturushinglarni soraymen. Qéni xoshe,— dep towlidi.
Tushmu tushtin chiqqan "xosh — xosh" bilen teng piyaliler yénik uruldi. Ular piyalilerni boshatqandin kéyin Toxtishah yene bir botulkining aghzini échip, piyalilerge bayamqidek toldurup quydi.
— Sel azraq quysingiz qandaq,— dédi Sétiwaldi Séyit ötünüsh teleppuzida,— bundaq köp quyuwetsingiz éghizgha patmaydiken.
— Bu dégen Qumbagh pedisi. Bu yerge kelgendikin bizning pedimizche mushundaq toldurup bir ichip béqishsila. Yéza dégende mushundaq achchiq haraqni ichmisek némish qilimiz,— dédi Toxtishah özini etey addiy — sadda qilip körsitishke tiriship.
— Shundaqtimu haraq dégenni az — az icheyli shangjang,— dédi Létipmu,— bundaq korkiritip quyuwersingiz, bizni birdemdila mest qilip qoyidighan oxshaysiz.
— Bu haraq emes, hakim, dédi Toxtishah,— qorqmay ichiwersile, bu dégenchu, Qumbaghning süyi.
— Undaqta Qumbaghning süyide béliqtek yayraydikenmiz — de, emise,— dédi Sétiwaldi Séyit.
— Shundaq bolmay emise, silerdek ademler bu sehrayi qiyametke aran bir kelgende qoy — töge soysaqmu azliq qilidu. Shundaqtimu dastixinimizni quruq körmey olturup bergininglargha men bek xush,— dédi Toxtishah.
Toxtishah qolidiki petnusni kötürüp, ishik terepte olturghanlarning qéshigha bardi — de, tewezzu bilen égilip, piyalilerni sun'ghandin kéyin, ularnimu tézrek ichishke zorlidi. Piyaliler boshighan haman Toxtishah ornigha qaytip kélip yene haraq quyushqa bashlidi.
Romka ornidiki piyaliler sorunni üch qétim aylinip bolghanda, sorun ehli xéli qizighanidi.
— Qéni siz Toxtishah shangjang, — dédi Sétiwaldi Séyit ünlük awazda,— yene bir — ikki romka haraq quysingiz, bu yerdikiler méngip emes, ömilepmu chiqip kételmigüdek, shunga az — tola ussul — pussul oynighach haraq singdürmemduq?
Toxtishah bu gepni anglap, zal ichige tézlikte bir qur köz yügürtüp chiqqandin kéyin, ishik tüwide turghan Qawulgha qaridi.
— Qéni Qawuljan, men bayam sizge dégen ish teyyar boldima?
Yéza bashliqining qaysi ishni dégenlikini pemligen Qawul aldirapla jawab berdi.
— Teyyar boldi shangjang, hazirla bashlap bireymu?
— Emise mushtiriqetla (izahat: mushtiriqet — hazir) chaqiring.
Qawul shaqqide keynige örülüp chiqip kétip hayal ötmeyla dutar, tembur, dap kötürgen birnechcheylenni bashlap kirdi — de, ishik tüwidiki bosh orunduqta olturushqa buyrudi. Sazendiler jaylishiwalghandin kéyin, yéziliq hökümetning ashpizi ularning aldigha bir piyalidin chay quydi. Shu esnada Toxtishah liqlap quyulghan haraqni kötürüp ularning aldigha keldi.
— Qéni emise, bu nöwitinglarni güppide kötürüwétinglar — de, ésil pedige chélip, karamitinglarni bir körsitinglar. Bashqilar Qumbaghliqlarni bir körüp qoysun.
Yéza bashliqining sözini anglighan sazendiler qolidiki chalghularni sazlashqa bashlidi.
— Bizning Qumbaghning sazendiliri sen'et ömekning artislirigha qarighanda, xéli kéyin tursimu, lékin ularni Qumbaghning güli dések bolidu,— dédi Toxtishah ornigha kélip jaylishiwalghandin kéyin.
Létipning ötkur közliri sazandilerge qadalghanidi. Dutar, temburlarni yaxshi sazlighandin kéyin "chimbulaq" namliq muzikigha chélishqa kirishti. Muzikining sehriy küchi sorundikilerni esir qilishqa bashlidi. "Ajayip belen muzikilar, ademge tolimu huzur beghishlaydu. Mushundaq muzikilarni qanche anglisa qanmaydu kishi " dep oylidi Létip.
Muzika " yar séning derding "ge chélin'ghanda, Toxtishah towlidi.
— Naxshisi bilen chélinglar, héliqi némitti... Qumbaghning qoshiqigha...
Temburchi tembur pediliride erkin oynawatqan qolini Toxtitip, sim tarilarni qaytidin bir qur sazlighandin kéyin, yénik, shox xelq naxshisining muzikisini bashlidi. Bashqilar dap, dutar bilen uninggha jör boldi. Bir — ikki pa'uza almashqandin kéyin temburchi naxsha bashlidi.
Gülbaghqa saray saldim,
Shamal chiqsa dalda dep.
Arzulap séni söydüm,
Qiz balilarning aldi dep.

Tashyolgha chüshüp qaptu,
Jede atning tuwiqi.
Ejebmu yaman iken,
Söygen yarning quliqi.

Rasa ayding boluptu,
Yarni éniq körgüdek.
Boynigha gire sélip,
Lewlirige söygüdek.

Létip naxshigha qulaq salghiniche olturatti. Toxtishah uning chirayigha demmu dem qarighach, alliqandaq bir nersini xiyal qilghandek, üstelni yénik chikip qoyghandin kéyin uninggha haraq tenglidi.
— Alsila, özliri bilen ikkimiz bir soqushturuwéteyli.
— Men emdi boldi qilsam bolarmikin,— dédi Létip özre sorap,— hélimu köp ichiwettim. Ete yene xizmet qilidighan gep.
— Nemidégenliri bu, dostlar bir yerge kelgende, on romkimu azliq qilidu. Alsila deymen, bügün taza bir qan’ghuche oynayli.
Létip uninggha yene köp birnerse désimu qamlashmaydighanliqini pemlidi. U Toxtishahning köngli yerde qalmisun üchünla piyalini qoligha aldi.
— Mana emdi boldi,— dédi Toxtishah,— qéni xoshe.
Piyaliler sorunni yene bir qétim aylan'ghanda, sazendiler, temburchi naxshidin Toxtidi. Létip ularning aldida sowup qalghan chaydin bashqa nerse yoqluqini körüp, aldidiki texsidiki kawapni ularning aldidiki shirege apirip qoydi.
— Qéni élinglar, taza dégendek qiziq bolmisimu, qorsaqqa yégech andin chélinglar.
Temburchi uninggha rehmet éytti — de, temburni sazlashqa bashlidi, bu chaghda sorun ehli xélila qizip qalghanidi.
Toxtishah ornida olturmastin hedep haraq quyup, zorlimaqta idi. Baya haraq ichmeymen dégüchilermu emdi tartishmayla ichishke bashlidi. Shu tapta hemme adem öz paringi bilen bolup ketken bolup, naxsha anglashqa héchkimning rayi yoqtek körünetti. Sétiwaldi Séyit yénidiki chonglar ma'arip ishxanisining sémizghine kelgen, aqpishmaq mudirigha némilernidur dep könglini chüshendürmekte idi.
— Qéni alsila, emdi yene birni,— Toxtishah xumarlashqan közlirini oynitip, Létipqa haraq tutti. Létip bu nöwet ündimestin haraqni qoligha élip, romkini bikarlidi. Toxtishah shu chaghdila ishik tüwidiki yalghuz kishilik orunduqta olturghan Abdughénini kördi — de, qoli bilen ishare qildi. Abdughéni Tari uning aldigha yügürüp dégüdek keldi.
— Qandaq, xanimlar teyyardu?— Soridi Toxtishah.
— Teyyar, kélip bolghili nikem, katip ishxanisida saqlap olturuwatidu.
— Emise udulla buyerge bashlap kiring.
Abdughéni Tari sirtqa chiqip kétip, hayal ötmeyla birnechche ayal oqutquchini bashlap kirdi. Sorundikiler öre — töpe bolushup, birnechche orunduqni bikar qildi — de, ularni olturushqa teklip qildi. Shu esnada 20 nechche yashlardiki qarimutuq yigitmu elektronluq royalni kötürüp kirip birdemdila jaylashturup ülgürdi.
— Emdi, tansa oynaymiz, tansa,— dédi Toxtishah,— aldi bilen hemme adem bir romkidin ichidu, andin...
U xuddi qapaqtin su tökülgendek bulduqlitip haraq quyghandin kéyin, sorunni birdemdila bir aylandurup chiqti.
— Emdi bashla,— dédi Toxtishah qarimutuq yigitke.
Elektronluq royalning awazi mejlisxanini bir aldi. Toxtishah bir ayalni tansigha tartti. Shu esnada sorun ehli öre — töpe bolushup, ayallar terepke yügürüshti...
Toxtishah arqa — arqidin birnechche meydan tansa öynighandin kéyin, bayatin béri tansimu oynimay xiyal sürüp olturghan Létipning yénigha keldi.
— Yéza dégende mana mushunchilik hakim, oyunning tayini yoq, eger nahiye bazirida bolghan bolsaq, restoranlarda oynayttuq,— dédi Toxtishah,— silimu bundaq jim olturuwalmayttile.
— Yaq, yaxshiken'ghu,— dédi Létip,— sheherde bolsimu mushunchilik bolmas.
— Sili bilmeyla, yilda birer qétim mushundaq bolup qalmisa, qalghan chaghda, aldirashla yürimiz. On nechche yilning yaghi mushu sehrayi qiyamette künimiz ötüp kétiwatidu, turmush ménisizla, eger birer teley kélip, nahiyige yötkilish pursiti kelse, béshim asman'gha yitermikin deymen.
Toxtishah sinchi közlirini Létipqa tikti, Létipmu uninggha lappide qarap qoyup, qoligha piyalini aldi.
— Méning arzuyum shula hakim, mumkin bolsa, silimu bashqilargha ikki éghiz yaxshi gépimni qilip qoyghan bolsila, men silidin u dunya, bu dunya xush bolattim.
Létip emdi yene jim olturuwerse bolmaydighanliqini pemlep éghiz achti.
— Qéni , waqti kelsun, shu chaghda, menmu qarap turmasmen.
— Aghzilirigha nawat hakim,— dédi Toxtishah aldirap,— qéni emise, ashu tatliq gepliri üchün ikkimiz yene birni kötürüwéteyli...
Muzika demmu dem almiship turatti. Sorundikiler hérip qalghinigha qarimay, tansa oynimaqta idi. Toxtishah ulargha qarap, bir némini xiyal qilghandek qilsimu, lékin Létipning bir éghiz sözi uning qelb tarilirini chekkechke, u özini qoyushqa yer tapalmay qalghanidi.



Dawami bar.

Mushtiri
19-05-05, 17:08
Axbarat Wastiliri

http://www.web-reyting.net/3USAInfo.htm
http://www.islamicnews.org/english/
http://www.politicalresources.net/
http://www.unsystem.org/
http://www.un.org/
http://europa.eu.int/
http://www.onlinenewspapers.com/
http://www.ipl.org/div/news/
http://www.headlinespot.com/type/newspapers/
http://www.thebigproject.co.uk/news/
http://newslink.org/news.html
http://library.uncg.edu/news/
http://www.interfax-news.com/
http://www.arabnews.com/
http://www.worldnews.com/
http://www.onlinenewspapers.com/china.htm
http://www.abyznewslinks.com/china.htm
http://www.abyznewslinks.com/index.html
http://www.web-reyting.net/
http://www.gazeteoku.com/
http://www.spa.gov.sa/newsar.htm
http://www.siyassa.org.eg/
http://www.arab2.com/n/newspaper/uk-alhayat.htm
http://english.daralhayat.com/

Mushtiri
19-05-05, 22:00
Bu Shundaq Jahan (13)


Tötinchi bab

Éghir künler

1
 
Toxtishah közini achqanda, dérizidin kirgen quyash nuri öyni yorutup bolghanidi. U Bextixanning özige ghezep bilen tikilip turghanliqini körüp ongaysizlandiyu, lékin béshining loquldap aghrishi bilen közini yumdi.
— Tusila deymen, alem chüsh bolghuche yatamtiki,— dédi Bextixan zerde bilen.
Toxtishah lam — jim démidi, Bextixan yotqanni zerb bilen qayrip, uni chimdidi.
— Néme boldung, birdem aramxuda yatqili qoye, téxi etigen'ghu.
— Etigenmish, sirtqa chiqip baqsila, alem nichagh boptu? Balilarmu ketti, yézidinmu ikki qétim adem kélip boldi.
— Néme ishken?— Soridi Toxtishah.
— Way tangey, men néme biley, yighin barken dep keptighu.
Toxtishah xéli oylan'ghan bolsimu, lékin bügün yighin barliqini esliyelmidi. Shundaqtimu na'ilaj ornidin turup, kiyimini ezilenggüluk bilen kiydi — de, chögünni kötürüp sirtqa mangdi.
U öyge kirgende, Bextixan alliqachan dastixan teyyarlap qoyghanidi. Toxtishahqa hazir bir qacha suyuq'ash bolsa taza yaqatti. Chünki, u kéchiche haraq ichip, tang atqandila öyge kélgechke, keypi nahayiti töwen idi.
— Bunche aldirap nege?— Soridi Bextixan bir piyale chayni püwlepla ichip mangghan Toxtishahtin.
— Xizmetke.
— Birdem oltursila, silige deydigen gep bar. Etidin — kechkiche öyde olturmay öyde néme ish bolghanliqinimu untup qalmisila yene.
— Öyde néme bolatti,— ayaligha göleydi Toxtishah,— yeydighining, kiyidighining telghu ene.
— Wiyey dégen gépini, yep — kéyipla yürse bolidu, dep oylamla? Balilarning chongiyip qalghanliqinimu untup qalmisila.
Bu gepni anglap Toxtishah sel mengdep turup qalghandin kéyin, kariwatning léwide olturdi — de, ayaligha qaridi.
— Balilargha némish boptu zadi?
— Némish bolatti, öyimizge elchi keldi.
— Kimken u?
— Héliqi tiliwaldi hallang (izahat: hallang — ochuq) bolmamdu, Nisagülni bala qiliwalayli, dep keptu.
Bu gepni anglap, Toxtishahning ghujjide achchiqi keldi.
— Eniq jawab bermigensen?
— Yaq, balilarning dadisi bilen meslihetliship baqay, dep yolgha saldim.
— Yaxshi qipsen, u hallang bizning xilimiz emes. Buningdin kéyin u aghzini chayqiwétip yürsun. Men dégen yéza bashliqi, u qongaltaqlargha béridighan qizim yoq. He rast, qizing uning oghli bilen ish — pesh tartiship qaptikenmu?
— Yaq, özichila kelgen oxshaydu.
— Him, emdi budo kelse jawabni éniq bériwet, ikkinchi bosughamdin atlighuchi bolmisun. Qizingghimu köz — qulaq bolup yür, eger yüzümni tökidighan ish qilsa, put — qolini chaniwétip, itqa nan tashlap bergendek baqimen.
— Sili aghzimgha keldi, dep dewiridikenla, hélimu yette — sekkiz yerdin kelgen elchilerni yandurduq. Nisagülmu boyigha yétip qaldi, uning bilen tengtüshlar bir — ikki baligha ana bolup qaldi.
— Sen némini bilisen, ayal kishi bolghandin kéyin men tépip bergen'ge shükri qilip olture.
— Wiyey dégen gépini, méni bikarchi körüwatamla, untup qalmisila, men öyde bikar olturghinim bilen hökümet mangimu ayliq béridu.
Toxtishah ayali bilen takalliship olturushni xalimighandek ornidin turup, sirtqa mangghach qoshup qoydi.
— Gep shu emise, untup qalma juma?
Toxtishah sirtqa chiqip ketkendin kéyin Bextixan dastixanni yighishturghach ghodungshidi:
— Tazimu bir gep boldi — de, bu! Öyning ishi bilen peqetla kari yoq, yene manga hökireydu téxi. Eger özining balisi emeslikini bilse, qandaq qilattikin bu yumshaq bash...
Toxtishah öyning aldigha chiqip, on nechche qedem manga — mangmayla, Nuri mashinini heydep kélip, uning yénidila toxtidi. Toxtishah mashinigha chiqipla soridi.
— Bügün yézida néme yighin barken? Tünügün undaq gep — söz yoqtighu?
— Nahiyidin adem kélermish,— dédi Nuri jawaben közlirini yoldin üzmey turup,— yéza rehberlirining yilliq bahalishini qilidiken, deydighu.
Demokratik bahalash élip baridiken emise, sen uqtungmu, nahiyidin kimler kélidiken?
— Uni uqmidim, menmu bashqilardin anglapla, udul siliningkige kélishim...
Toxtishah közlirini aldi terepke tikti, dérize köznikidin körünup turidighan menzire — topiliq yol, yol boyliridiki yapraqsiz derex, öylerning moriliridin kötürülüwatqan aquch is uni özige jelp qilalmidi. Uning xiyali bügün nahiyidin kélidighan ademde qalghanidi. Eger uning tonushidin birersi kélip qalidighan bolsa, bezi ishlarni az — tola semige sélip qoyghili bolatti. Shunga, u bügün qandaqla bolmisun, pursetni ötküzmesliki, kérek idi.
Mashina yéziliq hökümet qorasida toxtighanda Toxtishah aldirimay mashinidin chüshüp, udul ishxanisigha qarap mangdi. Ishxanigha ot qalap qoyulghanidi. U orunduqqa jaylishiwalghandin kéyin, özige songdishipla kirgen Nurigha Qawulni chaqirip kirishni buyrudi. Nuri chiqip kétip Qawulni bashlap kirgende, Toxtishah tamaka qaldurqini küldan'gha asta basti.
— Men burnakün sizge tapilighan matériyal qandaq boldi ukam, yézip bolghansiz?
— Alliburun yézip bolghan shangjang, téxi chirayliq aqqa köchürüp qoyghan,— dédi Qawul yéza bashliqining aldighiraq kélip qolidiki bir deste qeghezni sun'ghach.
Toxtishah wézipe ötesh doklatining originalini qoligha élip chirayliq, danimu dane yézilghan qurlarni aldirimay oqushqa bashlidi. Qawul uning chirayidiki ozgirishke diqqet qilip turatti. Nechche yildin béri yéziliq hökümette ishlewatqan bu yigit Toxtishahning mijezini besh qoldek biletti. Toxtishah herbir qur, her bir bettiki sözlerni köngül qoyup oqup chiqqandin kéyin, közlirini yumdi. Ishxana ichi éghir sükütke chömgenidi. Qawulning puti talghan bolsimu, jimjitliqni buzushni xalimighandek bashliqi aldida xizmet doklat qiliwatqan eskerdek tikkide turatti. Xéli uzundin kéyin Toxtishah éghir tin élip asta közini achti — de, aldidiki Qawulgha mixtek tikildi. Uning chirayidin ya matériyaldin razi bolghanliqini, ya matériyalni yaratmighanliqini bilgili bolmaytti.
— Xosh, matériyalni oqup chiqtim, pemimche xéli yaman emes yézilghandek qilidu, lékin az — tola mesile bar. Men yene bir qétim oqup, özüm tüzitiwalay, boldi. emdi siz chiqip ishingizni qilsingiz bolidu.
Qawul chiqip ketkendin kéyin Toxtishah loquldap aghriwatqan chékisini bir pes uwulap bir tal tamaka tutashturdi — de, sémiz gewdisini orunduqning yölenchükige tiridi. Shu tapta uning put — qolliri maghdursiz idi. Axshamqi nahiye baziridiki sorun uning köz aldida demmu dem gewdilinetti. " Ishleshni, oynashni bilidighan ademler ajayip bolidiken,— dep oylidi u, — qachanmu menmu bu topa örlep turghan sehradin qutularmen? Xuda méning rizqimni mushu Qumbaghqila chéchiwetkendek yötkilishim ejeb teske toxtidi. Bashqilar qandaq ademdu, uyandin örulsila, buyandin ösüp kétidiken. Ya ularning alahide karamiti barmidu. Eger menmu shundaq karametni ishliteleydighan bolsam, hazir jing hakim, yaq, mu'awin waliy bolidighan waqtim kélip qaldi. Nechche yil boldi, ishqilip qandaqla qilay, xizmitim nahiye boyiche hemmining aldida, yighinla échilip qalsa Qumbaghning xizmitini maxtimaydighan adem yoq. Qumbaghni maxtidi, dégenlik Toxtishahni maxtidi dégenlik. Chünki, men bu yerning ikki birinchi qol bashliqining biri, men shundaq turuqluq, téxiche birer shepimu yoq. Shunga, hazir sewr qilishtin bashqa yol bolmisa kérek. Sewr qilay, <Sewri qilsang ghoridin halwa püter> deptiken ".


Dawami bar.

Mushtiri
19-05-05, 22:54
Uyghurche Naxsha-Muzika
http://bizuyghur.com/musica/cd.php?cd_id=15&cd_name=Naxsha+Kechiliki&singer_id=1&singer_name=Abdulla+Abdurehim
http://www.newruz.com/bash/index02.htm
http://makanim.narod****/music/Parida/list.htm
http://www.bizuyghur.com/musica/index.php
http://www.tangritagh.net/asp/uky/list.asp?id=28
http://www.biliwal.com/album/
http://www.shehrizat.com/album/thumbnails.php?album=4
http://www.sawda.net/web/music/music/
http://salkin.cn/music/abdulla.htm
http://www.meshrep.com/music/index.html
http://www.makanim.net/dj.asp
http://uygur.chinabroadcast.cn/7323/2004/11/30/1349@346607.htm
http://music.16tech.com/
http://www.aramga.com/blog/default.asp?cat=6
http://16tech.com/uyg/music/lyric.htm
http://16tech.com/uyg/music/mtv_concert.htm
http://www.qimanzar.com/
http://www.dilziba.com/uygur/

Mushtiri
20-05-05, 11:03
Bu Shundaq Jahan (14)

2

Kün'gey tereptiki penjiridin chüshken quyash nuri öy ichini xire yorutup turatti. Oghulxan érining arqa— arqidin tamaka chékishige qarap ichi sel siyrildi. Mömin öyning bulungida jimjit olturghan balilargha qarap, allinémilerni xiyal qilghandin kéyin éghiz achti.
— Mang balam, ukiliring bilen oynap kir.
Jappar dadisining chirayigha mundaqla bir qarap qoyup, ukilirini élip chiqip ketkendin kéyin, Mömin Saqal qolidiki tamaka qalduqini meshning ichige tashlidi, ulapla yene yanchuqidin qeghez élip moxurka orashqa temsheldi.
— Emdi chekmisile qandaq, bayamningyaqi qarisam, arqa — arqidin beshni yögep chékip boldila, achchiqlirini untup ketsile, bu künlermu ötüp kéter. Biz salametla bolsaq, yaxshi künlergimu uliship qalarmiz.
Mömin ayaligha munglinip qaridi. Uning ezeldin qaramtul chirayi achchiq destidin sel bozirip qalghan bolup, közliridin bir xil mung arilash bicharilik alametliri éniq chiqip turatti.
— Ejeb künler boluwatidighu tang, héch bilelmey qaldim. Qishmu- yaz étizdin kelmey ishleymizyu, ya ishtan tizimizdin ashmaydu, ya künimiz yaxshilanmighan, ya qerzdin qutulalmighan,— dédi Mömin Saqal ayalining sözige jawab bermey, pes awazda ghodungship,— horunluq qilamdimizkin, désem bashqilardin qalmay ishleymiz bolmisa, emma halimiz mushu...
Oghulxanning bu sözlerni anglap köngli buzuldi. Uningmu köngli bügün bölekchila yérim idi. Shundaqtimu, érining könglini awundurush üchün özini bésip olturuwatatti.
— Meyli dadisi, ular qiliwaldim, étiwaldim, dégini bilen haman bu jahanning igisi bar. Sili "ghojamning ghojisi bar, chamghurning orisi " dep köp déyttilighu, hökümet bar, u xelqning hökümiti. Haman bir küni bu toymighurlar jajisini tartidu.
— Sen undaq dégen bilen u künler qachan kélidu? Buninggha bir néme dégili bolmaydu. Tartqan uwalchiliq özimizge, héchbolmisa mushu nareside kichik balilarni bolsimu oylimidiya.
— Ular künini untup qaptu,— dédi Oghulxan ulugh — kéchik tinip,— ikki geptin biri bolsila bu Qadir shujining qarari, dep turghan, xuddi Qadir Yorgha bu alemning igisidek. Qadir Yorghining burun qandaq ademlikini kim bilmeydu. Eger ashu xotuni bolmighan bolsa, bügünki künde qandaq bolushini bilip bolghili bolmaytti u showichining...
— Boldi qoy, xeqning eyibini échish yaxshi ish emes. Her kim qilsa özige qilidu, özige qilmisa, hemme ademning bala — chaqiliri bar emesmu? Bu jahan uzun jahan, bir kimning birkimde qalmaydu. Bowam dep béridighan, burunqi zamandiki zerdarlarning baliliri ata — anisidin qalghandin kéyin, yéyishke, kiyishke yoq tilep yürüp jan üzüptiken. Bular hazir bizni mushundaq qiynighan bilen, kéyin baliliri néme kün köridu, körimiz téxi!
— Üchaghqa barghanda kim bar, kim yoq,— dédi Oghulxan barmaqlirigha kigizning chuchisini yögewétip,— hazir közimiz bilen körginimiz hésab.
— Na'ümidlik sheytan'gha xas xotun. Ümidwar bolili. Biz choqum u künlerni körimiz téxi! Bowam rehmetlik yüz yashtin halqipraq ömur kördi. Uning dep bérishiche, nurghun ishlarni körüptiken.
— Xuda bizgimu shunchilik ömür körüshni bersighu, ularning zadi qandaqraq ölüshini körettuq.
Oghulxan jimip qaldi. Uning köz aldigha bayamqi menzire kéliwalghanidi. Mehelle komitét mexsus teshkilligen qerz yighish guruppisi qattiq — yumshaq wasitiler bilen, u bir aydin buyan xoshnilirining öyidin qomush achiqip toqughan borilirigha qarita alghan ish heqqini élip ketkenidi.
Ishik daraqlap échilip, öyge Ghappar yügürüp kirdi— de, hasirighiniche sözleshke bashlidi.
— Hapiz dadam... Hapiz dadam urushup qaldi.
Bu gepni anglighan Mömin Saqal heyran bolup oghlidin soridi.
— Aldirimay sözlisengchu, Hapiz zadi kim bilen urushup qaldi?
— Teshkilning ademliri bilen, öltürüwétimen, dep qoligha palta élip...
Bash — axir yoq bu geplerni anglighan Mömin Saqal ornidin turup, sirtqa chapti. Mömin hoylidin chiqip, Hapizning öyining aldigha kelgende turupla qaldi. Uning öyining aldigha nurghun kishiler toplishiwalghan bolup, Hapiz köynekchan halda qolidiki otun kesleydighan paltini pulanglitip towlimaqta idi.
— Qéni qaysing midirlaydikensen, bügün mushu yerdila u alemge uzitimen sen xotun talaqlarni. Méni bozek étimen, déyishiwatamsen? Uxlap chüshüng. Men yalghuz bolghinim bilen herqaysinggha tétighuchilikim bar.
— Özengni tutuwal Hapiz, gep bolsa chirayliq déyisheyli — he! Bu séning mesilengla emes, mehellidiki hemme a'ilining ishi. Pitning achchiqida chapanni otqa salghandek ish qilma,— dédi közliri chaniqidin chiqip kétey depla qalghan Sayim Pasar.
— Boldi, emdi wezxanliqingni toxtat. Men séning gépingge ishinip, az ziyan tartmidim. Yil boyi qeyerge hashargha heydiseng bardim. Kimning ishigha salsang, maqul dep mangdim. Fondi yighsangmu, jérimane dep kelsengmu berdim. Bu yerdikilerning hemmisi guwah. Men hashargha kétip, bughdayning dan süyi kirmey, hosul alalmidim. Tikip bergen qonaq obdan ünmey, alilighan bolsaqmu pasar chiqti. Yene téxi ashliq satisen, désenglar yaq dédimma? Bir yil paxta térip, pulning hemmisini qerzge dep turuwalsimu, ghiding — piding qilmay nechche qoyumni sétip, qerz tölidim téxi! Emdi téxi birnechche kün waqit béringlar désem unimay, éshekni ekitimiz deysina. Uni eketseng, men néme bilen jénimni jan étimen, qighni étizgha némide toshuymen?
— Bizning uning bilen néme karimiz. Emise qerzni tölimiseng bolattimu?— Dédi Sultan Péti,— bir mehellidikenmiz, dep yüz — xatire qilduq. Bolmisa hélighiche öyüngnimu échip bolattuq.
— Aghzingni chayqiwitip gep qil. Sen shundaq qilalamsen?— Dédi top ichidin kimdur biri,— undaq qilish dégen qanun'gha xilap qilmish juma.
— Qerz yighish qanun'gha xilapmiken emise?— dep göleydi Sultan Péti.
Shu arida kimdur biri:
— Ene, Qadir shuji kéliwatidu,— dep towlidi.
Öy aldigha yighilishqanlar mehelle komitét terepke qarashti. Rast dégendek Qadir Yorgha birqancheylenning hemrahliqida kéliwatatti. U top yénigha kélip, hemmeylen'ge bir qur qarap chiqqandin kéyin Sayim Pasardin:
— Bu néme gep özi? — dep soridi.
Sayim Pasar éghiz échip bolghuche, Sultan Péti aldirap jawab berdi.
— Mawu yalangtösh qelenderge qerzni ber, dések, bizge palta kötürüp yüridu.
Bu söz Hapizning jan — jénidin ötüp ketti. U qolidiki paltini tashlap, bir sekrepla Sultanning yénigha keldi — de, uning gélini qattiq boghdi.
— Héliqi gepni yene bir dégine, men yalangtöshmu zadi? Men qelendermu?... Hapiz pütün küchini ikki bilikige yighip, Sultanning gélini boghqachqa Sultanning birdemdila chirayi tatirip ketti. Bu yerge kelgen yüriki ajiz ayallar churqiriship ketti.
— Ajritiwétinglar, adem ölidighan boldi.
— Way Xudayim, néme ish bu!...
— Némige qarap turisile? Téz bolunglar...
Köz aldida boluwatqan bu ish Qadir Yorghini sel temtiritip qoyghan bolsimu, lékin ayallarning warqirighan awazini anglap Sultan bilen Hapizni ajritishqa urundi. Shu esnada Mömin mu top ichige bösüp kirip, Hapizning yénigha keldi — de, uninggha warqiridi.
— Boldi qil adash, özüngni tutuwal.
Bashqilarning he, husi bilen ularni aran teslikte ajritishti. Shu tapta Hapizning chéke tomurliri köpup chiqqan bolup, közliride ot yanatti. Sultan bolsa, Hapizning qoli ajrighan haman özini yerge tashlap yatqan bolup, chirayi tatirip ketken halda közlirini ching yumuwalghanidi.
— Mang, téz bol, tursun doxturni chaqir, — dédi Qadir Yorgha yénidiki bir yigitke , — dora saymanlirini élip téz kelsun.
— Maqul. Héliqi yigit yügürüp ketkendin kéyin, bashqilar ghulghuligha chüshti.
— Ölükini satidighan boldi mana emdi.
— Yaq, unchilik ishqa adem ölmeydu.
— Ölmisimu mushundaq yétiwalsa bir ish bolup qalmas.
Qadir Yorghining chekchiyishi bilen bashqilar jim bolup qaldi. Qadir Yorgha yerde yatqan Sultan'gha qariwetkendin kéyin mehelle komitétining birnechche kadirigha uni kötürüp, öyge apirip qoyushni éytti — de, Hapizgha qarap dédi.
— Toxta, sen aldirimay tur, köridighining aldingda téxi!
Qadir Yorgha mehelle komitét kadirliri bilen ketkendin kéyin Mömin Hapizning yerdiki chapinini qoligha aldi — de, uni qolidin tutup öy terepke soridi.
Hapiz bara — bara yiraqlap ketken mehelle komitét kadirlirigha qarighandin kéyin, tartishmayla Mömin’ge egeshti.



Dawami bar.

Mushtiri
20-05-05, 11:08
Xelqara Jemiyet, teshkilat we bir qisim tetqiqat merkezleri

http://www.osce.org/ The Organization for Security and Co-operation in Europe
http://www.un.org/ The United Nations
http://www.nato.int/ NATO (North Atlantic Treaty Organization)
http://europa.eu.int/ EU (The European Union)
http://dir.yahoo.com/Government/International_Organizations/ Government > International Organizations
http://www.bridgedeck.org/ International Organization of Masters, Mates & Pilot
http://www.library.ucsb.edu/subjects/gov/govt-int.html International Governmental Organizations
http://www.iomp.org/ International Organization for Medical Physics (IOMP)
http://www.iso.ch/iso/en/ISOOnline.frontpage International Organization for Standardization
http://www.iso.org/iso/en/ISOOnline.frontpage International Organization for Standardization
http://www.iosco.org/ International Organization of Securities Commissions
http://www.iom.int/ International Organization for Migration
http://www.iiss.org/ The International Institute for Strategic Studies
http://www.csis.org/ Center For Strategic & International Studies
http://www.columbia.edu/cu/lweb/indiv/lehman/guides/ttanks.html Think Tanks & Policy Centers
http://www.ksg.harvard.edu/library/orgs_tanks.htm Centers for Research & Policy Development
http://www.usip.org/library/rcenters.html Research Centers in International Relations on the Web
http://docs.lib.duke.edu/igo/guides/ngo/ Non-governmental Organizations
Research Guide
http://www.legallanguage.com/LLSnongovorgnat.html International Litigation Support for Legal Professionals
http://www.ngos.net/ The NGOs Network
http://www.nautilus.org/archives/cap/orgs/ngos.html NGO's Involved in Human Rights and the Environment Issues
http://www.hrweb.org/resource.html Human Rights Organizations & Resources
http://www.carnegielibrary.org/subject/international/humanrights.html Human Rights Organizations
http://www.hrw.org/links.html HUMAN RIGHTS WATCH : Additional Human Rights Resources
http://www.bfsr.org/hr.html Human Rights and Social Justice Organizations
http://www.cdp-hrc.uottawa.ca/links/hroint_e.html Human Rights Research and Education Centre
http://dir.yahoo.com/Society_and_Culture/Issues_and_Causes/Human_Rights/Organizations/ Human Rights Organizations
http://news.xinhuanet.com/ziliao/2003-01/27/content_733578.htm 国际组织
http://news.xinhuanet.com/ziliao/2003-10/22/content_1136251.htm 国际关系文件
http://www.cass.net.cn/chinese/s24_oys/chinese/index.html 俄罗斯东欧中亚研究所
http://www.iwep.org.cn 中国社会科学院世界经济与政治研究所
http://www.iwep.org.cn/english/index.htm Institute of Wolrd Economics And Politics Chinese Academy of Social Sciences
http://www.sco-ec.gov.cn/crweb/scoc/index.jsp 上海合作组织
http://www.cass.net.cn/webnew/yanjiusuo/ouzhou/index.asp 中国社会科学院欧洲研究所
http://www.usc.cuhk.edu.hk/wk.asp
http://www.siis.org.cn/ 上海国际问题研究所
http://www.siis.org.cn/english/ Shanghai Institute for International Studies
http://www.aichi-u.ac.jp/foreign/chinese/rc_international.html 国际问题研究所
http://www.tasam.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=182 Uluslararası Araştırma Merkezleri
http://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/baglantilar/arastirma_eng.asp Human Rights Law Research Centre
http://www.assr.org/general/resources.asp?RID=102&cr=2 Arab Social Science Research
http://www.ahram.org.eg/acpss/ الأهرام للدراسات السياسية مركز
______
Globalization
http://www.globalpolicy.org/globaliz/
http://globalization.icaap.org/
http://www.globalisationguide.org/
http://globalization.about.com/
http://www.globalization.com/
http://www.globalization101.org/
http://www.globalissues.org/TradeRelated/FreeTrade.asp
http://plato.stanford.edu/entries/globalization/
http://en.wikipedia.org/wiki/Globalization
http://www.sociology.emory.edu/globalization/
http://www.polity.co.uk/global/

Dèhqan
21-05-05, 18:04
5



Axsham ichken haraqning keypi bilen beshi aghrip turuwatsimu, etigendila ornidin turup, tuzuk nashta qilmastin ishxanigha keliwalghan Qadir Yorgha mehelle komitet kadirlirining doklatini anglap chechildi.

- Herqaysinglarning ornida ayal kishi bolsimu, bu ishni bu chaghqiche bir yaqqa elip chiqip bolatti. Ikki - uch aydin buyan herkuni qerz yighipmu texiche quyruqini bir yerge yighalmapsiler. Oylap beqinglar, koz aldimizdila etiyazliq terilghu bashlinidu. Mushundaq sorelmilik qilsaq, qachanmu qerz yighishni tugitip bolalaymiz?

Ishxanidikiler yer tegidin bir - birige menilik qarishiwalghandin keyin, yene jim olturushti. Ishxanini eghir sukunat basqan bolup, peqet ulugh - kichik nepes elishlarla jimjitliqni buzup turatti. Ular Qadir Yorghining mijezini obdan bilgechke, hechkimmu eghiz echishqa petinalmaytti.

- He, qeni gep qilinglar, emdi qandaq qilimiz zadi?- Dedi Qadir Yorgha ustelge qattiq urup.

Mehelle komitet kadirliri beshini koturushup, Qadir Yorghigha qarashtiyu, yenila ittik yerge qariwelishti.

- Yengi toyi bolghan chokandek qilishmay, beshinglarni koturunglar,- dedi Qadir Yorgha chechilip,- mushundaq tawi nazuk bolghanning kasapiti bu. Men nechche qetim dedim, bir yilliq ishni keler yilgha qoysaq, sorulup yuruwersek, keyin ishlar bir cholghashsa, nahayiti kopiyip ketidu. Shunga, az - azdin yurushturup tursaq, tugeydu emesmu!

- Helimu degenliri boyiche qilduq shuji. Lekinze peqet amal bolmaywatidu. Hazir uzukchilik waqit iken, dehqanning qolida pul yoq. Bolmisa,- Sayim Pasar dadilliq bilen eghiz achtiyu, Qadir Yorghining chekchiyip qarishi bilen gepining axirini deyelmidi.

- Siz bundaq degen yerde bashqilar qandaq qilmaqchi zadi? Mehelle komitetining mudiri turup, degen gepini qara maning. Xizmette keskin bolush kerek, bashqilargha yol qoysingiz, ich aghritsingiz, keyin gepingiz otmey qalidu maxma. Siz otkende yezidiki yighinda bar, bashqa mehelle komitetlar dehqanlardin yighidighanni asasen yighip bolghili turuptu, biraq bizchu?!... Yene mushundaq deweridighan bolsaq, yene bir yil tursaqmu yighip bolalmaymiz. Shunga, tedbirni keskin tuzushimiz, janliq ijra qilishimiz kerek, uqtingizma?

- Sile undaq degen bilen dehqanmu qol ilkide bolsa berer, bolmisa qandaq qilidu? Bulardin sorap baqsila, herbir ademning oyige eng kem bolghandimu on qetimdin kirip bolghandimiz,- dedi Sayim Pasar ishxanidikilerni bigiz qoli bilen korsitip,- lekinze axirqi jawab yenila quruq, yaxshi wede boldi, pul bolmisa, ya urghili bolmisa xeqni...

- Ozingizning ketkuzup qoyghan yeri bar mana,- dedi Qadir Yorgha,- chirayliq gep degen bir eghiz. Gep anglimisa, qerzni bermise, oyde neme bolsa tartip ekelsenglar bolmamdu, yuz koyluq nersini 50 - 60 koygha sundurup ekeliwalsanglar, bir - ikki kun ichide aldinglargha neq pul ekelidu emesmu?!

- Unimu qilmamdighan shuji, qilip baqtuq. Unumi jiq bolmidi.

- Xizmet degenni chirayliq gep bilenla ishlep bolghili bolmaydu mudir. Bezide az - tola tedbir qollinishimiz kerek. Qattiqraq bolsaqmu meyli. Silerni xizmet qilidu dep, nechche yuz tutunluk oybaghdin tallap, mehelle komitetining kadiri qilip bekitken. Yene mushundaq ishni aqsitip yursek, qandaq bolghini bu?!...

Eslide Qadir Yorgha Sayim Pasargha xeli qattiq tegmekchi bolghanidi, lekin mehelle komitetining barliq kedirliri yighilghan yerde uninggha palan - pustan dep achchiqlap, bashqilargha yaman tesir berip qoyushtin sel ehtiyat qildi. Demisimu Qadir Yorgha uning mijezini obdan biletti. Birer ish konglige yaqmay qalsa, "Bir taxta qoghunni bir pul qilish" tin yanmaytti. Eger shundaq ishtin bireri bolup "Ale xizmitingni" depla yetiwalsa yaxshi bolmaytti. Yene kelip Qadir Yorgha yacheyka shujilighigha teyinlen'gendin keyin, bu mehellide on'gha yeqin mudir almashti. Ularning kopinchisini Qadir Yorgha shexsen ozi tallap bekitip, Toxtishahning maqulliqini elipla qararlashturup ishletkenidi. Lekin, beziliri Qadir Yorghigha sadiq bolghan bolsimu, nemishqidur birdinla "Mudirliqni qilmaymen" dep chapanlirini tetur keyishti. Yene beziler bilen Qadir Yorghining pikri bir yerdin chiqmay qaldi. Shuning bilen Qadir Yorgha ularni tuydurmay toyghuzdi. Biraq, Sayim Pasar ularning hechqaysisigha oxshimaytti. Ozi kem soz bolghini bilen ichi kuchluk adem idi, uni dehqanlarmu himaye qilatti. Shunga, uni Qadir Yorghining konglidiki eng muwapiq namzat deyishke bolatti. Biraq, yeqindin beri umu sel ozgiriwalghanidi. "Eskini silap ishlet, kulini chilap" degendek, Qadir Yorgha uni her amallar bilen ozi sizghan siziqi boyiche ishlitip kelgenidi.

Shu tapta Sayim Pasarmu xiyalgha chomgenidi: "Gep degenni dewergen bilen bolmaydu, bashqilarghu bir nori, bizmu sepimizdin dehqan turup, dehqanning qedrige yetmisek bolmas, bu jahanning igisi bar, aghzimizdin chiqqinini, depterge yezilghinini dehqandin yighiwersek qamlashmas. Ete turup ogunlukke bu kalte kosey emeldin qalsaq, yene shu dehqanlar bilen haling neme, kunung neme dep otushidighan gep. Shunga, her ishning cheghida bolghini yaxshi. Qadir shuji yaman bolsa, ozi qerz suylep, dehqanning oyige berip baqsunchu qeni, shu chaghda burnigha yeydu..."

Qadir Yorgha ishning ozi oylighandin sel chataqraq ikenlikini sezdi. Shundaqtimu attin chushsimu, ozenggidin chushkusi kelmigendek bir xil terzde soridi:

- Xosh, qandaq qilsaq bolidu emise, hemmeylen ortaq pikir qatnashturup baqayli.

- Bu ishni men kop oylandim, lekin muwapiq chare tapalmidim. Emdi yene qistaweridighan bolsaq, aqiwitini molcherligili bolmaydu. Helimu teshkilning qorasida birnechche eshek harwisi bar, Qasim Samsaq, Sultan Petining oyliridinmu qerzge sundurup ekelgen qoy, eshek, kala bar. Bu haywanlarning ot - saminini hel qilishmu bir gep boluwatidu. Eger setiwetsek, alimadis birersi erz qilip qalsa, hoddisidin chiqmaq tes. Mushundaq qara qishta olup qalsicha texi balaning chongi chiqidu. Shunga, herqandaq ish qilsaq, sel ehtiyat qilmisaq bolmasmikin,- dedi Sayim Pasar beshidiki kucha korpisi telpikini sel koturup qoyup.

- Mudir rast eytidu,- dedi mehelle komitetining mu'awin mudiri seyit ghazi etrapidikilerge qarap qoyup,- men'ghu bu yil qerz yighishqa kop qatnashmidim, emma qolum - qoshnilardin anglisam, ularning derdi tola iken. Shunga, bashqichirek amal tapmisaq bolmasmikin?

- Toghra deysiz, shundaq qilayli.

- Helimu dehqanlarda issiq jan qaldi, jan...

- Bizmu ademghu, shunga wijdan bilen ish qilmisaq hemme ishning soriqi bar.

...

Hemmeylen tushmu tushtin ikki mudirni qollap gep qilishti. Biraq, Qadir Yorghining qoshumisi turulup, qaramtul chirayi tatardi. Burun komurchiki kengiyip, ornidin chachrap turdi - de, aldidiki ustelni zerb bilen urdi. Shuning bilen ishxana ichi qaynawatqan qazan'gha su quyghandek jimipla ketti.

- Qerzni men Qadirgha yighip berishemsen? Hemmingning ulushi barghu uningda, qarap turup herqaysing meni yetim qaldurushmaqchimu? Bilip qoyush, men texi hayat. Oybaghning yacheyka shujisi men, bir kim meni wezipemdin eliwetkinimu yoq. Menla hayat bolidikenmen, degen gepimni choqum aqturmay qoymaymen. Esinglarda bolsun, silerni men terbiyilep osturgen, osturushni bilgen adem chushurushnimu bilidu juma. Gep degennimu aldi - keyninglargha, ikki yeninglargha beqipraq qilinglar maxma. Gep qilmisam hemmini manga artidighandek qilishida ma xeq.

Ishxanidikiler jimipla ketishkenidi. Ular xuddi uyatliq ish qilip qoyghan oqughuchilardek bashlirini sanggilitiweliship, Qadir Yorghining sozini anglimaqta idi. Seyit ghazi uning yene ezweylep ketishini oylidimu yaki Qadir Yorghining bir - ikki ay burun "Ukam, xizmetni jayida ishlewatisen, xuda buyrusa, toxti shangjang bilen meslihetliship, seni ozumge mu'awin qilip osturuwalimen" deginini eske aldimu, eytawur keypiyatni yaxshilash meqsitide eghiz achti:

- Xapa bolmisila shuji. Biz bashqa gep qilmiduq. Sili meslihet sorighandikin shuninggha jawab berduq. Demisimu silige tes boluwatidu. Heptide az degende yeziliq hokumette tot - besh qetim yighin, yighin bolsila tenqid, emmaze, bu yerde ehwal bashqiche. Hazir dehqanlarni kopiratsiye waqtidikidek bashqurghili bolmaywatidu, xeqning yuzi qelinlap, gep anglimaydighan, oz beshimchi bolup ketti. Ya qerz elishtin qorqmighan, ya qerzni waqtida qayturmighan. Ularning soriqigha biz qiliwatimizghu mana. Shunga, chirayliqche obdan meslihet qilip, bir ish qilmaymizmu?!

Qadir Yorgha uning sozini anglap, ornida olturdi - de, hemme yanchuqlirigha qolini tiqip, tamakisi qalmighanliqini bildi. Sultan Petidin qeghez, moxorka sorap orighandin keyin, tutashturup arqa - arqidin qattiq shoridi. Bashqilarmu uning achchiqining sel yan'ghanliqini seziship, bashlirini yerdin koturushke, bir - birlirige qarashqa bashlidi.

- Esli meningmu bunchilik chechilghum yoq, ozunglar meni mushundaq qilishqa qistidinglar. Oylap beqinglar, bashqilar qilghan ishni biz qilalmamduq? Yaq, choqum qilalaymiz, qilghandimu bashqilardin ashurup qilalaymiz. Emma, hazirqidek soliship oltursaq, bir ishni wujudqa chiqarghili bolmaydu. Bezide yumshaq, bezide qattiq chare qollinishimiz kerek. Dehqan degen tomurchi xeq, tomurimizni tutquzup qoysaqla, hech ishni bir bashqa elip chiqalmaymiz. Emdi silerge demisem bolmidi. Men her qaysinglarni konguldikidek xizmet qilsun, dep bashqa mehelle komitetlardin ustun heq beriwatimen, a'ilenglerge kelgen jimiki rasxotni kechurum qiliwatimen. Hesablap beqinglar, her biringlarning tot xil fondi, su heqqi, mejburiyet emgiki... Degendek hemmisini qoshsa, pulunglar bir yerim ming yuendin eship ketidu. Men bir amallar bilen shularning quriqini yighip, ongshawatsam silerning qiliwatqininglar mushuma? Emdi beshinglarni silkiwetip, telpikinglarni aldinglargha elip qoyup oylansanglar, hemmisini bir demdila aydinglashturuwalalaysiler. Eger bek ishligunglar bolmisa, gepni hazirla ochuq qilsanglarmu bolidu. Yacheykining sozini anglimighan ademni menmu ishlitelmeymen.

Sayim samsaq Qadir Yorghining bu sozlerni ozige daritmilap dewatqanliqini sezgen bolsimu unchiqmidi. Qadir Yorghining deginimu rast idi. Eger pitning achchiqida chapanni otqa salidighan bolsa, keyinki ishlarni tesewwur qilghili bolmaytti. Shunga, u "Hemmidin ewzili ozini besip birdem jim olturush" degenni xiyalidin otkuzup, ishning tereqqiyatini kozetmekte idi.

- Degenliri orunluq, emeliyette sili degen ishlarni biz bilmeymiz emes, bilimiz, lekin amal bolmaywatidu. Bir yaqqa tartsaq harwa shotisi sunidu, yene bir yaqqa tartsaq okuz olidu, degendek qiyin halette qalduq,- dedi Sultan Peti yenidikilerge leppide qarap qoyup,- bezide sili degendek boshangliq qilghan yerlirimizmu bar. Emdi undaq qilmaymiz, qerzni choqum yighimiz. Shundaq emesmu kopchilik?!

Bashqilar uning sozni ozlirige artip qoyuwatqanliqini seziship, emdi gep qilmisa bolmaydighanliqini hes qilishti - de, bir eghizdin maqullashti.

- Emdi qerzni choqum yighimiz igekim.

- Nemisi bolsa, shuni tartip alimiz.

Qadir Yorgha miyiqida kuldi. Emma, "Herqaysinglargha bezide mushundaq gepmu dora, " aqilgha ishare, nadan'gha juwalduruz " degendek bezide az - tola sanjip qoymisimu bolmaydu" degenlerni konglidin otkuzdi u.

- Gepinglar gep - he!- Soridi Qadir Yorgha ishxanidikilerge tekshi bir nezer selip chiqqandin keyin,- emdi bosh tursaq bolmaydu. Yene az kunde yezida sen'genxuy (izahat: sen'genxuy - uch derijilik kadirlar yighini demekchi) echilidu. Mukapat - jaza neqleshturulidighan gep. Mukapat alsaqqu meyli, eger jerimane tolisek, hemmeylenning ish heqqidin tutimen juma emdi...

- Xatirjem bolsila shuji,- dedi Sultan Peti aldirap,- emdi bizmu silini bashqilar aldida yerge qaritidighan ishni qilmaymiz. Xizmet qilsaq, silige qilip bermeymiz, xelq uchun qilimiz emesmu. Helimu silini az renjitmiduq. Kongul - koksiliri deryadek keng adem bolghachqa jiq chandurmidila, bolmisa, bizmu qara qishta qolimizgha ketmen elip bolghan bolattuq. Emdi sili degen boyiche ishlimisek, neme desile shu...

- Bashqilarning pikri barmu?- Soridi Qadir Yorgha Sultan Petining sozige eren qilmighandek bashqilardin.

- Yoq,- hemmeylen tengla jawab berishti.

- Undaqta qerz qachan yighilip bolidu? Eniq waqtini bekiteyli,- dedi Qadir Yorgha.

Hemmeylen bir - birige qariship, bashlirini irghitishti. Demisimu mana mushundaq uzukchilik waqitta eniq bir waqitni bekitish tes idi.

- Biz kuchimizning bariche kucheymiz, lekin sel sozulup ketidu,- dedi Sayim Pasar.

- Mudir rast eytidu,- dedi bayatin beri jim olturghan Qasim Samsaqmu,- emma bizmu emdi bosh kelmeymiz, nege barsaq qushtek yulupla alimiz.

- Maqul emise, buninggha waqit bekitmeyli, shundaqtimu tezrek bolmisanglar, bayam degen gepim kuchke ige bolidu maxma. Hemmeylen'ge ziyan achchiq, shunga bir yaqtin siyrip bir ish qilinglar.

Qadir Yorgha ishxanidikilerning lam - jim demey jim olturghanliqini korup, emdi yene sozlewerishning orunsiz ikenlikini hes qilghan cheghi, yighinni shu yerde axirlashturdi.

Dawami bar

Dèhqan
21-05-05, 18:11
yuqarqi 5 qaytilinip qaptu.esli aldinqi bapningkiti.


3

Qadir Yorgha mehmanlarni chay ichishke dewet qilghandin keyin ustel astidiki botulkini qoligha aldi.

- Boldi qoyung, bugun ichmeyli,- dedi Toxtishah uninggha qarap:

- Nemishqa emdi? Mushundaq dostlar yighilghan yerde bir - ikkini ichip qoymisaq bolmas,- dedi Qadir Yorgha xushametkoyluq bilen hijiyip, - uning ustige inimiz Sultan nechche kun balnetsida yetip chiqti. Doxturxanigha berip yoqlighan bolsaqmu, lekin taza bir konglini alalmiduq, shunga...

- Buni keyin ichiwalsaqmu ulgurimiz, Sultan'ghimu bugunkisi nesige qalsun. Keyinki nowette choqum ornini tolduruwalimiz. Qandaq dedim ukam - he?

Sultan Peti Toxtishahning sozini anglap hijaydi. U on nechche kundin buyan balnetsida yetip, chirayi aqirip, xelila ongshilip qalghanidi.

- Towa deymen, men deslep, Sultanni qaza qilghan oxshaydu, dep oylaptimen. Keyin qarisam sap - saqla iken, ejeb qamlashturuptu kasapet,- dedim Sayim Pasar.

- Bezide sheytan'ghimu ders beridu bu,- dedi Qadir Yorgha,- birdem japa tartqan bilen on nechche kun dem eliwaldi. Mana, texi doxturxanida obdan dawaliniwaldi.

- Bu herqaysilirining shapa'itidin,- dep kuldi Sultan Peti,- deslep menmu bugun olup ketidighan oxshaymen, dep oylighan. Qarisam herqaysinglar ajritiwaldinglar, " toxta, bu qelenderni bir jaylay " depla yergen ozumni attim.

- Ha... Ha... Ha...

- Hi... Hi... Hi...

Oy ichidikiler kulushup ketishti. Kulke besiqqandin keyin Qadir Yorgha eghiz achti.

- Sen toxtishangjanggha rehmet eytsang bolidu uka, sening entingni taza jayida elip berdi.

- Way, buni dep neme qilisiz,- dedi Toxtishah sel qapiqini turup,- mehelle komitetning kadirini urdi degenlik, qanun'gha xilap ish. Shunga saqchi ponkitidikiler uni tutti.

- Eger sili alayiten orunlashturmighan bolsila u chaghda qandaq bolidu, bilgili bolmaytti emesmu shangjang.

- Boldi, emdi bu gepni deyishmeyli. Shundaq qilip ishlar yurushup ketti deng,- dedi Toxtishah Qadir Yorghigha,- qerzler emdi yighilip bolghandu?

- Asasen bir yerge bardighu, Hapiz Kaskini elip ketkendin keyin, bu tomurchi xeqler az - tola chochugen cheghi, burun mende issiq jandin bashqa neme yoq degenlermu qerz tapshurushti.

- Obdan boptu. Xizmet degenni janliq ishlesh kerek.

Ular birdem uyan - buyandin paranglashqan bolsimu, lekin parangliri qonaq unining xemiridek zadila qolashmidi. Toxtishah sa'itige qarap, yenik esnigendin keyinla Sayim Pasar ornidin turdi.

- Mening azraq ishim bar idi. Bashqa ish bolmisa men chiqsam.

- Birdem olturmamsiz?- Dedi Qadir Yorgha,- shangjangmu bu yerge asan kelmeydu, birdem gungur - mungur...

- Boldi, waqitmu bir yerge berip qaptu. Ete yene seher turmisaq bolmas.

- Maqul emise,- dedi Qadir Yorgha ilajsiz qalghandek murilirini sel koturup qoyup.

- Menmu shundaq qilay,- dedi Sultanmu ornidin turup:

Ular chiqip ketkendin keyin, Toxtishah tamaka tutashturdi. Hayal otmey ikkisini uzitip kirgen Qadir Yorgha ghodungshidi.

- Tazimu bir, ozini bilip ejeb chiqip ketmidiya, ademni bizar qilip...

- Meyli, meni keptu, dep kiriptu, sizmu texi bayam haraqqa zorlawatattingizghu ularni...

- Shundaq qilsam qoparmikin, dep oylighan. Biraq, sili belge bergendila andin ornidin turushti eyna.

Toxtishah tamakini aldirimay puwligendin keyin Qadir Yorghining chirayigha obdan bir qaridi - de, soridi:

- Shundaq qilip, hemmini teyyar qilip boldum deng.

- He'e, bayam silining degenliri boyiche yaghachlarni kesip, traktorgha besip qoyghan.

- Bashqilargha birnerse demigensiz?

- Yaq, peqetla yetim - yesirlar mektipige i'ane qilimiz, dep qoydum. Ular hergiz gumanlanmaydu.

- He, undaqta boptu,- dedi Toxtishah sel oyliniwalghandin keyin,- shopur ishenchliktu?

- Way, ishenchlik bolmamdighan, u mening sizghan sizighimdin chiqmaydighan yawash bala.

- Undaqta yaxshiken emise, hazirla mangsa bolarmikin. Siz yasin chong hakimning oyini bilisizghu!

- Yaq, bilmeydikenmen.

- Emise mundaq bolsun, traktor mengiwersun, sizni Nuri mening mashinam bilen elip barsun. Yaghachni tokuwetipla qaytip kelinglar.

- Maqul.

Toxtishah ozini yumshaq orunduqning yolenchukige tashlap xiyal surup olturghan Nurini chaqirip, uninggha bir nersilerni tapilighandin keyin qoshup qoydi.

- Tez berip, tez kelinglar - he men silerni saqlap qalmay.

- Maqul,- her ikkiylen tengla jawab berishti.

Ular chiqip ketkendin keyin, Toxtishah aldidiki sowup qalghan chayni gupulditip ichiwetti. Hayal otmey, sirtta mashina matorining guruldigen awazi anglinip, asta - asta yoqap ketti. Toxtishah memnuniyet bilen pisingngide kulgendin keyin, unluk awazda yoteldi. Shu esnada oyning ishiki ghichirlap echildi - de, shipirlighan awaz bilen teng Jennetxan kirip keldi.

- Ejebmu teste mangdi bular,- dedi Toxtishah uninggha,- men texi sizni saqlap bolalmay, uxlap qalmighidi, dep bek endishe qildim.

- Sili ayda, yilda aran bir kelsile, mushundaq tez uxliyalayttimmu men,- dedi Jennetxan kulup.

- Ozingizmu, gepingizmu chirayliq sizning, shunga kunde sizni xiyal qilishim bikar emes Jennetxan.

- Way qoysila bu yaghlima geplerni, " korsem halim yoq, kormisem, karim yoq " Desile...

- Nedimu undaq ish bolsun. Purset tapsamla keliwatimen'ghu mana... Qeni, bu yerge kelinga...

- Sel texir qilsila, bizning heliqi beqiwalghan bala texi uxlimidi. Men uni uxlitip qoyupla yanlirigha chiqay.

- Bek saqlitiwetmeng emise,- dedi Toxtishah uninggha kozini qisip,- men saqlawerip bek teqezza bolup ketmey yene...

Jennetxan uninggha qarap yeqimliq kulumsirigendin keyin qandaq tez kirgen bolsa, shundaq tez chiqip ketti. Toxtishah uning ademni jelp qilidighan jismigha qarap, allinemilerni xiyal qilip, oziche xush bolup, bosh awazda pichirlidi:

- Ajayip xotun - de, bu! Mushundaq xulqi bilen ademning jenini elip, janggalda qoyidu.

(Dawami )

Mushtiri
21-05-05, 21:11
Bu Shundaq Jahan (15)

3

Qadir Yorgha méhmanlarni chay ichishke dewet qilghandin kéyin üstel astidiki botulkini qoligha aldi.
— Boldi qoyung, bügün ichmeyli,— dédi Toxtishah uninggha qarap:
— Némishqa emdi? Mushundaq dostlar yighilghan yerde bir — ikkini ichip qoymisaq bolmas,— dédi Qadir Yorgha xushametkoyluq bilen hijiyip, — uning üstige inimiz Sultan nechche kün balnetsida yétip chiqti. Doxturxanigha bérip yoqlighan bolsaqmu, lékin taza bir könglini alalmiduq, shunga...
— Buni kéyin ichiwalsaqmu ülgürimiz, Sultan'ghimu bügünkisi nésige qalsun. Kéyinki nöwette choqum ornini tolduruwalimiz. Qandaq dédim ukam — he?
Sultan Péti Toxtishahning sözini anglap hijaydi. U on nechche kündin buyan balnetsida yétip, chirayi aqirip, xélila ongshilip qalghanidi.
— Towa deymen, men deslep, Sultanni qaza qilghan oxshaydu, dep oylaptimen. Kéyin qarisam sap — saqla iken, ejeb qamlashturuptu kasapet,— dédim Sayim Pasar.
— Bezide sheytan'ghimu ders béridu bu,— dédi Qadir Yorgha,— birdem japa tartqan bilen on nechche kün dem éliwaldi. Mana, téxi doxturxanida obdan dawaliniwaldi.
— Bu herqaysilirining shapa'itidin,— dep küldi Sultan Péti,— deslep menmu bügün ölüp kétidighan oxshaymen, dep oylighan. Qarisam herqaysinglar ajritiwaldinglar, " toxta, bu qelenderni bir jaylay " depla yerge özümni attim.
— Ha... Ha... Ha...
— Hi... Hi... Hi...
Öy ichidikiler külüshüp kétishti. Külke bésiqqandin kéyin Qadir Yorgha éghiz achti.
— Sen Toxtishangjanggha rehmet éytsang bolidu uka, séning entingni taza jayida élip berdi.
— Way, buni dep néme qilisiz,— dédi Toxtishah sel qapiqini türüp,— mehelle komitétning kadirini urdi dégenlik, qanun'gha xilap ish. Shunga saqchi ponkitidikiler uni tutti.
— Eger sili alayiten orunlashturmighan bolsila u chaghda qandaq bolidu, bilgili bolmaytti emesmu shangjang.
— Boldi, emdi bu gepni déyishmeyli. Shundaq qilip ishlar yürüshüp ketti deng,— dédi Toxtishah Qadir Yorghigha,— qerzler emdi yighilip bolghandu?
— Asasen bir yerge bardighu, Hapiz Kaskini élip ketkendin kéyin, bu tomurchi xeqler az — tola chöchügen chéghi, burun mende issiq jandin bashqa néme yoq dégenlermu qerz tapshurushti.
— Obdan boptu. Xizmet dégenni janliq ishlesh kérek.
Ular birdem uyan — buyandin paranglashqan bolsimu, lékin parangliri qonaq unining xemiridek zadila qolashmidi. Toxtishah sa'itige qarap, yénik esnigendin kéyinla Sayim Pasar ornidin turdi.
— Méning azraq ishim bar idi. Bashqa ish bolmisa men chiqsam.
— Birdem olturmamsiz?— Dédi Qadir Yorgha,— shangjangmu bu yerge asan kelmeydu, birdem gungur — mungur...
— Boldi, waqitmu bir yerge bérip qaptu. Ete yene seher turmisaq bolmas.
— Maqul emise,— dédi Qadir Yorgha ilajsiz qalghandek mürilirini sel kötürüp qoyup.
— Menmu shundaq qilay,— dédi Sultanmu ornidin turup:
Ular chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah tamaka tutashturdi. Hayal ötmey ikkisini uzitip kirgen Qadir Yorgha ghodungshidi.
— Tazimu bir, özini bilip ejeb chiqip ketmidiya, ademni bizar qilip...
— Meyli, méni keptu, dep kiriptu, sizmu téxi bayam haraqqa zorlawatattingizghu ularni...
— Shundaq qilsam qoparmikin, dep oylighan. Biraq, sili belge bergendila andin ornidin turushti eyna.
Toxtishah tamakini aldirimay püwligendin kéyin Qadir Yorghining chirayigha obdan bir qaridi — de, soridi:
— Shundaq qilip, hemmini teyyar qilip boldum deng.
— He'e, bayam silining dégenliri boyiche yaghachlarni késip, traktorgha bésip qoyghan.
— Bashqilargha birnerse démigensiz?
— Yaq, peqetla yétim — yesirlar mektipige i'ane qilimiz, dep qoydum. Ular hergiz gumanlanmaydu.
— He, undaqta boptu,— dédi Toxtishah sel oyliniwalghandin kéyin,— shopur ishenchliktu?
— Way, ishenchlik bolmamdighan, u méning sizghan sizighimdin chiqmaydighan yawash bala.
— Undaqta yaxshiken emise, hazirla mangsa bolarmikin. Siz Yasin Chong hakimning öyini bilisizghu!
— Yaq, bilmeydikenmen.
— Emise mundaq bolsun, traktor méngiwersun, sizni Nuri méning mashinam bilen élip barsun. Yaghachni töküwétipla qaytip kélinglar.
— Maqul.
Toxtishah özini yumshaq orunduqning yölenchukige tashlap xiyal sürüp olturghan Nurini chaqirip, uninggha bir nersilerni tapilighandin kéyin qoshup qoydi.
— Téz bérip, téz kélinglar — he men silerni saqlap qalmay.
— Maqul,— her ikkiylen tengla jawab bérishti.
Ular chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah aldidiki sowup qalghan chayni güpülditip ichiwetti. Hayal ötmey, sirtta mashina matorining gürüldigen awazi anglinip, asta — asta yoqap ketti. Toxtishah memnuniyet bilen pisingngide külgendin kéyin, ünlük awazda yöteldi. Shu esnada öyning ishiki ghichirlap échildi — de, shipirlighan awaz bilen teng Jennetxan kirip keldi.
— Ejebmu teste mangdi bular,— dédi Toxtishah uninggha,— men téxi sizni saqlap bolalmay, uxlap qalmighidi, dep bek endishe qildim.
— Sili ayda, yilda aran bir kelsile, mushundaq téz uxliyalayttimmu men,— dédi Jennetxan külüp.
— Özingizmu, gépingizmu chirayliq sizning, shunga künde sizni xiyal qilishim bikar emes Jennetxan.
— Way qoysila bu yaghlima geplerni, " körsem halim yoq, körmisem, karim yoq " Desile...
— Nedimu undaq ish bolsun. Purset tapsamla kéliwatimen'ghu mana... Qéni , bu yerge kélinga...
— Sel téxir qilsila, bizning héliqi béqiwalghan bala téxi uxlimidi. Men uni uxlitip qoyupla yanlirigha chiqay.
— Bek saqlitiwetmeng emise,— dédi Toxtishah uninggha közini qisip,— men saqlawérip bek teqezza bolup ketmey yene...
Jennetxan uninggha qarap yéqimliq külümsirigendin kéyin qandaq téz kirgen bolsa, shundaq téz chiqip ketti. Toxtishah uning ademni jelp qilidighan jismigha qarap, allinemilerni xiyal qilip, öziche xush bolup, bosh awazda pichirlidi:
— Ajayip xotun — de, bu! Mushundaq xulqi bilen ademning jénini élip, janggalda qoyidu.


4

Yéza dégen ajayip yer. Bu yerde azraqla bir ish bolsa, xuddi möjize yüz bergendek birdemdila taraydu, yéngi xewer tarqalghan hamanla gepke gep qoshulup, adettiki ishlarmu ademni heyran qalduridighan dérijige bérip yétidu.
Hapizning Sultan Péti bilen tutushup qalghanliqi toghrisidiki xewer Oybaghliqlarning köpinchisini heyran qaldurdi. Ular adette köp gep qilip, " kaska " leqimini alghan bu yigitning asanliqche birer kimge hört — pört démeydighan baghri yumshaq ikenlikini bilgechke, deslep ishenmigen bolsimu, lékin neq meydanda öz közi bilen korgüchilerning Xudani aghzigha élip guwahliq bérishi bilen ishinishke mejbur boldi.
— Bu waqitqiche taza obdan chüshenmeptikenmiz qaranglar, u tersaken'ghu, tersa... Qoligha paltini éliwélip shundaq bir kötürüwédi, mehelle komitét kadirlirining jéni chiqip ketkendek laghildap titrep kétishti.
— Sultan Pétining gélini boghqinini démeysiler téxi, qolini shundaq birni sozghandek qiliwédi, Sultan Péti yerge mokla chüshti.
— Sultan xuddi qarchighining tirnaqliri arisidiki toshqan'ghila oxshap qaldi dengla.
— Ya hezret, Hapizmu bosh kélmepta emise. Men téxi uningda unchilik jür’et yoq, dep oylaptimen.
— Boghuzlaymen dése qoymu tépirlaydiken, Hapiz adem bolghandikin, derdke chidimighan gep — de.
— Qadir shuji uninggha körgilikingni körsitimen, deptuya.
— Uni birnéme dep bolghili bolmaydu. Qadir Yorgha dégen ichi zughoy bir néme, qolidin her bala kélidu. Her halda sel éhtiyat qilghan yaxshi. Hapizning hazirqi ehwalidin qarighanda, umu bosh kelmeydighandek qilidu.
Oybaghliqlar her xil mulahize qilishti. Beziler könglide xush bolushti, yene beziler Hapizdin sel ensireshti. Démisimu ularning ensireshlirining asasi yoq dégili bolmaytti. Qadir Yorgha uni asanliqche qoyuwetmeytti, chünki, uning qorsiqidiki hiyle — neyrengni bilip bolmaytti.
Dégendek shu axshimi mehellide saqchi mashinisining ademni wehimige salidighan awazi anglandi. Kishiler öyliridin sirtqa chiqiship, qoligha koyza sélin'ghan Hapizning élip kétilgenlikini öz közi bilen körüshti.
— Xudaya towa, néme zaman bolup ketti bu! Ikki adem pichaq séliship, qan ichide qalsimu jérimane élip, boldi qilidighan saqchilar bügün Hapizni élip kétiwatiduya.
— Bilip bolghili bolmaydu bu jahanning ishlirini. Bu chaghqiche saqchilarmu ikki gepning biri bolsila, jérimane dep turatti. emdi néme boldikintang.
— Ötkende ikki qoyum yoqap ketti, dep délo melum qilip barsam "sen yézimizning jem'iyet amanliqidiki ilghar yéza " dégen shereplik namini bulghimaqchimu, aghzingni chayqap gep qil. Bizning bu yerde kishilerning qil chaghliq nersisi yoqap ketmeydu. Sen bohtan chaplash jinayiti ötküzgenliking üchün besh yüz yüen jérimane töleysen, dep qorqutti. Ming balaliqta 300 yüen jérimane tölep, aran qutuldumya eyna.
— Buning tigide choqum bir gep bar. "Bu jedel maymun'gha oyun, chashqan'gha qiyin " boldimikin — ya.
— Bilip bolmaydu.
... ...
Oybaghliqlar herqanche perez, mulahizilerni otturigha qoyghan bolsimu, lékin bu ishning tégige yételmidi. Ular Hapiz Kaskigha ich aghritishatti. Uninggha birer bala — qazaning kélmeslikini tileytti. Kimlergidur ghezeplinetti. Biraq, özliri öchlük qiliwatqan ademning zadi kim ikenlikini éghizdin chiqirishalmaytti.
Dégendek etisi Oybaghda yene bir yéngi xewer tarqaldi.
— Axsham Hapizni udul yéziliq saqchixanigha élip bérip qiynaptimish. Uni shundaq qattiq bir septikenki, Hapiz yerge tik mollaq chüshüptu.
— Bir kéche tüwrükke baghlap qoyup uruptu, deydighu?
— Yaq, tüwrükke baghlap qoymaptu, ésip qoyuptu.
— Kéyin néme boptu?— Sorashti bu ishqa qiziqidighanlar.
— Kéyin Hapiz hemmini iqrar qilghan chéghi. Héliqi shap burut saqchixana bashliqi uning üstidin matériyal yézip, nahiyige yollap bériptu.
— Hapizchu, u qandaq boptu?
— Qandaq bolatti, uni nahiye baziridiki türmige apirip solap qoyuptu.
— ...
Bu gepler shaxlap , ajayip — gharayip tüs aldi. Gepning qandaq bolushidin qet'iynezer, kishiler Hapizgha ich aghritishatti.
— Achchiqning arqisigha kirmigen bolsa, obdan bolattiken.
— Rast deyla, "yolwasni yenggen batur emes, achchiqni yenggen batur " deydu emesma.
— Özini tutuwalalmighan gep, bolmisa Hapizning aghzi ittik bolghini bilen köngli tüz, bashqilargha yamanliq séghinidighan bala emesti.
— Bashqilarning haligha yétetti...
Shundaq qilip " yaxshi gep üch kün, yaman gepmu üch kün " dégendek kishiler bu parangghimu anche qiziqmaydighan bolup qaldi. Lékin, Oybaghdin birerkim nahiye bazirigha béripla qalsa:
— Hapizni bazarlarda körüp qaldingmu?— dep sorishatti. Buning bilen bashqilar:
— Hapiz dégen türmide tursa, uni qandaqmu körgili bolsun,— deytti.
Aridin 15 kün ötkende u mehellige qaytip keldi. Uning ilgiriki aghzi ittikliki tügigendek qilatti. Köp jimighur, éghir — bésiq bolup qalghanidi. Közliridin bir xil meyüslük chiqip turatti. Shu küni axshimi uning öyidin méhman bolidighanlarning ayighi üzülmidi. Köngül sorap kirgenler uningdin herqisma so'allarni sorishatti.
— Séni baghlap qoyup uruptu, dep angliduq, rastma?
— Birer yéringghu sunup ketmigendu?
— Türmide ishqa salamdiken?
— Bergen tamiqigha qorsiqing toydimu?
... ...
Hapiz bularning hemmisige bash irghitish bilenla jawab berdi. Hapizning ayali — ghunche boy kelgen, aqpishmaq chokan méhmanlarning aldigha dastixan sélip, mezze kéltürgendin kéyin, ularni hedep chaygha zorlaytti.
— Qéni alsila, mezzege baqqach chay ichsile.
Mehmanlarning hemmisi Hapizning aghzidin birer éghiz söz anglashni bekmu xalaytti. Lékin, ular Hapizning jim olturghinini körüp, "he néme bolsa, saq yénip chiqipsen. Jan bolsa jahan, ash bolsa qazan, buningdin kéyin emdi artuqche ishlargha arilashma" dep birmunche tesellilerni bérishkendin kéyin qaytip chiqishti. Lékin, etisila mehellide yene yéngi bir xewer tarqaldi.
— Hapiz emdi boldi qilmaydiken, erz qilidiken.
Bu gep rastmu yaki bashqilarning paringimu? Buni bilip bolmaytti.

5

Qadir Yorgha öy ichini birqanche qétim aylinip chiqqandin kéyin yene kariwatta olturdi — de, jim bolup qaldi. Uning shalang qashliri arisidiki piste közlirige qan tolghan bolup, özini qoyargha yer tapalmay qalghanidi. Qaramtul chirayi achchiq destidin bozirip ketken bolghachqimu, be'eyni nechche yil yer tégide qalghan qeghezgila oxshap qalghanidi.
— Xep, xep séni... Men kim? Senchu?!...
Özüngning nechchilik adem ikenlikingni bilelmey qapsen — de, yalangtösh qelender, téxi méning üstümdin erz qilghuchi boldungma? Men séni erz qilghininggha toyghuzmaydighan bolsam...
Qadir Yorgha yanchuqidin süzgüchlük tamakisidin bir tal élip tutashturghandin kéyin qattiq shoridi, lékin tamaka uning qodangship ketken pikir — xiyalini bir yerge yighalmidi.
— Wayjan, azraq cheksile bolmamdu bu tamaka dégenni. Öy ichini isqa tolduruwétipla,— dédi Jennetxan érige qarap.
— Néme karing, cheksem men chektim, sanga néme dez ketti?— Ayaligha göleydi Qadir Yorgha.
— Cheksile, chékiwersile emise,— dédi Jennetxan batnap,— özlirige ziyan qilmisa, méning karim yoq.
Qadir Yorgha gep qilmidi. U tamakini birnechche shorapla tügitip qoyghanidi. U birdinla eqil tapti.
— Toghra, shundaq qilish kérek. Uni bilindürmey shundaq jaylayki, u özining kim teripidin bu qismetke duchar bolghinini bilelmeyla qalsun.
Qadir Yorgha shumluq bilen külümsiridi. Lékin, uning külümsirishi birnechche deqiqe ichidila yoqaldi. "Bundaq qilsammu qamlashmighudek, eng yaxshisi ... Eng yaxshisi " U yenila oylap tapalmidi. Qanche tit — tit bolghanséri, özini shunche bichare sézishke bashlidi. U Oybaghqa kent kadiri bolghandin buyan özige put atqanlar xéli bolsimu, lékin Qadir Yorgha her amallar bilen ularni téz püktürgen, hetta aldida tizlinip olturup, hör — hör yighlap ketkenlernimu körgenidi. Biraq, Hapiz ularning héchqaysisigha oxshimaytti. U on nechche kün yétip chiqqandin kéyin Qadir Yorghining periziche yawashlap qélishi, ita'etchan kalidek qeyerge yétilise shu yaqqa méngishi, néme dése, lebbey dep qol qoshturup turushi, héch bolmighanda özining kalta pemlikini öz üstige élishi kérek idi, lékin u undaq qilmidi. Mehellige bügün kélipla etisi yéziliq hökümetke erz qilghili bardi. Deslep bashqilar " Hapiz yézigha erz qilghili keptu " dep uninggha inkas qilghanda, Qadir Yorgha ishenmigenidi. "Uningda emdi unchilik yürek néme qilsun, nechche kün yétip öz ishigha towa qilip adem boldi. Shunga, u bashqilarning tapqan gépi bolmisun yene" depla anche ésen'girep ketmidi. Lékin, Toxtishahning atayin uni izlep kélip, bu ishni déyishi uni sel mengditip qoydi.
— Shundaqmu biperwaliq qilghan barma?— dep achchiqlap ketti Toxtishah,— birer yurtqa bash bolghan adem yilanning yer astida köshiginini bilip turushi kérek. Bashqilar samanliqning astigha su qoyuwetse, bilelmey yürüydighan adem qandaqmu bir mehellini chörüp kételeydu — he!
Shu chaghda Qadir Yorgha zadi néme ish bolghanliqini bilelmey ganggirapla qalghanidi. Toxtishahning on nechche bet yézilghan erznamini qoligha tutquzushi bilen u hemmini chüshendi — de, aldirap oqushqa bashlidi. U oqughanséri quyqa chachliri tik bolup, bedenliri ixtiyarsiz tikenliship, put — qolliri boshishipla ketti.
— Mana, özingizmu kördingiz. Néme dégen achchiq gepler bu. Téxi san — sipirlirimu éniq iken. Men sizge nechche qétim " özingizge puxta bolung " dep nesihet qilsam "men qilghan ishlardin qilchilikmu yochuq qalmaydu" dep özingizche meydingizge mushlayttingiz, mana emdi néme boldi? Qaringe, hemmsi ashkarila turmamdu?
— Xep, men séni... — Qadir Yorgha chishlirini ghuchurlitip, mushtumini tügdi — de, hazirla mangidighandek aldigha birqedem aldi.
— Hay... Hay... Ishni qaramliq bilen qilishqa bolmaydu Qadir axun. Achchiq eqilni késidu, özingizni tutuwéling.
— Emise shundaqla qoyup béremduq deymen?— Qadir Yorgha Toxtishahqa tikildi.
— Yaq, her ishning waqti — sa'iti bolidu.
— Men uninggha özümni bir körsitip qoyay dégen, lékin...
— Toxtang, emdi qaramliq qilishqa bolmaydu. Konilar bikardinla " yette ölchep, bir kes " démigen. " Waraqlap qaynighan chögün özining boyigha tashidu ". Shunga, biz sewr qilayli, Hapiz qanche qaynisa, bizge shunche paydiliq. Buyaqqa kélinge...
Toxtishah özige yéqin kelgen Qadir Yorghining quliqigha birnersilerni dep pichirlighandin kéyin soridi.
— Qandaq, bolamdiken?
— Bolidiken shangjang, bolidiken. dégenliri boyiche qilayli emise.
Qadir Yorgha Toxtishahqa nechche qétim rehmet — heshqalla eytip yolgha salghandin kéyin öziche oylandi. U qanchidin — qanche oylan'ghan bolsimu, lékin yéza bashliqining sözini idiyisidin ötküzelmidi, tézrek ünüm béridighan, Hapizning qeddini püküp, uni eyweshke kelturidighan charini oylighan bolsimu, lékin héchqaysisi chek basmidi.
— Emdi sili qandaq qilay dewatila?— Tosattin sorap qaldi Jennetxan érining xam may ichiwalghan ademdek xamush chirayigha qarap.
Qadir Yorgha bu sözni anglap arqisigha örüldi — de, kariwattiki gilem üstige körpe sélip, yanpashlap yatqan ayaligha qaridi, özining ilajsiz qalghanliqini bildürgendek mürisini kötürüp qoyup jawab berdi:
— Bilmeymen, emdi zadi qandaq qilsam bolidikintang.
— Eslidighu anche dawrang qilip kétidighan ishmu emesti. "Qol sunsa yeng ichide, bash yérilsa bök ichide " dep, bu ishni meshedila hel qiliwetken bolsila bolatti. Bir — ikki ademning keynige kirip, tügmidek ishni tögidek yoghinitip, mana emdi axirini yighishturalmay qaldila,— dédi Jennetxan ornidin sel kötürülüp mamuq yastuqqa yölinip olturuwétip.
Qadir Yorgha ayalining sözini chéchilmastin anglidi — de, uni gépini dawamlashturushqa ündidi.
— Hapiz ichi küchluk adem, yadilirida barmikin, téxi bala chaghlirida, Tursunkam Qotazning béghigha kirip, alma oghrilap qoysa, Tursunkam aq — qarini sürüshtürmeyla, uni birni urup qoyuptu. Shuning bilen Hapiz nechche kün'giche qoligha pichaq éliwélip, men séni öltüriwétimen, dep arqisigha kiriwalghaniken'ghu?!
— He... Shundaq bir ish bolghan rast,— dédi Qadir Yorgha qoshumisini türüp.
— Shuningdin kéyin bashqilarmu asanliqche uning chishigha tégelmeytti. Lékin bu dorem.... Tapdin ölüm yaxshi, dégen gep bar. Bolsa Hapizni chirayliq gep bilen qayil qilghan yaxshi, bolmisa kéyin tézini bassa mézi chiqiptu dégendek bir ish bolup yürmisun.
— Téxi shundaqmu bolarmu?— Qadir Yorgha ayalining chirayigha qarap ishenmigendek soridi.
— Bir néme dégili bolmaydu. Achchiq dégen ademni néme koygha salmaydu deyla. Alimadis yene juwisini tetür kiyse...— Jennetxan némishqidur gépining axirini yutuwétip, birdem shüklep qalghandin kéyin qoshup qoydi,— bu dorem Toxtishah shangjang "birnechche kün ichide tekshürup emeliyleshturimen " dep wede bérip qayturuwetiptu. U ademghu silining ketmenlirini chapidu, hergiz silige ora kolaydighanlardin emes. Shundaqtimu herhalda ishning aldini alghan yaxshi. Kéyin lew chishlep qalidighan ehwal bolup qalmisun deymina.
Qadir Yorgha ayalining orunluq sözlirini anglap, béshini lingshitti — de, soridi:
— Séningche emdi qandaq qilsaq bolidu emise?
— Toxti shangjangghu aldirap bu ishqa qol tiqmaydu. Mana hazir... Ete, ögün dep ikki — üch ayni ötküzüshide gep yoq. Lékin, choghni paxtigha orap saqlighili bolmaydu — de, kéyin nahiyige bérip qalsa u chaghda ish chataq bolarmikin...
— Buningghimu Toxtishah shangjangning amali bar. Uning nahiyidimu asasi bar,— dédi u ayaligha yalittide qarap qoyup.
— Hemme ishta bashqilargha yöliniwalsaqmu bolmaydu.
— Gépingdin qarighanda, bashqichirek birer amaling bar oxshimamdu?— Dédi Qadir Yorgha ornidin qozghilip, ayaligha yéqinraq kélip olturuwétip.
— Uni amal dégili bolmaydu, lékin her ishni waqtida qilghan yaxshi. Shunga arigha adem qoyup, uning bilen munasiwetni yaxshiliwalsila qandaq bolar?
Qadir Yorgha bu gepni anglap, birdem jim bolup qalghandin kéyin keskin halda:
— Yaq, undaq qilishqa bolmaydu. Men bu mehellide nechche on yilningyaqi kim bilen birer ishta muresse qilip baqqan? " Ayal kishining chéchi uzun, eqli qisqa " dégen mana shu — de! Reqibingge sella yol qoysang gediningge miniwalidu. Shunga, özüngni tonutup qoymisang bolmaydu. Bashqilar meyli qandaq qilsun, méning buning bilen karim yoq, lékin men hergiz undaq qilalmaymen...
Jennetxan érining bu sözini anglap, béshini chayqidi — de, qashlirini yimirdi.
— Meyliliri emise, siliningmu oylighanliri bardu, lékin mushundaq tersaliship yürüp kéyin pushaymanni alghili qacha tapalmay qalmisila yene.
— Séning karing bolmisun, ayal kishi dégen er kishining ishigha tola arilashmaydighan...
Qadir Yorgha ornidin turup kariwatning léwige olturghandin kéyin bir nersini xiyal qilghandek közlirini yumdi. Uning köz aldida Toxtishahning " qorqma, men bar " dégendek qehrlik simasi peyda boldi. U közlirini ittik échip, öy ichige tepsiliy qarap chiqqandin kéyin, ayaligha birdem meqsetsizla qarap olturdi — de, likkide ornidin turup, sirtqa qarap mangdi.


6

Bügün hawa bölekchila illiq idi. Mömin Saqal öyining keynidiki kün nuri udul chüshidighan tamgha yölinip, aptap sunmaqta idi. Uning yénida Oghulxan balilarning yirtilghan kiyimini yamap olturatti. Ulardin sel néridiki saman döwiside quchqachlar wichirlashqan halda, ozuqluq izlimekte idi. Tosattin ulardin anche yiraq bolmighan dongghaq jigdide turghan qagha " qaq — qaq " qilip sayrap ketti. Mömin béshini kötürüp, qaghigha obdan bir qariwalghandin kéyin yerdin bir tal chalmini élip, qaghini chenlep atti. Chalma qaghigha tége — tegmeyla uchup ketti.
— "Yaxshi bolsang éshingni yersen, yaman bolsang béshingni yersen ", — dep pichirlidi Oghulxan uchup ketken qaghigha qarap pichirlap.
— Way, yene shu gepmu, — dédi Mömin Saqal ayalighimu qarimastin.
— Bu adet söziken emdi, — dédi Oghulxan yingnige yip ötküzüwétip, — anam rehmiti qagha jüp towlisa yaxshiliqni, taq towlisa yamanliqni tileydu, deytti. Bügün jüp towlidi. Xudayim yaxshiliq bérer, — dédi Oghulxan yingnini kiyimge sanjiwétip.
— Déginingdek bolar ilahim.
Mömin Saqal shüklep qaldi. Uning bügün peqet mijezi yoq idi. Etigendila ikki tal dorini ichip terlen'gen bolsimu, lékin yéni yer tartipla turatti. Yéqindin buyan uning pütün es — yadi etiyazliq térilghugha kéterlik rasxotni qandaq hel qilish bolghachqa, oltursa — qopsa pulning ghémini qilip yüretti. Uyan oyla, buyan oyla axir birer pikirgimu kélelmidi. "Ölmigen janda ümid bar. Waqti kelgende choqum yaxshiraq birer chare tépilip qalidu. Özümni upritip néme qilay " dep özini bezligen bolsimu, lékin yenila köngli qoymidi. Öydiki qolgha chiqidighan nersilerni sétip, gedinidiki qerzlerni töligendin kéyin, öyde peqet ozuqluq üchün ikki taghar qonaqla qalghanidi. Qonaqni satqan teqdirdimu kéreklik bolghan ximiyiwi oghut, sulyaw yopuq dégendek nersilerni élishqa yetmeytti.
— Heytqa yene nechche kün qaldi?— Tosattin soridi Oghulxan.
— He... He... Heytni dewatamsen?— 30 Kündek waqit qaptu.
— Him, — Oghulxan shundaq depla, yene öz ishigha chüshüp ketti. Uning qolliri shunche téz heriketlinetti. Tikish ariliqlirimu teng, sipta idi. Mömin uning herikitige bir qarap qoyghandin kéyin özichila ghodungshidi.
— Etigen birsidin anglisam, yene birnechche kündin kéyin sulyaw yopuq yépish neq meydan yighini bolarmish, shuninggha qarighanda bizmu emdi midirlimisaq bolmaydighan oxshaydu.
Oghulxan ish qiliwatqan qollirini toxtatmastin soridi.
— Qandaq deyla?
— Sulyaw yopuq, ximiyiwi oghutning ishini deymina, bizmu bu yil ikki mo ikki pung yerge paxta tériymiz. Az — tola épini qilip qoymisaq bolmas.
— Bu yil amanet — qerz kopiratipi qerz bermesma?
— Way tangey, ötken yilighu almaymen, désengmu téngip bergen. Bashqilar bu yil undaq qilmaydiken déyishidighu tang.
— Undaq qilmas, éghizlirini üshshütmisile, Oybaghda bizdek ademdin nurghun, ularning hemmisini neq pulgha sulyaw, oghut alisen deydighan ish bolsa, nurghuni yerni tashlaydu shu.
— Tashlap qandaq qilalaytti, déhqan dégen yer bilen öre turidighan xeq. Yerni tashlisa jenini jan ételemda.
— Néme désila, yer... Yer depla turuwalidikenla, xuddi yer bolmisa ölidighandek. Bilip qoysila, uning ismi yer jumu. Bizni yep bolghanda andin köngli emin tapidu.
— Ayal kishi némini bilidu. Ejdadimiz yerni bikarghila ulughlimighan, kupur gep qilma boldi.
— Bu kupur gep emes Mömin axun, — dédi Oghulxan qolidiki yingne ishini qoyup,— burunqi zamandighu baylar üch — töt yüzmu yer bilen bay bolaptikenmish. Lékin, yerler qolimizgha bérilgendin béri kim yerge tayinip bay bolup baqti?
— Bay bolghanlarmu barghu ene, — dédi Mömin mu qiziship,— bashqisini qoyup, mushu bizning Oybaghdinla alayli, Semet Qariwash, Loqman Niyaz...
— Way qoysila, ular yerge tayinipla bay bolghanla emes. Qoshumche mal bordap sétip béyighanlar.
— Ikkinglarning söhbiti ejeb qizip kétiptighu?
Bu gep bilen er — ayal ikkiylen béshini tengla burashti. Ulardin sel nérida Rozi Qasim külüp turatti.
— Kel Rozika, — dep ornidin qozghaldi Mömin Saqal,— séni qandaq shamal uchurup keldi bu yaqqa. Nechche künning yaghi ejeb körüshelmiduqa?
— Boldi, qozghalma, — dédi Rozi Mömin ning yénidiki yerge bedeshqan qurup olturupla, — bayam ejeb qizip kétipsilerken, némini talishiwatattinglar?
Mömin ayali bilen bolghan söhbetni aldirimay bashtin sözlep bergendin kéyin, Rozi Qasim béshini lingshitti.
— Her ikkinglarning toghra. Biz déhqan'gha yer bolmisa bolmaydu. "Yer dégen altun qozuq" dep bikar éytilmighan, shunga déhqan xeq yer bilenla qedirlik. Emma, Oghulxanningmu gépi orunluq, yer téripla béyighili bolmaydu. Oybaghning zémini keng bolghini bilen, paydilinidighan yer cheklik emesma. Unchilik yer dégen némige dal bolidu?
Rozi Qasim tamakini üzmey birnechchini shorap, isini aldirimay püwligendin kéyin, éghir uhsindi. Uning oychan közliri yiraqlargha tikilgenidi.
— Bu yil qerzge oghut, sulyaw béridighanliqini anglidingizma? — Soridi Oghulxan jimjitliqni buzup.
— Uni anglimidim. Lékin mehellimizge ösümsiz qerz bériptu, dep anglidim. Namratlargha bérermish, qereli ikki yil demdu, éytawur xéli uzunken.
— Bizgimu bérermu dadisi?— Soridi Oghulxan.
— Way tangey, bilip bolghili bolmaydu, birnechche yil boldi, her yili namratlarni yölesh puli dep keldi, lékin bizge bérip baqmidiya.
— Bu yil bizni nuqta qilip tutqandikin bermesma?
— U dégining héliqi idarining ishi. Bu bashqa gep.
— Eger bizgimu bir — ikki ming yüen bergen bolsa.
— Asmandiki ghazning shorpisigha nan chilima xotun. Eger bizning mehellige kelgen teqdirdimu bizge hergiz bermeydu. ötkende Qadir shuji dédiya, eger u qerzni bizdek héchnémisi yoq ademlerge bérip qalsa, qereli toshqanda alalmasmish, shunga qowurghisida az — tola méyi bar ademlerge bérermish.
— Way shundaqmu qilama?— Te'ejjuplen'gendk soridi Oghulxan érining sözige ishenmigendek.
— Shundaq bolmay, ötken yili 30 ming yüen bériptiken, anglisam, mehelle kadirliri 20 mingni élishqan oxshaydu. Qalghinini Aqup Saxta chontikige sélip, tijaret qilghanmish.
Mömin ning sözini anglighan Oghulxan bu gepler rastmu dégendek so'al neziri bilen Qasimgha qaridi.
— Menmu shundaq anglidim. Rast — yalghanliqini bilip bolmaydu maxma, — dédi Rozi Qasim qolidiki moxorka qalduqini yerge paturuwétip.
— Emise ejeb öyimizning qangshirigha "namrat a'ile" dégen taxtini qéqip qoydighu?— dédi Oghulxan héchnémini chüshinelmigendek bu ikkiylen'ge qarap.
— Tekshürüp qalsa, körsitish üchün bolmamdu, — dédi Rozi Qasim achchiq külüp, — dümbe körsitip, öpke satidighan gep...
— Emise, u ishtinmu ümid yoqken — de, — dédi Oghulxan emdila bir nersini chüshen'gendek bolup.
— Bala yighlimisa emchek salghan nede bar Oghulxan, — dédi Rozi Qasim béshini yerdin kötürmey turup.
— Mömin , awwal teshkilge bérip Sayim Pasar bilen körüshüp baqsun. Bir amali bolup qalar.
— Uning qolidin bir ish kélmesmikin deymina, — dédi Mömin béshini irghitip, — u Qadir Yorghining aghzigha qaraydu heqachan!
— Eslidighu iqtisadiy ish dégen'ge mehelle komitét mudiri mes'ul bolidighan gepti. Lékin, Qadir shuji hemme ishni bir qolluq aldigha tartiwalghandin kéyin uningghimu amal yoq. Shundaqtimu bérip körüshüp baq. Uningmu birer éghiz gépi öter.
— Shundaq qilsila dadisi...
— Qéni , awwal shundaq qilip baqay...— Dédi Mömin teste.


7

Mejlisxana ichi qoyuq tamaka isigha tolup ketken, yéziliq hökümetning birnechche bashliqi bir — birige qariship olturup xiyalgha chökken, mejlisxana ichini éghir sükünat öz ilkige alghanidi. Peqet anda — sanda anglinip qalidighan éghir tiniqlar mejlisxanining jimjitliqini buzup turatti. Toxtishahning mijezi bügün bölekchila bolup qalghan bolup, achchiq destidin özini aranla tutup olturatti. Lékin, bashqilardin bir — ikkisi demmu — dem uninggha közini tikip, yighinni tézraq tügetsiken dégendek qiliwatsimu, emma Exmet Yaqup ghémide yoq olturatti. Del mushu ish Toxtishahning titang tomurigha tégip, uni azaplimaqta idi." Qara, halining chongluqini, etigendin béri men tamgha gep qildimma? Özining kimlikini bilelmey, manga shilting étiwatqinini buning. Men dégen yéza bashliqi. Mushu pütün sürük yézining birinchi qol rehbirimen. Üchü, mu'awin yéza bashliqi. U "Jingning gépi gep, mu'awinning qongigha tep" dégenni bilmise kérek. Yene öz izzitini saqlimisa, özining kimlikini bir bildürüp qoyimen taza. Aliy melumatliq iken, dashöni püttürüptiken. Bilimi bar, dep way ukam dep qoysam, gedinimge min'güsi bar téxi. Men undaqlardin bu yerde nechchini uzattim..." Toxtishah xiyalidin öziche huzurlinip külümsiridiyu, lékin bashqilardin qorqqandek, tézla bayamqi eslige keldi. U hemmeylen'ge tekshi nezer sélip chiqqandin kéyin, yene özi bir — ikki éghiz söz qilmisa bolmaydighanliqini pemlidi — de, gélini qirip qoydi.
— Gep shundaq köpchilik. emdi kömsem pisharmu, yaqsam pisharmu dep ikkilinishke bolmaydu. Pilanliq tughut döletning tüp siyasiti. Shunga, ishni waqtida bir terep qilmisaq bolmaydu. Bu ish hemmimizning partiyilik meydanini sinaydighan ölchem. Uning üstige yézimizning pilanliq tughut xizmiti toghrisida alliqachan munasiwetlik qarar chiqarghan. Özimiz tüzgen qararni özimiz ijra qilmisaq, bashqilar néme deydu? Uning üstige bu qétim bel qoyuwetsek, xizmetlerni qandaq ishleymiz? — Toxtishah üsteldiki alliqachan sowup qalghan qéniq demlen'gen chayni güpülditip ichiwetkendin kéyin, istakanni aldirimay ornigha qoydi — de, sözini dawamlashturdi, — bügün birini ötküzüwetsek, etige birige yol qoysaq, Qumbaghliqlargha bir éghiz gépimizmu ötmes bolarmikin. Uning üstige bu xeq bek kot — kot, erzxor. Eger biz bu qétim keskin tedbir qollanmisaq, üstimizdin erz qilmaydu, dégili bolmaydu...
Toxtishah "erz" dégen gepni éghizidin chiqiriwatqinida, könglige birnechche ay ilgiriki namsiz erz kelgenidi. U hazirghiche özi üstidin namsiz xet yazghan ademning kim ikenlikini bilelmey yürsimu, lékin her qétim mushu ishni eske alghinida qelbi örtinip, yüriki échiship kétetti. U xiyaliy halda bashqilarni tillaytti, qarghaytti, emma u ishni zadi kimning qilghanliqini bilelmey zerdigösh bolup yüretti. Eger uningche bolghanda, erzxorning kim ikenlikini bilipla qalsa, anisidin tughulghinigha pushayman qildürüwétetti.
— Men shangjangning sözige qoshulimen, — dédi yézining pen — texnikigha mes'ul mu'awin bashliqi Awut Kala qolliridin qas chiqarghach, — bundaq ishni muresse qilishqa bolmaydu. Shunga, dölet pilanliq tughutni tüp siyaset, dep belgiligenya. Uning üstige nahiyimu bir awaz bilen inkar qilish tüzümini bikar yolgha qoymighan. Qandaq dédim köpchilik?
Awutning béshini lingshitip, etraptikilerge qiya béqishi bilen teng bashqilarmu awaz qoshushti.
— Toghra, buninggha menmu qoshulimen.
— Obdan pikir boldi. Prinsipalliq mesililerde ikkilensek bolmaydu.
Yénidikilerning sözini anglighan Exmet Yaqup istihza bilen külüp qoydi. U ezeldin pikri bir yerdin chiqmaydighan bu xizmetdashlirini anche yaqturup ketmeytti. U öz'ara ittipaqliqini saqlash yüzisidinla munasiwetke diqqet qilip kelgen bolsimu, ularning bügünki pözitsiyisi uni bekla ümidsizlendürgenidi. "Mushundaq chong ishtimu yene biperwaliq qiliwatidighu bular, eger uning tesirining qandaq bolushini obdanraq tesewwur qilsa yaxshi bolatti. Biraq, "Berseng yeymen, ursang ölimen" dégendek, Toxtishahning bir éghiz gépini qanun süpitide köridighan bu mu'awin yéza bashliqlirimu belkim bir nersini oylighandu..." Exmet Yaqup shularni oylawétip, éghir xorsinip qoydi.
— Sizning pikiringizchu Exmet shangjang? — Soridi Toxtishah uning lam — jim démey olturghanliqini körüp.
— Méning pikirim del buning eksiche shangjang. Men sili dégen qararni ijra qilishqa qoshulimen, lékin bayam dégen jazalash tedbirlirige qoshulalmaymen.
Yighin qatnashchiliri Exmet Yaqup ni emdila körüwatqandek heyranliq bilen qaridi, lékin Exmet Yaqup közini Toxtishahqa tikkiniche öz temkinlikini saqlap olturmaqta idi.
— Némishqa emdi?— Soridi Toxtishah.
— Belgilime boyiche jérimane alsaq bolidu. Lékin, sili dégendek öydin köchürüwétish, hetta öylirini buzuwétish tedbirlirini ijra qilsaq eks tesir bérip qalarmikin.
— Bu ishqa mushundaq qattiq tedbir qollanmisaq qalghanlarda kéyin yene mushundaq ehwal körülmeydu, dégili bolmaydu. Exmet shangjang, — dédi Awut uning sözini yaqturmighandek.
— Tedbirni qattiq qollinish kérek, lékin öyige chéqilsaq bolmaydu. Buninggha qanunmu yol qoymaydu, — dédi Exmet Yaqup wezminlik bilen, — shunga her ish bolsa, aldi bilen qanunni, andin bashqa ishlarni oyliship bir ish qilsaq bolarmikin, bolmisa kéyin pushayman qilip qalimiz.
Toxtishah uning sözini anglap, sel achchiqi kelgen bolsimu, lékin hazir özini tutuwélishning zörürlikini oylap, siliq gep qildi.
— Xosh, sizningche qandaq qilimiz emise?
— Bu yerde men bir ademningla dégini hésab emes shangjang, hemmimiz ortaq pikir qilsaq bolidu. Lékin, méning shexsen qarishim yéziliq hökümetning qararini izchil ijra qilish, emma ularning qanunluq menpe'itige tegmeslik.
— Kéyin bashqilarmu yene shundaq qilsichu?
— Buninggha qarita teshwiqatni kücheytsek bolidighu?!...
— Undaqta yézimiz bir awaz bilen inkar bolup, bu yilliq xizmetlerde nachar bolsa bolidiken — de?
— Méning déginim undaq emes Toxtishah shangjang, — dédi Exmet Yaqup sel qizirip, — biz bundq asanla boshiship ketsek bolmaydu. Mushu ishlarni selbiy derslik qilip, kéyinki ishlarda tejribe — sawaqlarni yekünlisek bolidighu?
— Gep shundaq déyilgini bilen, ish emeliyette undaq asan emes, shunga “tedbiring qandaq bolsa, teqdiring shundaq bolidu” uka. Sen téxi kichik, séning mangghan yolliringdin méning ötken köwrüküm köp, bundaq ishta sel qattiq qol bolmisaq, bu ademlerni bashqurghili bolamdu?
Exmet Yaqup he désila öziningkini rast deydighan Toxtishahqa asan gep ötküzelmeydighanliqini hés qilghan bolsimu, emma bel qoyuwetküsi kelmidi.
— Bu bashqurush mesilisila emes shangjang. Xeq bizge köz tikiwatidu, eger sella qingghir dessisek, elning közi ellik, ular hemmini köridu. Déginimiz bilen qilghinimizning oxshash emeslikini bilip qalsa, u chaghda bizge yene egishemdu?!
— Boldi, ustatliq qilmang, méni qayil qilimen, dep bikar aware bolushingizning hajiti yoq. Demekchimenki, siz bu qarargha qoshulamsiz yoq?
— Yaq, qoshulmaymen, — keskin jawab berdi Exmet Yaqup .
— Him... — Toxtishah éghir uhsindi. U bu kaj yigitke yerning tégidin homiyip qarap qoyghandin kéyin, bir tal tamaka tutashturup, küchep shoridi.
— Etigendin béri mushu mesile üstidila talashting uka,— dédi Awut sel bitaqet bolghandek, — bu yerdikilerning hemmisining özige chüshluq ishi bar. Shunga, emdi...
Exmet Yaqupning özige ghezep bilen qarighanliqini körgen Awut gépining axirinimu déyelmey qaldi, u boynighiche qizirip, bashqa yaqqa qariwaldi.
— Bu ish toghrisida men birer adem bilen muresseleshmeymen, — dédi Exmet Yaqup awazini qoyuwétip,— eger mes'uliyet sürüshtürulidighan bolsa, buninggha men teyyar. Men yézimizning bu xizmitige mes'ul turuqluq tekshürup — tetqiq qilishqa sel qaraptimen. Emma, déhqanlarni öydin köchürüwétishke, öylirini buzushqa bolmaydu. Eger shundaq bolup qalsa, aqiwetke mes'ul bolidighan adem meydisige mushtlap meydan'gha chüshelise, méning bu ish bilen karim yoq.
— Chong qilsa, erz qilar shu. Men Toxtishah erz dégendin qorqup qalmaymen. Herqanche erz qilsimu, aylinip méning qolumgha chüshidu. Qéni , kim méning üstümdin erz qilip, payda tépip baqqan? Ziyan özige, birnechche bet qeghez bilen ketken waqitqa chüshluq ish yoq,— Toxtishah achchiqida shu sözlerni dewétip " hey, aldirap éghizimdin chiqirip tashlidimmu, néme?" dep oylidiyu, lékin arqidinla " meyli, bularmu méning qanchilik bingsim barliqini uqup qoysun " dégenlerni xiyalidin ötküzdi. Biraq, bu sözlerni anglighan Exmet Yaqup , sel heyran boldi. U özi yazghan erzning néme üchün quduqqa chüshken tashtek yoqap ketkenlikining sirini bilgenidi.
— Gep erz qilish bilen tügisila meylighu, — dédi Exmet Yaqup derhalla,— künlerning biride tekshürup qalsa...
— Buningdin qorqup néme keptu. Xizmet qilghanda ziddiyet bolidighan gep. Buni tekshürgüchilermu bilidu. Uning üstige ularmu ademdu?!...
Exmet Yaqup bu gepning tégide bir sir barliqini hés qilghan bolsimu, emma bek zighirlap ketmidi. Lékin, Toxtishahning hiyle — mikirlirining köp ikenlikini bilgechke, gepni udulla dewerdi.
— Gep shu, men buninggha qoshulalmaymen.
Toxtishah qolidiki tamaka qalduqini küldan'gha basqandin kéyin, jimip qaldi. U ezeldinla Exmet Yaqup ni yaqturmaytti, he désila özining ishidin yochuq izlep turidighan bu yigittin xéli burunla qutulush üchün nahiye rehberlirigimu birqanche qétim uni bashqa yézigha yötkiwétish toghriliq yéziliq hökümet namidin teklip bergenidi, lékin némishqidu bu ish hazirghiche keynige sörülüp kelgenidi. Toxtishah oylinip qaldi. Eger u awaz bérish shekli bilen ishni hel qilmaqchi bolsa, sözsizki, bashqa mu'awin yéza bashliqliri uni qollaytti. Lékin, kéyin héliqidek birer kélishmeslik yüz bérip qalsa, eng awwal otturigha chiqidighini yenila Exmet Yaqup bolatti. U chaghda netijining zadi qandaq bolushini hazir tesewwur qilghili bolmisimu, emma az — tola özini awaylap qoymisimu bolmaytti. Shunga, u achchiqini zorigha bésip olturushqa mejbur boldi.
— Bu ishni bügün mushu yergiche muzakire qilayli, — dédi Toxtishah özini tutuwélishqa tiriship, — men bügünla bu ishni yéziliq partkomgha melum qilimen. Qalghinini yéziliq partkom muzakire qilip, qandaq qarar chiqarsa, shu boyiche ijra qilimiz. Eger bashqilarning pikiri bolmisa, yighin bügünche mushu yerde tügise...
Uning sözi axirlashmayla, Exmet Yaqup sözlidi.
— Méning pikrim bar.
Toxtishah gépining bilige tépiwetken bu yigitke homaydi.
— Qéni deng.
— Méning pikrim emdi bu mesile üstide emes, bashqa bir ish üstide...— Exmet Yaqup ning sözini anglighan bashqa mu'awin yéza bashliqliri sel segekliship, " bu emdi néme deydighandu " dep uninggha qaridi, — ötkende nahiye namrat a'ililerning déhqan béjini kötürüwétish toghriliq höjjet chüshürup, uqturush tarqatqan. Bizning yezidimu bir qisim a'ililer bar, lékin hazirghiche bu ish emeliyleshtürülmidi. Men yéqinda bu toghriliq köp inkaslarni anglidim. Shunga, mushu ishni birnechche künde tügitiwetsek...
Tulumdin toqmaq chiqqandek éytilghan bu söz Toxtishahni sel ganggiritip qoydi. Shundaqtimu derhal segekliship uninggha qaridi.
— Men fondi jem'iyettin éniqlap kördüm. Bu pul téxi déhqanlarning qoligha tegmeptu...
— Bu sizning xizmet da'iringizdiki ish emesqu? — Dédi Toxtishah zerde bilen.
— Ughu shundaq, emma menmu bu yézining mu'awin bashliqi, shunga pikir bérish hoququm bardu?
— Way bolmamdighan?— Achchiq küldi Toxtishah, — sizningmu hoquqingiz bar.
— Emise bu ishni qandaq qilimiz?
— Bu ish alliqachan hel bolghan, siz bash qaturmisingizmu bolidu.
— Némishqa emdi?
— Biz u pulning bir qismini yézimizning qerzlirige ishlettuq, yene bir qismini yézimizgha kelgen méhmanlarni kütushke ishlettuq, pul tügidi. Bu yil yene bérip qalsa, shu chaghda bir gep bolsun.
— Déhqanlarning menpe'iti ziyan'gha uchrisa bolidiken — de, emise!
— Siz emdi tola heddingizdin ashmang, men bu yézining bashliqi, qandaq qilsam özümning ishi. Uqtingizmu?!
Exmet Yaqup ornidin turup, Toxtishahqa obdan bir qariwalghandin kéyin, mezmut chamdighiniche ishikni échip chiqip ketti. "Jang" qilip qattiq yépilghan ishikning awazi ishxanidikilerni chöchütüwetti.
Toxtishah ornidin turup, üstelni " paqqide " mushtlidi — de, warqiridi:
— Wu izzet qilghanni bilmeydighan!...
Bashqa mu'awin yéza bashliqliri jimmide olturushatti. Toxtishah ulargha qarap warqirdi.
— Boldi, chiqip kétishmemsiler?...
Yighin qatnashchiliri aldirap chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah ornida olturup, özini orunduqning yölenchukige tashlighiniche pichirlidi:
— Xep, séni...

8

Toxtishah özining xamushluq ilkide qanchilik xiyal surginini sezmidi. Emma, ishikning bosh, ritimliq urulushi bilen xiyal qaynimidin chiqip, towlidi:
— Kiring.
Ishik asta échilip, Awut xushametkoyluq bilen hijayghiniche kirip keldi — de, udul Toxtishahning aldidiki üstelning yénigha keldi. Toxtishah uning xuddi sehnilerdiki artislardek ushshaq chamdap méngishigha qiziqip qalghan bolsimu, lékin özining neziride, bar bilen yoqning ariliqidiki bu pen — texnikigha mes'ul yéza bashliqigha " néme ish " dégendek so'al neziride qaridi. Awut yéza bashliqining soghuq nur yéghip turghan közige qarap, eymen'gendek yerge qariwaldi — de, söz bashlidi:
— Taza achchiqim keldi juma shangjang. "Oynashmang erbab bilen, erbab salur her bab bilen" dégenni bilmeydighan oxshaydu u haramzade. Rast, shangjang, sile qandaq oylisila meyli, sili dégen yézimizning atisi, silige haqaret kéltürgenlik yurtimizgha haqaret qilghanliq emesma?! " Tuzini yep, tuzluqini chaqqan " dégen shu — de! Qumbaghqa kélip, xéli adem tüsige kirip qéliwédi u rezgi, emdi sile bilen qarshilashqudek boptu...
Awutning sözliri qelbi örtinip, achchiq yutup olturghan Toxtishahqa tesir qildi, tesir qildila emes, könglini xélila kötürdi. U ezeldin Awutni ishlitishke bolidu, ishinishke bolmaydu, dep qarap kelgenidi. Démisimu addiy etret bashliqliqidin Toxtishahning himmiti bilen asta — asta ösüp, pen — texnikigha mes'ul mu'awin yéza bashliqi bolghan Awut üchün Toxtishahning herbir éghiz sözi qanun idi. Shundaqtimu Toxtishah uninggha nisbeten "körse hali yoq, körmise kari yoq" dégendek pözitsiyide idi. Emma, hayatliq alimining izgu dawanlirigha yamishiwatqan bu ikki shexs yenila bir — birige yölenchük idi.
— Xosh qéni olturung, — dédi Toxtishah bigiz barmiqi bilen uninggha orun körsitip, — birer ish — pish barmu?
— Yoqsu... Yoqsu shangjang, ... Yoqsu... — Dédi Awut orunduqta olturghach hedep égilip, — bayatin béri wijdanim qaynap shu... Silige ikki éghiz teselli bérey dep...
— Bu qanchilik ishti, xizmet dégende ziddiyet bolup turidu. Ziddiyet bolmisa, tereqqiyat bolmaydu emesmu, — Toxtishah öz sözidin özi xosh bolup sözlidi, — qandaq qilimiz emdi... Yash — de... Yash.
— Shundaqtimu chonglargha bir qoshuq qoyup bérishni bilmeydiken u haramzade. Unimu meyli dégen teqdirdimu, sili Qumbaghda birinchi qol emesma? Qarap turup, silining éghizlirini ghérichlighinini deymina rezgi, injimaruqning.
Toxtishah aldida sözlewatqan bu kishini burun körüp baqmighandek, obdan bir sepsélip chiqqandin kéyin, aldidiki tamakidin bir talni tashlap berdi. Awut tamakini qoligha élip, yanchuqigha qolini sélipla, serenggini élip ornidin turmaqchi boluwédi, Toxtishah tosup qoydi.
— Boldi, qozghalmang, mende chaqmaq bar.
Awut bu sözni anglap, emdila kötürgen kassisini yene awwalqi ornigha qoyghandin kéyin, bir tal serenggini yandurup, tamakisini tutashturuwaldi, andin yene éghiz achti:
— Bu Qumbaghda silini bilmeydighan adem yoq shangjang, silining sözliri atqan oq. Istowuldin chiqip bolghan oqni qayturuwalghan nede bar? Sili dégen ishni qilmay qoymayla, baya qarisam bashqilarmu silining sözlirige qoshulghan, emmaze shu rezgi ishni buzdi, bolmisa...
Awut jim bolup qaldi. U hedep tamakini shorighiniche aldigha — Toxtishahqa tikilip, qandaq inkas qayturidighanliqini kütmekte idi. Toxtishahmu alliqachan uning könglidikini bilip ülgürgen bolghachqa, "qéni yene nemilerni deysenkin" dégendek olturatti.
— Xosh, sizningche qandaq qilsaq bolidu bu ishni? — Dédi Toxtishah uning jimip qalghanliqini körüp.
— Bayatin qarisam, bu bek muhim mesile iken. Shunga, waqtida gachchide " ziqmu köymeydighan, kawapmu köymeydighan " Birer chare qilsaqmikin deymina.
— Qéni sözlewéring...
Awut likkide ornidin turup, yénik chamdighiniche Toxtishahning yénigha kélip, birer kim anglap qalmisun dégendek, asta pichirlashqa kirishti. Uning sözini anglighan Toxtishahning chirayigha bara — bara xushalliq yamishishqa bashlidi.
— Belli... Belli... Yaraysiz, shundaq qilayli emise,— dédi Toxtishah uning sözi tügigende, — bu ishqa özingizla mes'ul bolung.
— Maqul, özüm bir qolluq béjirimen buni, — dédi Awut béshini Toxtimay lingshitip, — hazirla mehelle komitétigha bérip, bu ayal bizning mehellide bolghini bilen esli Chingde Kichik (izahat: Chingde Kichik — yer nami) yézidin, bu yerge toy qilghanda nopusini yötkimigen, dep ispat alimen. Andin yéziliq saqchixanigha kirip, nopusini öchürgüzüwétimen — de, rehberlikni aldap, perzentlik bolush guwahnamisini alghan, dégen mezmunda nahiyige doklat yollaymen.
Toxtishah Awutqa qarap razimenlik bilen külüp qoydi.
— Tomurni qiziqida soqqan yaxshi. Men chiqay emise,— dédi Awut yéza bashliqining özi körsetken eqlige qoshulghanliqidin rohlinip.
— Maqul.
Awut arqisichilap ishik tüwige keldi — de, örülüpla ishikni achti, emma del shu chaghda ishxana aldidiki Hapizgha soqulup ketkili tasla qaldi.
— Kirsem bolarmu shangjang, — dédi Hapiz bosh awazda.
Toxtishah shu chaghdila Hapizni kördi — de, birdemdila chirayi bulut basqan asmandek özgerdi.
— Kiriwéring, ishik ochuq turmamdu ene.
Bu sözni anglap Hapiz sel délighul bolghan bolsimu, lékin yenila zörüriyet tüpeylidin ishxanigha kirdi.
— Xosh, néme gep özi?
Hapiz yéza bashliqining sörün chirayigha qarap, birdem turup qalghan bolsimu, emdi ishxanidin yénip chiqip kétishning artuqche ikenlikini oylap, jawab berdi.
— Ötkendiki ish bilen kiliwédim... Qandaq boldikin?
— Qaysi ish u?
— Héliqi... Méning ishimchu?!
Toxtishah shundila ötkende Oybagh mehelle komitét üstidin qilin'ghan erzni ésige élip, birdem oyliniwaldi — de, wezmin ahangda dédi.
— Biz bu ishni tekshürduq. Gunah özingizde iken, qerzni ber dése unimapsiz, yene téxi mehelle komitét kadirlini urupsiz, shundaq turuqluq yene ularning üstidin erz qilsingiz bolamdu?...
— Men qerzlerni berdim. Öyümde, éghilimda barini sattim, lékin ular manga azraq waqit bergili unimay tillidi. Yene téxi özliri erz qiliship solitiwetti. Shunga,... Sili bilmeyla shangjang, bizning mehelle komitétidikilerning hemmisi bir — biridin ote némiler. Ular déhqanlarni bulap — talap...
"Paq" qilghan awaz bilen uning sözi üzülüp qaldi. Toxtishah üstelge qattiq mushtlighanidi.
— Sen néme dewatisen. Aghzinggha béqip gep qil juma. Séning bu géping qara chaplash jinayiti bolidu. Mushundaq zamanda kimmu bir — birini uchuq ashkara buliyalaydu?
Hapiz özining sözde ketküzüp qoyghanliqini hés qilip léwini chishlidi. Uning köz aldi qarangghuliship, put — qolliri sel boshashti, shundaqtimu, ittik bel qoyuwetse bolmaydighanliqini hés qilip, éghiz achti.
— Méning démekchi bolghinim....
— Boldi emdi sözlime, men hemmidin xewer taptim. Sanga saqchi ponkitining qilghini bek az kélip qalghan oxshaydu. Bolmisa, küpkündüzde jöylüp yürmeytting, xeqqe qara chaplimaytting. Yene shundaq qilidighan bolsang, qanun yol qoymaydu maxma... Shunga, emdi hushungni yighip yür, xalang — xotung sözlep yürme...
Hapiz bashqilardin "<Ular bir pilektiki ikki xemek> uning sanga tatliqi kelmeydu. Eng yaxshisi Toxtishahning aldigha Qadir Yorghining üstidin erz qilip barma..." dégen sözlirini anglighinida, ularning gépige ishenmigenidi. Mana emdilikte ularning sözining toghriliqi ispatlandi.
— Méning gépimni anglighansen?
— Anglidim. Bu ish rastla hel bolmamda?— Qayturup soridi Hapiz Kaska.
— Baya dédimghu. Bu ishta kallangni yérip bersengmu bikar...
— Maqul emise, men gépimni anglaydighan yerni tapay...
Hapiz chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah xuddi sarang bolup qalghan ademdek, üstelni nechchini mushtlidi — de, ornidin turup, xaman'gha qoshqan kalidek ishxanini aylinishqa bashlidi. Uning shu tapta bayam Awut sel kötürgen qelbi yene qaytidin dolqunlap, achchiq bir sézim pütün bedinini öz ilkige élip, hazir partlaydighan muddetlik bombining özige aylandurup qoyghanidi.

9

Ishikning ghichirlap échilishi bilen xiyal sürüp olturghan Mömin Saqal chöchüp ketti — de, béshini yerdin kötürüp, bosughidila turghan idare bashliqi sadiqni körüp, ittik ornidin turdi we ikki qolini sozghiniche uning aldigha bardi.
— Essalamu eleykum, Sajüyjang, obdan turdilimu?
Sadiq uninggha bir qolini sozup, layiqida jawab bergendin kéyin arqisigha qarap qoydi. Uning keynide ötkende kelgen shopur yigit bilen telkamira kötürüwalghan biri turatti.
— Qéni yuqirigha chiqsila juyjang, — dédi Mömin uni kigiz üstige körpe sélin'ghan supigha chiqishqa ündep,— qéni silermu ichkiri kiringlar.
Sadiq turup, bir némini xiyal qilghandek telkamira kötürüwalghan yigitke qaridi. Muxbir uning xiyalini bilgendek öy ichige boyundap qarighandin kéyin, asta keynige yandi.
— Öy qarangghuken, süret éniq chiqmaydu.
Sadiq bu sözni anglap, Mömin ning qolidin kap qilip tutti — de, uni yétilep, öydin sirtqa chiqti.
— Bu yerchu? — Soridi sadiq.
— Bolidighandek qilidu.
Mömin Saqal hoylidiki mehelle komitét kadirliri, qolum — qoshnilar, ushshaq balilarni körüp, ejeblen'gen bolsimu, lékin sadiqning néme üchün bügün telkamira élip kelgenlikining sewebini chüshinelmidi. Mömin Saqal burun nahiye boyiche élip bérilghan ammiwi emgeklerde bashqilardin telkamira dégen bu nersining süret alidighanliqini, yene téxi u téléwizorda qoyup bérilidighanliqini anglighan bolsimu bu nersini bügün eng yéqin ariliqtin körüwatqachqa bir xil zoq bilen qaridi.
— Qéni , rawurus tur Mömin , — dédi Qadir Yorgha hijiyip, — séni bügün denshige (izahat: denshi — téléwizor démekchi) alidu maxma...
— Qéni hijayghine, — dédi Sultan Petimu Qadir Yorghigha egiship.
Mömin Saqal ongaysizlandi. U xuddi gunahliq ish qilip qoyup, soraqchining aldigha kirip qalghan gunahkardek xudüksinip, qollirini qowushturdi — de, puti bilen yerni sijashqa bashlidi. Bu chaghda muxbir alliqachan telkamirani toghrilap bolghanidi. Sadiq kiyim — kécheklirini bir qur tüzeshtürgendin kéyin, shilepisini ruslap, qaytidin béshigha qondurdi we Sayim Pasar uzatqan bir xalta unni xéli küchep kötürüp, Mömin ning aldigha qoydi.
— Bu idarimizdiki ishchi — xizmetchilerning köngli... Yene bar téxi... — U shopur tengligen yoghan bir bolaqni élip, Mömin ning qoligha tutqazdi.
Mömin bir xil qorunush ilkide ongaysizlanmaqta, shu tapta u hazirla keynige " güppide " uchup chüshidighandek, putliri titrimekte idi. Bashqilar bolsa qiziq tamasha körüwatqandek, hewes, qiziqish bilen uninggha qarap turatti.
— Bir — ikki éghiz gep qilamsiz?— Soridi sadiq.
Mömin uning sözini anglap, béshini chayqidi.
— Men némimu déyeleymen.
— Sözligine sarang, ishqilip néme déseng bolidu. Sa juyjanggha we sa juyjangning idarisidikilerge rehmet éyt,— Qadir Yorgha uninggha qarap warqiridi:
— Eger mangimu sanga ekelgendek sowgha ekelse, gep dégenni qapaqtin su tökülgendek yaghduruwétettim igekim...
— Kem sözken.
— Qistimayli meyli, — Sadiq shundaq dewétip, muxbir yigitke qaridi, — Mömin démekchi bolghan gepni menla dewéteymu ya...
— Meyli...
Sadiq qeddini ruslap, hazirla sehnige chiqidighan artislardek gélini qirip qoyghandin kéyin dédi:
— Biz nahiyilik partkom, xelq hökümitining chaqiriqigha asasen, namratlargha yar — yölek bolush, illiqliq yetküzüsh pa'aliyitini qanat yaydurush yüzisidin idarimiz nuqta qilip tutqan mehelle komitétitidiki...
Mömin Sadiqning wezminlik bilen sözlishige qarapla qalghanidi, emma uning éghizidin chiqiwatqan danimu dane sözler uning quliqigha kirmeytti. Alahazel xéli waqittin kéyin, bashqilarning chawak awazi bilen u ésini yighip, etraptikilerge qaridi.
— Ejeb buttek qetip kettingghu Mömin , qolungdiki sowgha éghir kéliwatamdu néme? Denshige élip boldi, yerge qoy emdi...
Mömin Saqal Qadir Yorghining sözini anglap qolidiki bopini yerge qoydi. Bu chaghda muxbir apparatni yighishturup bolghanidi.
— Öyge kireyli emdi, — dédi Mömin ularning sirtqa méngishqa temshelgenlikini körüp.
Sadiq Qadir Yorghigha qaridi. Lékin, Qadir Yorgha közini yumup — achquche bolghan ariliqta sirtni ishare qilip ülgürdi.
— Boldi xosh, bügün idaride jiddiy bir yighinim bar idi, men baray, kéyin kelgende aldirimay olturup, paranglisharmiz — he!
— Shundaqmu... Meshege kélip kirmey ketsile...
— Maqul deng, biz yene bar emesmu?...
Ularni tutup qélishqa közi yetmigen Mömin bek tartishmidi.
— Maqul emise, dégenliriche bolsun.
Sadiq sirtqa birnechche qedem mangghandin kéyin, tuyuqsiz bir nerse yadigha yetkendek, arqisigha oruldi — de, soridi.
— Turmushingizda yene bashqa qiyinchliq barmu?
Mömin néme déyishini bilelmey, béshini chayqidi. Buni körgen qoshnilardin biri warqiridi.
— Dégine Mömin aka, tartinmay de...
— Deydighan purset dégen shu...
— Néme gépingiz bolsa deng, qolimizdin kélishiche he — hu déyishimiz, — dédi Sadiq.
Mömin bughuzigha bir nerse kepliship qalghandek ghiqqide bolup qaldi. U tilining uchigha kelgen gepnimu yutuwétip, he dep béshini chayqaytti.
— Qerz alimen dewatatting, shuni dégine, — dédi baya gep qilghan qoshnisi.
Sadiq buni anglap, turup qélip soridi:
— Némishqa qerz almaqchidingiz?
Mömin emdi gep qilmisa bolmaydighanliqini sézip éghiz achti.
— Qoy élip baqmaqchidim.
— Hel qilalidingizmu?
— Yaq.
Sadiq bu gepni anglap, Qadir Yorghigha qaridi.
— Qadir shuji, hazirmu namratlargha qerz pul bériwatamdu?
— Ötken yilighu bergen, bu yilmu...— Qadir Yorgha sel duduqlidi.
— Béridu, shundaqmu?
— He'e...
— Emise, Mömin 'gimu hel qilip béring, bolamdu?
— Maqul, — Qadir Yorgha béshini lingshitti.
— Emise shundaq bolsun, qerz pul kelgende Qadir shujini izleng, maqulmu?!...
Mömin béshini lingshitti. Sadiq Mömin’ge qarap sel turuwalghandin kéyin, sirtqa mangdi.
Mömin mashina topiliq yolda chang — tozan tozutup, xéli uzap ketküche qarap turdi. Uninggha egishipla chiqqan qoshnilar uni eyibleshke bashlidi.
— Taza bir kichik balidekla ademsiz — de, Mömin .
— Néme gep bolsa shaq — shuq démey, hel qilimen dégendin kéyin...
— Mendin sorighan bolsa üch — töt toqmaqning gépini qilattim.
— Shunchilik égiz shaxni tapqanda, qorqmay ésilghuluq.
Mömin ulargha héchnéme démidi. Qoshnilar birdem uningdin so'al sorap jawabini alalmighandin kéyin asta tarqilishti.
Mömin hoyligha kirip héliqi bir xalta un bilen bopini öyige ekirdi. Shu tapta uning qelbi örtinip bir qismila bolup qalghanidi. Shunglashqimu bopining ichide néme barliqi bilenmu kari bolmastin supida olturdi — de, tamaka orashqa bashlidi.
Insan qelbi xuddi sazlan'ghan rawabqa oxshaydu. Eger zexmekni jayida uralisang, uningdin ajayip shadiyane muzikilarni anglaysen. Bu gepni qaysibir jayda Rozi Qasim dégenidi. Shu tapta Mömin heqiqiy sazlan'ghan rawabqa oxshap qalghanidi. Bolupmu hazirqidek üzükchilik waqitta sunulghan xalis qollar uning qelbini lerzige salmaqta idi.
Alahazel bir ash pishimdin kéyin atisining öyige jümelep ketken Oghulxan öyge kirdi — de, zangiqini yölep olturghan Mömin’ge so'al neziri bilen tikildiyu, supining girwikidiki bir xalta un bilen yoghan bir bopini körüp soridi:
— Buni...
— Sa juyjang ekeptu, — dédi Mömin bir xil qana'etlinish teleppuzida.
— Héliqi bizni nuqta qilip tutqan Sa juyjangmu?— Soridi Oghulxan sel heyran bolghandek.
— Del özi shu.
Oghulxan bopini qoligha élip, örüp — chörüp baqqandin kéyin yene bayamqi ornigha qoymaqchi boluwédi, Mömin :
— Échip körüp baqqine, ichide nemiler barkin?— dédi.
Oghulxan bopini supidiki kigiz üstige qoyup, tikishidin asta yirtti — de, xalta ichidiki nersilerni bir — birlep élishqa bashlidi. Bopida xélila renggi önggen, emma pakize yuyulghan üch — töt qur kiyim — kéchek bar idi. Oghulxan kiyimdin birni élip, örüp — chörüp körüp chiqqandin kéyin, yene awwalqidekla chirayliq qatlidi.
— Herhalda kiygili bolghudek, — dédi ayalining herikitini körüp olturghan Mömin Saqal qolliridin qas chiqirip, — heyt yéqinliship qaldi, béshimda chong ghem bar idi. Biz ikkimizmu bir nori, könglüm balilarda, yilda bir kélidighan héytta chirayliq bir qur kiyim qilip bermisek qamlashmaydiken. Némilam bolmisun, bu ghemmu emdi tügidi.
Mömin sözlewétip, birdinla jim bolup qaldi. Uning köngli némishqidur yérim bolup, qelbini bir xil achchiq sézim öz ilkige aldi. Shundaqtimu ayalining aldida közidin yash chiqarmasliq üchün özini tutuwaldi. Ademde wijdan bolmisa, yürek dégen bir parche loq gösh dégen rast oxshaydu. Mömin özide wijdan barliqigha ishinetti. Chünki, u öz ömride héchqachan wijdanigha xilap birer ishmu qilip baqmighanidi. Del shundaq bolghachqa u nurghun ishlarda ziyan tartti. Bolmisa kalidek küchi bar, bilikide maghduri bar bir erkek yil boyi ishlepmu hazirqidek qiyin kün'ge qalmighan bolatti. U oylaytti, öz teqdiride qachan yaxshilinish bolidighanliqi üstide pikir yürgüzetti, emma qaysi xil usul bilen öz menzilige yétishni bilelmeytti. Ademde arzu — arman bar bolidu. Insan ene shu arzu üchün bir ömür küresh qilidu. Beziler türlük hiyle — neyreng arqiliq öz menzilige yétidu, biraq yene beziler bir ömür péshane téri, yürek qénini serp qilsimu, tilikige yételmeydu. Gep menzilge qaysi waqitta yétishte emes, belki halal niyet bilen ejir singdürüshte, chünki bextning özimu érishishte qedirlik emes, izlinishte qedirlik.
Oghulxan érining xiyal sürüshige bir pes qarap turghandin kéyin soridi.
— Balilar körünmeydighu?
Mömin shundila xiyal qaynimidin chiqip, ayaligha qaridi — de, tézla jawab berdi.
— Xéli boldighu tang, oynaymiz dep chiqip kétishken. Belkim hélighiche kélip qalar.
— Qorsiqini toyghuzup öynisimu bolatti. Kichik bala dégen'ge oyun bolsila bolidighan oxshaydu.
— Undaqmu dep ketme. Kichik emesmu, eqli yoq, qorsiqi toysa, oynisila boldi. Bizmu kichik chéghimizda shundaq iduq. Hélimu yadimda, dadam rehmiti alem tang atmastinla chélin'ghan bang awazi bilen tengla étizgha chiqip kétetti. Ulugh nashta bolghanda, öyge ekiridighini bir tawaq umach idi. Shundaqtimu uni awwal bizning aldimizgha qoyidighan, men ichip toyun'ghandin kéyin, andin özi qoshuqni qoligha alatti — de, tawaqni yalap pak — pakiz qiliwétetti. Shu chaghda méningmu eqlim yoqken. Etigendin éghir yatqughiche shundaq ishlise, birer yérim tawaq umach bilen ish qilghili bolamdu? Rehmetlik dadamning yanchuqidin qagha jigdisi üzülmeydighan, qachanla qarisam aghzi midirlapla turatti. U jigdini tézla yewétishke közi qiymay shümidikenduq, hazirchu?... Ishqilip ghémimiz bolsimu qorsiqimiz toq, yeydighan zaghra bar, kiygili kiyim, yégili nan tépilidu. Shuninggha qarap shükri dégüm kélidu. Emmaze bashqilargha qarap ular qandaq ademdu? Biz qandaq adem? dep oylap kétimen.
Mömin Saqal uzun sözlep ketkenlikini hés qilip jimmide bolup qaldi. Uning oychan közliri bir nuqtighila qadilip qalghan bolup, qoshuma qashliri türülgenidi. Shu tapta uning qelbi dolqun yasighan turmushning rehimsizlikige bolghan bir xil achchiq tuyghu qelbige hökümran idi. Oghulxanmu érining sözlirini jimmide olturup anglighan bolsimu, emma umu xiyalgha gherq bolghanidi. Mömin jim bolup qalghandin kéyinla andin uyqusidin oyghan'ghan ademdek, érige qarap olturup qaldi.
— Hazir xeqler "saman arilashmay lay bolmas, haram arilashmay bay bolmas " déyishidiken, — dédi Oghulxan pes awazda, — démisimu shundaqmikin, dep qaldim Rozi Qaghimu burun bizdin öte namrat idi. Qandaq boldi, ikki — üch yil ilgiri etret bashliqi boluwédi, qarang uning haligha, héchkimni közge ilidighandek emes, xélila hallinip qaldi. Qadir shujimu shundaq, burun östeng boyidiki kona maxoda olturatti. Mehelle komitétigha bir néme bolup, shuji boluwédi, uning haligha xada boylimaydighan boldi. Bezide kéchiche yétip oylap qalimen, hökümet hazir bay bolush siyasitini yolgha qoyghandikin, bizdek namratlargha ikki — üch yildin nöwet bilen hoquq berse, nuqta qilip tutup, qerz bérip yürgendin yaxshiraq bolattimikin deymina.
Mömin Saqal bu sözlerni anglap, ayalining közige qaridi. On nechche yildin buyan bir yastuqqa bash qoyup kéliwatqan Oghulxanning aghzidin bundaq sözlerning chiqishini u esla oylap baqmighanidi. Shundaqtimu orunluq sözler uning mayilliqini qozghidi.
— Bu déginingghu toghra, Oybaghdek mushundaq bir yurtta nechche yüz tutünlük a'ilini nöwet bilen mensepke qoysa, u chaghda qandaqmu béyip bolghili bolsun.
— Eng namratlirini qoysa, ottura hallar bilen béyighanliri öz yoligha mengiwéridu emesmu!
— Ha... Ha... Ha...
Mömin Saqal ixtiyarsiz külüp tashlidi. Uning Oghulxan'gha mestliki kélip, uning qolidin tutti — de, asta özi terepke tartiwédi, Oghulxan qarshiliq bildürdi.
— Way qoysila emdi... Qérighanda... Balilar kirip qalidu.
— Toxtighine... Birni...
— " Qérighanda qéri tartuq, qiliqliri andin artuq " deptiken, setleshmisile...
Mömin Oghulxanning qolini qoyuwetmey bir xil ishtiyaq bilen silidi. Shu tapta uning bedinide ajayip illiq bir sézim xuddi tok éqimliridek pütün bedenlirige taraldi. U turmushning derdide bu xil hés — tuyghuni hés qilip baqmighilimu uzun bolghanidi.
— Künduz bolsimu meylimu ya, — dédi Mömin Saqal ayalining közining ichige tikilip.
— Bezide ima — isharet bilen belge bersem kéchiche héchnéme bilen kariliri yoq xorek tartip uxlayla, menmu hérip halidin ketkende boptu, oyghatmay deymen. Mana emdi kupkündüzde... Boldi qilsila deymen. Yene barghu biz... Bir yerge ketmigendikin....
— Balilar chongup qalghanda, tes bolidikenya eyna. Balilar körüp qalmisun, bilip qalmisun, dep öygenséri xapiliq bolup qaldi mana. Uning üstige bir éghiz öy dégende, ya boyungni sugha salghili bolmisa...
— Shundaq bolghandikin boldi qilsila...
Oghulxan qolini tartiwaldi. Shu tapta Möminning Oghulxanni söygusi, özining telep ehtiyajini qandurghisi bar idiyu, lékin kündüz bolghachqa, sel éhtiyat qildi. Uning qelbini esir qilghan insan rohiyitidiki ebedil'ebet ölmeydighan bir xil intilish asta — asta peskoygha chüshti. Mömin Oghulxan'gha qarap birdem olturghandin kéyin, moxorka oridi.
— He rast, ésimdin kötürülup qaptu, — dédi Mömin moxorkisigha ot tutashturuwalghandin kéyin.
— Némini deyla?— Soridi Oghulxan.
— Bayam Sa juyjang bilen Qadir shuji keptiken. U shujigha orunlashturdi, bizge ösümsiz qerz béridighan boldi.
— Qanche pul béridiken?
— Birer ming koy bérermikin.
— Rast bérerma?
Oghulxanning ishenmigendek sorishi Möminni sel te’ejjüplendürgen bolsimu, emma umu mehelle komitétidikilerning mijezini obdan bilgechke, artuqche taliship olturmidi.
— Qadir shuji rast wede qildima?— Soridi yene Oghulxan jimjitliqni buzup.
— He'e.
— Bolsighu shundaq qilsa tuz tamatti,— dédi Oghulxan,— birnechche saghliq éliwalsaq, biri ikki bolup, ikki — üch yilda xélila hallinip qalattuq.
Mömin ayalining bu sözini anglap, birer nersini pemligendek uninggha qarighan bolsimu, lékin Oghulxan wasa demiyan qilip yépilghan öyning torusigha tikilginiche xiyalgha chömgenidi.



Dawami bar.

Mushtiri
22-05-05, 01:34
Bu Shundaq Jahan (16)


Béshinchi bab

Bu Jahan Uzun Jahan

1

Quyash sherqtin emdila kötürülgenidi, seherning ademge huzur béghishlaydighan sap hawasi tenni shürkündüretti. Shundaq bolushigha qarimay, etigendila yatiqidin chiqip yéziliq hökümetning arqa teripidiki baghqa chiqiwalghan Exmet Yaqup bir tüp alma tüwidiki qirda zongziyip olturatti. U özidin anche yiraq bolmighan döngghaq jigde shaxlirigha qonup wichirlishiwatqan qushqachlargha qarighiniche xiyalgha chökkenidi. Tuyuqsiz qushqachlar "Gürride" uchup kétishti. Exmet Yaqup top bolup uchqan qushqachlargha qarap, néme ish bolghanliqini bilelmeyla qaldi. Arqidinla uning quliqigha "Qaq, qaq..." Qilghan yéqimsiz awaz anglandi. "Eslide senkensen — de, nakes" dep oylidi Exmet Yaqup. Qonuwélip watildawatqan qaghigha chalma atqanidi, u jigde shéxigha chalma tegmigen bolsimu qagha uchup ketti. U yene bayamqidek zongziyip olturup yiraqlargha nezer saldi. Baghdin anche yiraq bolmighan bughday étizliri qiro astida qalghan bolup, ademge qar yaghqandek bir xil tuyghu béretti. Derexlermu xuddi bir qewet qar astida qalghandek körünetti. Exmet Yaqup birdem shu terzde olturghan bolsimu közi taldimu yaki u menziriler uning zoqini tartalmidimu, axir ornidin turup ketti.
Kishilik hayatta ademge eng éghir kélidighini bashqilarning chüshinishini qolgha kéltürelmeslik bolsa kérek, adem bundaq waqitta özini shunche yégane, shunche tenha sézidu, bashqilarning qollishigha, héch bolmisa dost — buraderlirining ikki éghiz teselli bérishige mohtaj bolidu. Tili bashqa, dili bashqa ademler bir perdazlapla öz meqsitini ishqa ashursimu, emma halal, wijdani bilen yashaydighan ademler hergizmu undaq qilalmaydu. Shunglashqimu azab ichide qildek tolghinip, tutqan — qoyghinini bilelmeydighan halgha kelgen teqdirdimu öz qelbini chüshendürüshke yaki maymun oyuni körsitip bashqilarni aldashqa heriket qilmaydu.
Exmet Yaqup yénik yöteldi. U özining sel tonglawatqanliqini hés qilip, yépinchaqliwalghan peltosining yéngini sapti — de, asta yatiqi terepke mangdi, shu tapta uning ikki chékisi loquldap aghrip turatti, pütün bedinimu sirqirap aghriytti. U kéchiche kirpik qaqmay xiyal sürüp chiqqachqimu közliri qizirip ketkenidi.
Yataq ichi xilila issiq idi. Exmet Yaqup peltosini séliwétkendin kéyin, kariwatta olturdi hemde üsteldiki chéchilip yatqan kitablardin birini élip meqsetsizla waraqlap qoyghandin kéyin yene ornigha tashlap qoydi. Shu tapta uninggha héchqandaq ish xushyaqmaytti. Kallisidiki gadirmachliship ketken xiyallar uni aram alghili qoymaytti. Bolupmu héliqi küni Toxtishah bilen yighin üstide takalliship qalghandin béri u xuddi xam may ichiwalghandek xamush bolup qalghanidi. Aliy mektepni püttürüp, töt — besh yil öz kespini ishle — ishlimeyla Qumbaghqa mu'awin yéza bashliqi bolup kelgen bu yigit deslipide nurghun pilanlarni tüzüp, ulughwar ghaye — isteklerni emelge ashurush üchün tirishqan bolsimu, lékin ötkili bolmaydighan dawanlar uning yolini tosup qoydi. Bolupmu Toxtishahning he désila méning déginim hésab deydighan mijezi uning put — qolini chüshep qoydi. U deslipide Toxtishahning herqandaq orunlashturushlirini béjanidil beja kéltürdi, qanchilik japa tartsimu waysimidi. Biraq, ishning qéliptin chiqip kétiwatqanliqini sézip, bezibir meslihetlerni bérishke mejbur boldi.
— Siz téxi yéza xizmitige dégendek pishshiq emes Exmet shangjang,— dégenidi Toxtishah bir küni,— aliy mektepni püttürgen bolsingizmu, u yerde oqughuningiz bilen bu yerdiki emeliyet tüptin oxshimaydu. Uning üstige sizning oqughuningiz ijtima'iy pen, yéza igilik emes. Shunga, yuqiri orunlashturghannila ijra qiling. Yuqiri chüshürgen qarar, uqturushlargha palan — pustan dep yürsingiz sizning siyasiy jehette téxi xam ikenlikingizni, yuqiri dérijilik orunlar bilen birdeklikni saqlimaydighanliqingizni chüshendürüp béridu. Uqtingizmu?
— Meyli siz hazirche shundaq dep turung, emma bizning wézipimiz zadi néme? Biz qandaq qilimiz?... Boldi, manga qarawermeng shangjang, yézidiki on nechche ming adem ishinip bizge bu hoquqni tutquzghandikin, az — tola ejir singdürüp ularning ümidige layiqraq jawab qayturmisaq men yéza bashliqi dep kérilip yürgenning néme paydisi bar? Uningdin köre orunduqni bikar qilghinimiz yaxshi. Yuqirining qarari, yuqirining belgilimisi depla qara — qoyuq ijra qilsaq, biz ijra qilghan, qiliwatqan ishning xelqqe qanchilik nep élip kélidighanliqi bilen karimiz bolmisa qandaq bolghini? Özimizning emeliyitige, yézimizning shara'itigha mas kelmise yuqirigha eynen melum qilsaq bolidighu?!...
— Némila dégen bilen kichik — de, siz. Yuqirining qararining "Atqan oq" ikenlikini, töwen yuqirigha boy sunush dégen belgilimining partiye intizami ikenlikini untup qalmang...
Ayighi chiqmaydighan ashundaq talash — tartishlar Toxtishah bilen Exmet Yaqup otturisida xéli köp yüz berdi. Axir Exmet Yaqupmu bezi mesililerde Toxtishahqa meslihet sélishni toxtitip, özi bilgenni qilmaqchimu boldi. Halbuki, u öz tizginining chulwuri Toxtishahta ikenlikini oylap éghir xorsindi. Shundaqtimu yézidiki bezi mesililerni qanche oylisimu kallisidin ötküzelmey xamushluq ilkide bi'aram bolup, axir nahiyige bir parche imzasiz xet yazghanidi.
Exmet Yaqup xetni yézip xéli künlergiche ümid bilen yürgen bolsimu, emma u toghriliq héchqandaq inkas bolmighanidi, u nechche kün uyqusini qoyup yazghan xetning aylinip Toxtishahning qoligha kélip qalidighanliqini oylapmu baqmighanidi. Héliqi küni Toxtishah yighinda bu ishni özi démigen bolsa, u ümidini üzmigen bolatti. Mana emdi hemme ish ashkara bolghanda her qanche oylapmu bu ishning tégige yetelmeytti.
Exmet Yaqup éghir uhsindi — de, yanchuqidin tamaka élip léwige qisturdi, emma tamaka chékishke hepsilisi yoq chéghi, yene qoligha élip, aldidiki üstelge tashlap qoydi. Shu tapta uning béshi zingildap aghrip turatti. Bir kéche uxlimay, xiyal sürüsh mana emdi uni xélila qiynap qoyghanidi. Zadi qandaq qilish kérek? Uning oylaydighini peqetla shu idi, lékin qandaq qilish kéreklikini özimu esla bilmeytti.
— Siz emdi baliliq qilmang Ey shangjang,— dégenidi mu'awin yéza bashliqi Awut héliqi küni kechte,— Toxtishah bu yézida emel tutqili xéli yillar boldi. Uning herqaysi mehelle komitétlardiki qaqqan qozuqlirini démeyla qoyghandimu, yéziliq hökümet orginidiki qaysibir kadir uning déginini sözsiz ijra qilmaydu? Shangjangning dégini bu yézida qanun, ijra qilsaqmu qilimiz, qilmisaqmu qilimiz. Körüwatmamsiz yéziliq partkom shujisimu meyli qandaqla ish bolmisun, Toxti shangjangdin meslihet éliwatmamdu ene. Buni qoyup, nahiyidiki wilayettiki yéqin — yoruq, tonush — bilishlirini alsaqmu ularning hemmisining qolidin ish kélidighan ademler. Toxti shangjang shundaqla dep qoysa hemme ish bir demdila hel bolup kétidu. Shunga, siz bu gholi chong derexke palta urimen, dep béshingizni qayriwalmang...
Exmet Yaqup bu sözlerni anglap, Awutqa héchqandaq ipade bildürmidi. Tesellimu, köyünüshmu, heywe körsitishmu purap turidighan bu geplerni Awuttin burunmu birqancheylen dégenidi. Mana emdilikte Exmetmu özining heqiqeten tengqisliqta qalghanliqini sezdi. Lékin, özining yolluq turupmu meghlup bolidighanliqigha héch ishen'güsi kelmeytti. "Élishimen, axirghiche élishimen,— dep oylaytti u,— mu'awin yéza bashliqliqidin quruq qalsammu meyli, emma heqiqetning haman ghelibe qilidighanliqini bashqilargha körsitimen. Manga ishen'gen ashu yawash, bichare déhqanlarning menpe'itining ziyan'gha uchrimasliqigha kapaletlik qilimen..." Exmet shularni oylisimu, lékin ishni qeyerdin bashlashni bilmey yéziliq hökümet qorusida aylinip yürgende, Hapiz Kaskining allikimlerni tillighiniche chiqip kétiwatqanliqini körüp, bir xil qiziqish ichide uni toxtatti — de, soridi:
— Néme boldi silige, herqandaq ish bolsa chirayliqche sözleshsile bolmamdu?
Hapiz özini toxtitip so'al sorighan Exmet Yaqupqa birdem tikilip turghandin kéyin chortla késip dédi:
— Emdi chirayliq gep qilishning orni qalmidi. Néme körsem körüptimen, merkezgiche erz qilghinim qilghan,— dédi.
Exmet Hapizning achchiqtin qaridap ketken chirayigha, bortup chiqqan güren tomurlirigha, ghezep uchqunliri chachrap turghan közige qarap birnersini pemligendek uning qolini tutti — de, özining yatiqi terepke tartti. Ular xéli uzun paranglashti. Hapizning ademni oygha salidighan sergüzeshtisini anglap, Exmet Yaqupning hésdashliqi qozghaldi, emma tézla wede berse bolmaydighanliqini hés qilip, birdem shüklep qaldi.
— Siliche, yuqirigha erz qilsam qandaq bolar shangjang,— dep soridi Hapiz Kaski,— emdi menmu yéziliq hökümettin ümidimni uzdüm. Toxtishah bilen Qadir Yorgha bir janggalning böriliri, u emdi méning ishimni hel qilmaydu. Bar weslimdin ayrilip ketsemmu meyli, axirghiche erz qilaymikin, deymen.
— Bu... Bu... Qandaq bolar — dédi Exmet Yaqup,— bir mezgil téxir qilip tursingiz. Men bir körüshüp baqaymu ya.
— Boldi, aware bolmisila, men bügün hemmini chüshendim. Toxtishah bir kimning gépini anglaydighan adem emes.
Exmet Yaqup shu küni Hapiz Kaskining könglini kötüridighan nurghun sözlerni qilip, uni yolgha salghandin kéyin, bu yézining burun özi hés qilghandinmu bekrek murekkep ikenlikini sezdi. Iradisi küchiyip, özi oylighan ishni wujudqa chiqirishni qet'iy niyet qilghan bolsimu, lékin acha yolning doqmushigha kélip qélip, qaysi terepke méngishini bilelmigen yoluchidek téngirqap qaldi. "emdi qandaq qilsam bolar?— dep oylidi Exmet Yaqup özini kariwat üstidiki retlik tizip qoyulghan yotqan — körpilerge tashlap, ongda yétip,— yene bir parche erz yézip baqsam qandaq bolidikin? Bu dorem emdi qorqunchaqliq qilmay öz ismimni eynen yazay. Nöwiti kelse éliwalidighini yene shu hoquq. Jahanda hoquq tutmaymu jénini jan étip yürgenler kürmingghu? Eger shundaq qilsam aqiwiti qandaq bolar? Yuqiri tekshürse, ish heq — dadigha bérip bolghuche tartqan japalirim bir pul bolup kétermu? Konilar " oynashmang erbab bilen, erbab salar her bab bilen " Déyishkeniken. Eger men " chaqchaq qilmang chonggha, étip qoyidu tonggha " dégendek aqiwetke duchar bolup qalsamchu?! Yaq, undaq bolmaydu. Ümidwar bolushum kérek. Körün'gen tagh yiraq emes, eger shundaq künler kélip qalsa, u chaghda..."
Exmet Yaqupning chirayigha külke yügürdi. U ornidin sekrep dégüdek turup bayam üstelge tashlap qoyghan bir tal tamakini tutashturup, küchep — küchep shorighach, yataq ichide uyan — buyan méngishqa bashlidi. Shu tapta uning qelbide xire bolsimu bir xil ümid nuri yélinjimaqta idi.


2

Hawa xéli sowup ketkenidi. Gerche qara qish téxi bashlanmighan bolsimu soghuq yenila tenni shürkündüretti. Etiz bashliridiki paxpaq söget we kök bilen boy taliship ösken térekler qiro destidin yiraqtin qarisa bir qewet qar astida qalghandek körünetti. Derex shaxliridiki qushqachlar soghuqqa perwa qilmighandek olturghini bilen ularmu soghuq tesiridin dügdiyip qélishqanidi. Tuyuqsiz étilghan bir tal chalma bilen qushqachlar "Gürride" terep — terepke uchushti. Shu chaghdila derex shéxigha qarap hangwéqip qalghan Mömin Saqal keynige qarashqa mejbur boldi.
— Wah, ejeb qarap kétipsina xuddi tetqiqatchilardek,— dédi Sabir uninggha qarap külüp,— eger men qushqachlarni ürkütüwetmigen bolsam, bu yerde jim turuwérip soghuqta qétip qalattingkensen — de!
Mömin Saqal uning chirayigha obdan bir qariwalghandin kéyin ünchiqmay, biraqla qiro astida yatqan bughday étizlirigha köz tashlidi.
— Bu yerde néme ish qilip yürisen Mömin axun? — Dédi Sabir uning soghuqtin tongup qizirip ketken chirayigha ich aghritish neziri bilen qarap,— zukam tekküzüwalmighin yene.
— Az — tola quruq shax — shumba tépilip qalarmikin, dep chiqqanidim, xiyal bilen turup qaptimen.
— Mundaq dégin. Bayam bir ish bilen awu yaqqa kétiwatsam birkim asman'gha qarap turuwatidu, ishimni tügitip qaytip kelsemmu yene shundaq, qarisam sen. Qandaq az — tola birnerse jaylidingmu?
— Qedir ehwal,— dédi Mömin Saqal özidin anche yiraq bolmighan jaydiki bir qoltuqche shax — shumbini körsitip.
— Boptu, bu yerde turuwersek soghuq ötüp kétidu. Jur, öyge kéteyli...
Ular paranglashqach méngip Mömin Saqalning öyige yéqinlashqanda Sabir tuyuqsizla sorap qaldi.
— Ötkende héliqi bashliq sanga az — tola qerz pul bérishning gépini qiliwédi, qandaq boldi?
— Téxi hel bolmidi. Birnechche kün ilgiri Qadir shuji bilen körüshtüm. Uning déyishiche, bu yil tarqitilidighan qerz pul téxi kelmeptudek, birnechche ay ichide yézidin chüshürup birermish. Shu chaghda manga awwal étibar qilip bergüdek.
Bu gepni anglighan Sabir qedemlirini shaqqide Toxtitip, Mömin Saqalning béshidin ayighighiche sepsélip qaridi. Bu ishtin derguman bolghan Mömin Saqalmu birer naqulay ish qilip qoyghan ademdek heyranliqta turupla qaldi.
— Sen shuning gépige ishinip qaldingmu? Bu yil tarqitilidighan qerz pul teqsim qilinip bolghili newax. Bizning mehellidiki bir — ikki adem qolighimu élip boldi téxi. Sen buningdin xewersizma?
— He'e, men téxi uning sözi rast oxshaydu, deptimiya eyna,— dédi Mömin Saqal te’ejjüplen'gen terzde uninggha mixtek tikilip.
— Hu ademlikini yoqatqan haywan, yer yutqur nijis,— dédi Sabir tosattinla aghzini buzup,— qachan'ghiche shu alighilapliqini qilar? emdi éship — téship xeqni kichik balidek gollashqa chüshkinini qara. Qachanmu toyar shu baladek nepsing. Xudayim berse, Xudawerdikamning ichi élishiptu, dégen shu — de. Mang Mömin , otunni tashlap, udul mehelle komitétigha bar. Uning bilen körüsh, shunche adem bar yerde dégen gépide turmamdiken u nakes...
Mömin Saqal Sabirning sözlirini anglap nahayiti harsindi. U qoltuqidiki quruq otunni tashlap qoyupla, mehelle komitét terepke chapti.
Yiraqtin qarisa mehelle komitét ishxanisi Oybagh boyiche közge alahide tashlinip turatti. Mömin Saqal chong — chong chamdap mehelle komitétining qorosigha kirdi — de, udul Qadir Yorghining ishxanisining aldigha kélip qosh qanatliq ishik tüwide turupla qaldi. Burunlarda nechche qétim kirgen bu ishxana uning üchün natonush bolmisimu, lékin bu dorem némishqidur sel jiddiyliship birdem turup qaldiyu, derhal özini ongshap ishikni urush üchün qolini kötürdi. Biraq, ichkiridin anglan'ghan qopal awaz bilen tengla toxtap qaldi.
— Néme? Sen... Sen néme démekchi. Bilip qoy bu yer séning eski kepeng emes. Néme déseng, oylapraq gep qil juma. Téxi sendin qerzge hésablap alghan qoyni yewaptimishmen. Bilishing bolsa mendin xosh bolsang bolidu. Püwlise uchup kétidighan ashu oruq baqangni (ixahat: baqa — qoyning qozisi démekchi) üch yüz koy hésablap qoydum. Bazargha apirip baqe, üstek bersengmu 150 koygha alidighan qarghu barmiken.
— U dégen nesillik qoy idi Qadir shuji, birnechche hepte ilgiri shuqaqi (izahat: shuqaqi — üstunki, yuqiriqi) mehellidiki Tursun bédikke 500 koygha bermigen.
— Wah, ma gepni qarimamdighan. Men téxi sanga rehim qilip, bahasini östürüp qoysam, mana emdi ishek téziki altun boldima? Uqup qoy Nadir Toqum, men séni üsti — üstilep qerzge boghulmisun, kichikkine bolsimu mehellide béshini oghul balidek kötürüp yürsun désem, qilghan yaxshiliqimgha jawabing shu boldima? Isit, shu chaghda shillengge minip turup, qerzlerni yighsaqqu bundaq gep yoq.
— Méning démekchi bolghinim her ish bolsa chéghidiraq bolsa, jénim shuji. Sili yurtning atisi, mangimu uwal bolmisa, bahasini qayta...
— Yene néme tola gep bu. Hélimu köp insap qilduq. Hepte ichide pul tépip qoyungni eket, dep éniq déduq, lékin kelmiding. Biz kadirlar séning chichqaq qoyungni baqidighan padiching emes, bizningmu özimizge yarisha xizmitimiz, qilidighan ishimiz bar. Shunga, yuqiri baha bilen bir terep qilduq. Eger pikring bolsa, baridighan yerge bar.
Ishxana ichi bir'az timtas bolup qalghandin kéyin, Mömin Saqal emdi ishxanigha kirsem bolarmikin, dep temsheldiyu, emma jür’et qilalmidi. Shu esnada ésedigen bir awaz anglandi.
— Boldi, bu yerde potlangni éqitmay ishxanidin chiq, méning yene qilidighan ishim bar.
— Jenim Qadir shuji, bizge ichiliri aghrisun. Balilarning anisi késel , birnechche kündin buyan öyde yatidu. Doxturxanigha apiray désem yénimda tembet ( izahat: tembet — peqet) pul yoq, bek éghir kün'ge qalduq. Ashliqni satay désem, hosul chiqishqa xéli künler bar. Shunga, bahasini...
— Uni manga dep berme, kim séni bosh ishlisun, deptu. Buningdin kéyin yaxshi ishlep, béyisang özüngge. Gep bir, qulaq ikki, baha özgermeydu.
Shu esnada ishik taraqqide échilip ishxana ichidin béshigha tashlanmighan töpilik (izahat: töpilik — qoy tirisidin tikilgen bash kiyim) kiyiwalghan, nechche yerlirige yamaq sélin'ghinigha qarimay, mazliri sanggilap turidighan uzun chapinining üstidin bélini qil aghamcha bilen baghliwalghan Nadir Toqam yipi üzülgen marjandek chüshüwatqan köz yashlirini yéngi bilen sürtkech chiqip keldi. U ishik tüwidila turghan Mömin Saqalgha lappide qarap, bir néme démekchi bolghandek éghizini ömellidiyu, lékin közini tézlikte uningdin yötkep, mehelle komitét qorosidin chiqip ketti. Shu tapta Mömin Saqalningmu uninggha ichi aghrip qaldi. "Bichare, néme tartquluq bu, 360 kün ishlep, ishtini tizidin ashmighan, taghirida artuq ash, yanchuqta puli yoq, yene téxi qerz, chöchüridek töt bala, er — xotun alte jan. Bayam ayalim aghriq deydu. Mana emdi qandaq qilarkin, hey bichare..."
— Hey néme gep?— Tuyuqsiz anglan'ghan awaz uning xiyalini üzüwetti. Mömin Saqal aldida turghan Qadir Yorghini körüp ongaysizlan'ghanliqidin chirayigha zorigha külke yügürtti — de, qolini sözdi.
— Tinchliqmu Qadir shuji, bala — chaqilar amanmu?...
Qadir Yorgha uninggha qolini sozdiyu, uning "Bala — chaqilar amanmu" dégen sözini anglash bilenla "Ghuchchide" achchiqi kélip, qolini derhal tartiwaldi. Eslide Qadir Yorgha herqanche qilsimu perzent yüzi körelmigen, amalsiz xeqning balisini béqiwalghanidi. Némishqidur u bar yerde bala toghrisida gep — söz bolsa tériketti, xapa bolatti. Mömin Saqal uning xapa bolghanliqini körüp, özining ketküzüp qoyghanliqini bilip qolini asta chüshürdi — de, qolashmighan bir xil heriket bilen qol baghlap turdi.
Qadir Yorgha deslepte Mömin Saqalgha alaydi. Uning Nadir Toqamgha bolghan achchiqi yanmighachqimu yaki Mömin ning "Bala — chaqilar" dégini tesir qildimu, qaramtul chirayi bozirip, közliri hazirla chachrap chiqip kétidighandek chekcheydi.
— He néme gep?— Soridi u Mömin Saqalgha göliyip.
— Özliri bilen körüshey dep shu...— Mömin Saqal uning sürlük elpazidin hoduqti. Téxi emdila jayigha chüshken yüriki yene ensiz saldi.
— Gep bolsa tézrek deng, méning ishim bar.
— Shu... Shu... Sili ötkende wede qilghan ish bilen kéliwidim,— dédi Mömin Saqal özini sel tutuwélip.
— Qaysi ish?— Qadir Yorgha uning sözini anglap esliyelmigendek soridi.
— Héliqi qerz pulining ishi,— dédi Mömin Saqal aldirap.
— He ésimge keldi. Men sizge mushundaq dégen, lékin hazir pul kelmidi. Pul kelse sizge xewer qilay.
— Bashqilardin anglisam, mehelle komitétqa namratlar qerzi keptimishqu,— dédi Mömin Saqal uning sözini anglap,— téxi bashqilarmu aptu.
— Sizge shundaq dégen adem poq yeptu, poq. Pul kelse bermemdu, hazir yoq, kelgende bir gep bolsun — he!
Qadir Yorgha uning jawabini kütmestinla ishikni yépiwetti. Mömin Saqal turghan ornida qozuqtek turup qaldi. Uning köz aldi qarangghuliship, put — qollirining maghduri qachqandek bolup, pütün bedini boshishipla ketti, hélila yiqilip chüshidighandek tuyulup ishikning yan yaghichini tézlikte tutuwaldi.

3

Toxtishah etigendin béri ishxanida birdemmu dem almay, hélidin héligha kirip, yolyoruq sorawatqan yaki bolmisa adettiki ishlar bilenmu kirip, özini aware qiliwatqanlargha soghuqla mu'amile qilip, yolgha salatti. U birdem aram éliwilishni oylaytti. Lékin, ishxanigha kiridighanlarning ayighi üzülmeytti. U emdi taqiti — taq bolup, barliq achchiqini chiqarmaqchi bolghandek özidin jawab kütüp turghan Qawul katipqa göleydi.
— Shunchilik ishqimu aware qilamsen emdi. Senmu dölet kadiri, birnechche yilliq istajgha ige partiye ezasi. Shundaq bolghandikin oylishipraq bir ish qilsang boliwéretti emesmu!
— Méningghu taza shundaq qilghum bar shangjang, emma lékin, birer ish bolup qalarmikin dep...
— Nimanche tilingni chaynaysen, kéyin néme bolmaqchidi. Sen bu yerde yoqtek gep qiliwatisina. Qorqmay yéziwer. He rast, mes'uliyet toxtamnamidikidin öre bolsun, kéyin jérimane töleydighan ish bolup qalmisun.
— Méningmu oylighinim shu. Shunga...
— Qorqmay yaz, eqi qeghez, qarisi siya. Birer ish bolsa mana men ige.
Qawul yéza bashliqidin charwa sanini zadi qanchilik ashurushni éniq sorash üchün aghzini ömellidiyu, lékin Toxtishahning uyqusizliqtin olturushup ketken közlirige, tatirangghu chirayigha qarap, uning axsham éghir ichkenlikini, shu tapta maghdursizlinip, héch ishqa tawi yoqliqini pemlep, özi bilgenche bir ish qilmaqchi bolup sirtqa mangdi.
— Toxta ukam, aldirima,— dédi Toxtishah ishikning tutquchigha qol sozghan Qawulgha,— hazirdin bashlap méni bir kim sorisa, töwen'ge ketti — de, maqulma?
— Maqul.
Qawul chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah xiyal sürüshke bashlidi: "Haraq dégen ajayip kasapet jumu, yalghuz ichseng ichküng kelmeydu, könglüngdiki birer ademni körseng, ichküng kélipla turidu. Axsham yasin chongni körüp, köp ichip saptimen. Ikkimiz bir botulka ichiptuqmu, ikkinimu... Héch ésimde yoq. Qiziq parang bilen hakim quyup bergenni ichiwériptimen. Etigen oyghansam béshim loquldap qattiq aghrip turuptu, qarighanda az ichmigen bolsam kérek. He rast, mestlik peslik dep hakimgha qalaymiqan gep qilip salmighandimen — he!... Ughu bek belen adem, némila bolmisun méning könglümni chüshinidu. Eger u bolmisa méning hazirqi künüm nede. Shuninggha yarisha menmu uni razi qilalighan bolsam... U axsham manga némidep xush xewer yetküzüwédi? Toghra, sizning ishingizmu uzun'gha qalmidi, dégendek qildi rast, ilahim shundaq bolsidi. Menmu bu sehrayi qiyamettin qutulattim. Kim dése nahiye hakimi Toxtishah dése..." Toxtishahning chirayida tebessum peyda boldi. U kishilerning özige hörmet, heweslinish ilkide qarighan chiraylirini köz aldigha kéltürüp, memnuniyet bilen pissingngide küldi.
Toxtishah shu tériqide xéli uzun olturdi. Uning köz aldidin her xil körünüshler xuddi kino ekranidek demmu dem almiship turdi. U bezide xiyalidin huzurlinip, ünsiz külse, bezide öziche xuylinip qapaqlirini türüp, jim bolup qalatti.
Ishikning birdin qattiq urulushi uning achchiqini keltürdi. U ichide allinimilernidu dep ishik urghuchini tillap qoyup yenila öz ornida olturdi. Biraq, bu qétim ishik yénimu qattiq uruldi. U ishikni urghan kishige tenbih bérip qoyush üchün ornidin turdi — de, ishikni échip aldigha zerde bilen tartti.
— He, barkensiz — de, shangjang,— dédi uning ishik achqinini körgen ishik tüwidiki bireylen tézlikte,— biz sizni birer yerge ketkenmikin, dep oylaptuq téxi.
Ishik aldida birnechche kishi turatti. Toxtishah ulargha qarap boghuzigha kélip qalghan gepni yutuwetti — de, chirayigha tézlikte külke yügürtti.
— He, Jamal juyjang, kélip qapsiz. Qéni ichkirige,— déginiche ulargha yol boshatti.
Ular ishxanigha kirip qisqila hal — ehwal sorashqandin kéyin Jamal éghiz achti:
— Kélishimizdiki meqset birla Toxtishah shangjang, yéqinda nahiyide étiz — ériq, su insha'at xizmet yighini achmaqchi bolghaniduq. Yighinning teyyarliq xizmetlirimu asasen tügep bolghan. Lékin, tünügün silerning yézidin bir parche erz bériptu. Qarisam sel mesile bardek, rast — yalghanliqigha ishench qilalmay tursam, bizning xizmetke mes'ul mu'awin hakim etigende méni chaqirip, mezmuni oxshash xettin birni qolumgha tutquzup, ehwalni igilep chiqishimni buyrudi, shunga kélishim...
Toxtishah bu sözlerni anglap, béshidin soghuq su quyghandek endikip ketti.
— Qéni özingiz körüp béqing,— dédi Jamal yanchuqidin bir parche konwértni chiqirip uninggha sunup.
Toxtishah konwértni uning qolidin aldirap aldi — de, téz — téz oqushqa bashlidi. Oqughansiri qoshumiliri türülüp, yéyilangghu qashliri likildap ketti:
— Bu... Bu... Töhmet...— Dédi Toxtishah xetning axirini oqushqa taqiti qalmay,— nedimu undaq ish bolsun. Bu qipqizil yalghanchiliq, qarap turup ora kolash, ziyankeshlik qilish...
— Rasttinla bundaq ehwal yoqmu?
— Yoq, rasttinla yoq, Jamal juyjang,— dédi Toxtishah. Bir tal tamaka tutashturup qattiq shorighach,— nedimu su heqqini ashurup yighqan, déhqanlargha séliq salghan ish bar iken. Bu sépi özidin töhmetqu!
— Obdanraq oylap béqing, eger shundaq ish bolsa...
Toxtishah bu sözlerni anglap, Jamal Sadiqning közige mixtek qadilip uningdin özige birer paydiliq nersini tapmaqchi bolghandek sepsaldi. Biraq, uning közliri ipadisiz idi. U bashqilargha — Jamalning shopuri we hemrahlirigha sepsaldi, ularning chirayidinmu héch nersini bilip bolmaytti. U bu ishning qandaq bolushidin qet'iynezer birer yochuq chiqirip qoymasliq üchün birdem özini toxtitiwélip oylandi. Lékin, ishtan'gha chiqqan köngülge tayin. U biletti, hemmini biletti. Bilip turup shundaq buyruq soqqini, hetta özi biwaste orunlashturghinimu éniq éside idi. Lékin, hazir chandurmastin dédi:
— Siz buninggha ishenmeng Jamal juyjang. Bu ademler néme démeydu, kötige birni urupla tapqan gep bu. Eger rasttinla shundaq bolsa, déhqan xeq dégen artuq pul bérettimu? Bu xeq qilni qiriq yaridu. Etimalim bu birerkimning süyiqesti bolsa kérek ...
— Menmu shundaqmikin dep oylighan,— dédi Jamal Sidiq ayighini yerge yénik urup qoyup,— kim bek ishlise, azraqla netije yaratsa, körelmeydighanlar kürming boluwatqan bu jahanda undaq — mundaq gep — sözlerni bolmaydu, dégilimu bolmaydu. Emise menmu shundaq dep melum qilay, sizmu bundin kéyin diqqet qilarsiz — he!
— Diqqet qilimen, diqqet qilmamdighan.
— Men qaytay, jiddiy ishim bar idi.
— Toxtap turung, hazir chüsh boldi, tamaq yep andin...
Toxtishah uni qanche tutsimu, lékin Jamal Sidiq özre qoyup xoshlashti.



Dawami bar.

Mushtiri
22-05-05, 01:41
Bu Shundaq Jahan (17)



4
 
Qish peslide déhqanchiliq bolmighini bilen mehelle komitét kadirliri aldirash bolup kétidu. Ular öginish qilish, hésab — kitab ishlirini béjirish, türlük qerz pullirini yighip ötküzüsh bilen bezide tutqan — qoyghinini bilelmey qélishidu. Biraq, déhqanlar undaq emes. Ular küzgi bughdaylirini térip bolupla türlük ishlirini keyni — keynidin tügitishidu — de, qishning qehritan soghuqlirida mehelle sirtida birer hashar chiqip qalmisila öyliride bolushidu. Bundaq chaghlarda beziler gürüldep ot köyup turghan meshlerge qarighiniche yastuqni qirlap qoyup, tatliq uyquning huzurini sürse, yene beziler pasar qalan'ghan kang ochaqning aldida meydisini échiwétip, tügimes xiyallargha gherq bolidu. Mana Mömin Saqalmu etigendila allinemilerni oylighiniche xiyalgha patti. Uning Qadir Yorgha bilen körüshüp qaytip kelginige heptidin ashti. Shuningdin buyan bekmu jimighurliship ketti. Bolupmu uning köz aldida Nadir Toqamning bichare qiyapiti, Qadir Yorghining sürlük chirayi demmu dem zahir bolup, uni bir xil azabliq eslime öz ilkige éliwalghanidi. Mömin Saqal deslepte "Sabir aldap qoyghan bolsa kérek" depmu oylidi, lékin bashqilarmu Sabirgha oxshash mehellige rasttinla namrat déhqanlargha qerz meblighi kelgenlikini, emma uni kimning alghanliqi, kimlerge emeliyleshtürülgenlikidin xewersiz ikenlikini éytishti. Buni anglap uning sel achchiqi kelgen bolsimu, "Kelmigen teleyde anangning heqqi barmu?" dégendek bu ishta aghrinishining artuqche ikenlikini hés qilip boldi qildi. Shundaqtimu bikar yürüwatqan künlirige échinip, birer ish qilip, az — tola pul tépish xiyaligha keldi, emma özi qilay dégen ishqa qolida shuninggha layiq desmaye bolmighanliqidin okündi. Künlük ishleshni oylidiyu, lékin bundaq qara qishta nedinmu ishleydighan ish tapalishini qiyas qilalmidi. U özining bunche yaramsiz tughulup qalghanliqigha échindi. Biraq, bu xiyalidin tézlikte waz kechti. "Men nedimu yaramsiz bolay, ikki qolum, ikki putum saq, besh ezayim bijirim, lékinze shu pulgha kelgende... Yaq... Yaq... Men bashqilargha qarighanda küchep ishleymen. Hechbir ishqa hurunluq qilghinimni, héchbir ishni etige qoyghinimni esliyelmeymen. Lékin, yanchuqta u yildin bu yilghiche aqcha yoq. Eksiche, mende bari gedinimde yilmu yil éship bériwatqan qerz. Shunche ishleymenyu, lékin tambal tizimdin ashmaydu, halal ishlep, halal yewatqan bolsammu, ghem — ghusse, iztirabtin bashqa nersem yoq. Shundaq kétiwerse qandaq bolar? Menmu qachan telpikimni qirlap kiyip, yanchuqumdin töt — besh koyni qorqmay chiqirip, sharaqshitip xejlermen? Konilarning " saman élishmisa lay bolmas, haram élishmisa bay " Dégini rast oxshaydu. Hélimu shükri, künüm herhalda yaman emes. Bu mehellide téxi hélitidin ashliqi tügep qalghan nechche öylük bar. Ular qandaq qilar, etiyazgha qandaq ulishar?... Ah, Xuda, bendiliringni müshkülchilikte qaldurmighaysen!..."
Ishik échilip, öyge Oghulxan kirip keldi — de, érining közlirini yumup uxlap qalghandek olturghinigha qarap:
— Hoy dadisi, uxlap qalmighanla?— Dédi.
— Yaq...— Dédi Mömin Saqal közini échip, ayali terepke burulup.
Oghulxan ochaqning yénigha kélip öchey dep qalghan pasar choghi üstige yene bir nechche tal pasarni tashlidi. Qurup ketken pasar ochaqqa sélinishi bilen tengla birdemdila tutiship, paraslap köygili turdi.
— Bu yil ejeb soghuq boldiya,— dédi Oghulxan qolini otqa qaqlighach,— yene shundaq birnechche kün soghuq bolsa, ish bar oxshaydu.
— Xudayim bar, Xuda hemmini bir yolda qoyidu.
Mömin Saqal shundaq dep bolupla jimip qaldi. Ular ün — tinsiz halda ochaqta köyüwatqan otqa qarap olturup kétishti. Shu tapta ular éghiz achmighini bilen her ikkiylenning kallisida özige chüshluq xiyal, arzu — armanliri bar idi. Lékin, "Janning akisi" bolghan anar chéchiki pul bolmighanliqi seweblik öz köngüllirige özliri teselli bériship olturmaqta idi. Tosattin sirtta Mömin ning ismini atap towlighan awaz anglandi. Mömin ornidin chachrap turup sirtqa chiqip ketti. "Kelgen kimdu? Bu ejeb öyge kirmey, sirtta turup towlidiya. Yene shu qerz süylep kelgenler bolup qalmighidi" dep oylidi Oghulxan. Yéqindin béri bashqilar towlisimu, yaki hoyla ishikini qattiqraq ursimu, qerz süylep kelgenlermikin, dep qorqup kétidighan bolup qalghan oghulxanni bir xil ensizlik chirmiwaldi. U qerz süyleshtin qorqup bir yerge möküwalghudek yaki bir yerge qéchip ketküdek bolatti. "emdi qandaq qilarmiz, anglisam yéqindin béri mehelle komitétidikiler qoligha néme chiqsa shuni élip kétidighan bolup qaptu. Eger bizning öydinmu..."
Shu esnada Mömin Saqal öyge yénip kirdi. Oghulxan aldirap soridi.
— Kimken u dadisi?
— Sabirken, töwenki mehellige bérip kéleyli, dep keptu.
— Uh... Men téxi qerz süylep kelgenler oxshaydu, deptimen.
Mömin Saqal ayalning bu sözige külüpla qoydi — de, sirtqa mangghach dédi.
— Men bérip kéley — he, xotun.
— Maqul, bek kechke qalmisila maxma, men ensirep qalidikenmen.
Mömin Saqal ayalining bu sözige chaqchaq qilmaqchi boldiyu, lékin taza ep körmey lam — jim démey sirtqa chiqti.
Mömin bilen Sabir töwenki mehellining chétigirek jaylashqan Rozi Qasimning öyige kelgende öyde birnechcheylen tör boylitip sélin'ghan körpe üstide bedeshqan qurushup, paranggha chüshkenidi. Mömin Saqal bilen Sabir ular bilen salam — séhet qilishti, andin körpige jaylashqandin kéyin Rozi Qasim ularning aldigha bir chögün bilen dasni kötürüp kélip su berdi.
Mömin Saqal qolini chayqap, Rozi Qasim tutqan löngge bilen qolini sürtkech öy ichidikilerge qaridi. Öyde Hémit Sopi, Qariy Tembur, Abdulla Dap qatarliq sazendiler, yéqindin buyan tala — tüzge anche chiqmaydighan bolup qalghan Hapiz Kaski we yene birnechche déhqan olturatti. Hayal ötmey dastixan sélinip, üstige qoy göshi besilghan polo kéltürüldi.
— Qéni élinglar, "Awwal ta'am, andin kalam" deptiken, awal qorsaqni esterliwélip andin tamasha,— dédi Rozi Qasim külüp.
Öydikiler "Alsila, baqsila" déyiship tamaqqa tutush qilishti, lékin némishqidur Mömin Saqalning tamaqqa héch köngli tartmidi. Bu uning pologha öch ikenlikidin emes, belki "Hey, mushundaq oxshighan poloni balilargha qachanmu yégüzermen?" dégen xiyalda bolghanliqidin idi.
— Qéni éling Mömin axun, ash oxshimaptimuya?!
— Yaq... Yaq... Oxshaptu... Taza oxshaptu...— Mömin Saqal Rozi Qasimning so'aligha aldirap jawab berdi.
Ular qorsaqlarni obdan toyghuzushup, qéniq demlen'gen chayni terliship olturushup ichishti.
— Qéni , du'a yandurup bergin Rozika,— dédi öyning bulungida olturghan Qariy Tembur chishlirini kolighan serengge yaghichini yerge tashlap.
— Özünglardin kelsun, siler méhman,— dédi Rozi Qasim tekellup bilen.
— Emise qéni , Sabirkam du'a qilsun,— dédi Abdulla.
Ular birdem bir — birlirige ötünüshüp, axir Hémit Sopi du'agha qol kötürdi.
— Ilahe amin...— Hemmeylen qollirini égiz kötürüshup ichide allinemilerni pichirlap, dastixan'gha beriket, öy igisi Rozi Qasimgha yénimu insap, diyanet tileshti.
Dastixan yighilghandin kéyin ular putlirini sunushup, jimmide olturushti. Mömin Saqal yanchuqini izlep tamaka qeghizi tapalmighandin kéyin Sabirdin soridi.
— Yanchuqungda tamaka qeghizi barmidu? Ejeb chekküm keldiya kasapetni.
— Izadin kéyin bir, ghizadin kéyin bir dégenni anglaptikensen — de, me al.
Sabirning sözliri öydikilerni küldürüwetti. Mömin Saqal u tengligen qeghezge yanchuqidin bir chimdim tamaka élip orashqa bashlidi.
— Mangimu bergine,— dédi Hémit Sopi bir tal qeghezni tenglep,— yürekning béghishigha tekküzüp rasa bir chékey.
— Möminkamning tamakisini chékip örülüp ketmigin yene,— dédi Abdulla,— bek achchiq tamaka chékidighan adem bu. Shunga, tamgha yölinip olturupraq chek.
Öydikiler yene külüshti.
Ular chaqchaqlashqach, birer taldin tamaka chékishti.
— He Mömin axun, gep qilmaysizghu,— dédi Rozi Qasim uning paranggha arilashmay yerge qarap shüklep olturghinini körüp,— birer yéringiz aghrimaydighandur?
— Yaq.
— Emise sizmu külüp olturmamsiz.
— Tola ghem qilma,— dédi Sabir uning dolisigha asta urup qoyup,— échilip olturghina, ölmigen janda ümid bar. Tömürni dat yeydu, ademni ghem. Sen qanche oylap, özüngni upratsangmu beribir waqti — sa'iti kelmise bikar.
— Shundaq,— dédi Rozi Qasimmu,— ölümdin bashqisi tamasha, deptiken. Özüngni anche upratma.
Mömin Saqal gep qilmidi. U bashqilarning özige xeyrxahliq qilip, köngül bölüwatqanliqidin ichide xushal boldi. Shu tapta öy ichi timtasliqqa chömgen bolup, turup — turup anglinip qalidighan éghir uhsinishlar, ulugh — kichik tinishlarni hésabqa almighanda chiwin uchsimu anglan'ghudek derijide jimjit idi.
— Qéni qolunggha dutiringni ale Hemit axun,— dédi Rozi Qasim tör tereptiki yotqan — körpiler üstige élip qoyulghan dutarni élip, Hémit Sopigha tutquzup,— birdem — yérimdem mung qilayli.
Shu ariliqta Qariy Temburmu temburni qoligha élip teyyar boldi.
— Senchu? Dépingni qolunggha almamsen?— Dédi MamutTülke Abdullagha qarap.
Rozi Qasim uning dépini élip berdi. Ular sazlirini tüzüshkendin kéyin, bir — birlirige qarashti. Deslep Qariy Tembur qoligha békitiwalghan naxunni sim tarilargha yénik urup muzika bashlidi. Kéyin bashqilar egeshti. Temburning zil awazi bilen dutarning yürekni titretküchi mungluq awazi birliship, insan eqlini lal qilidighan sada yangratti. Öydikiler jimmide olturup, sazning insan qelbini lerzige salghuchi sehirlik küylirige qulaq salmaqta idi. Hémit Sopi awazini qoyuwétip naxsha bashlidi.

Ériqlarda aqqan su,
Étizlarda toxtaydu.
Chirayliqim jananim,
Qizil gülge oxshaydu.

Öy aldida qonaq bar,
Özüm chiqip aqlaymen.
Yanchuqumda nawat bar,
Amriqimgha saqlaymen.

Yéngibaghqa* barghanda,
Bashlempidin* öttümmen.
Amriqimning derdide,
Achchiq zeher yuttummen.
(* izahat: Yengibagh we Bashlempe — yer namliri)

Öy ichide sazlarning awazi yangraytti. Hemmining közi epchil halda tarilargha yénik uruluwatqan qollargha merkezleshkenidi. Yene pede özgerdi. Bu dorem naxshini Abdulla bashlidi. U yéqimliq awazini bolushigha qoyuwétip, birnechche naxshini arqa — arqidin towlighandin kéyin awazini sel pesletti.

Bashliqningmu derdi bar,
Puqraningmu derdi bar.
Ketmen chapqan déhqanning,
Gedinide qerzi bar.

— Yashap ket,— dep towlidi Hapiz Kaski,— qolunggha, awazinggha derd bermisun ilahim! Séni tapqan, japa tartip baqqan atanggha rehmet.
— Ejeb belen naxshikina.
— Bizning könglimizdikidek.
— Shundaq, biz déhqanning könglidikidekken. Lékin, buni chüshinidighanlar, bilidighanlar az. Chüshen'gen, bilgen teqdirdimu lékin ilaj yoq,— dédi Rozi Qasim qoshumisini türüp,— jahanda aq köngül ademler tola, ular déhqanlarning japa tartiwatqanliqini, dilining renjiwatqanliqini bilidu. Yardem qilghusi, qolidin kélishiche yaxshiliq qilip, dili xestilen'gen kishilerning könglini awundurghusi, azabliq chiraylargha külke yügürtküsi kélidu, emma amal yoq, ularghimu bésim bar.
— Bu néme déginingiz?— Soridi Mömin Saqal chüshenmigendek.
— Bu nahayiti addiy ish: hemme ademning mes'uliyiti bar, ulargha wézipe bérilgen, orundimisa özidin bir derije chonglargha jawab berelmeydu; orunday dése déhqanning turmushini besh qoldek bilidu, axir bolalmay léwini chishlimektin, körse körmeske, anglisa anglimasqa salmaqtin bashqa amal yoq. Mana mushundaq chaghlarda Toxtishahtek, Qadir Yorghideklerning oshuqi alchu chüshüp, özi bilgenche senemge desseydu.
— He uqtum. Siz dégendek yaxshi ademler xéli barmidu jahanda?
— Bolmay, sen hoquq tutqan ademning hemmisini ashulardek dep oylisang bolmaydu. Qara, ayning on béshi qarangghu, on béshi ayding bolghinidek, yamanlardin yaxshilar tola. Bolmisa bu alem yamanlarning uwisigha aylinip qalmamti?
Bashqilar uning sözini maqullighandek bashlirini yénik lingshitti.
— Boldi, bundaq köngülsiz parangni bashqa waqitta qilinglar, emdi bügün taza bir mung angliwalayli,— dédi Mamut Tülke.
Hémit Sopi uning sözini kütüp turghandekla dutarni aldi. Mömin Saqal yénidiki Sabirdin bir tal tamaka qeghizi sorap alghandin kéyin asta tamaka orashqa bashlidi.

5

Hayat bezilerning neziride shunchilik murekkep we éghir, bezilerning neziride shunchilik addiy we yenggil. Ene qarang, Qadir Yorghining téxi etigendila chirayi bulut basqan asmandek shunche sürlükliship, mehelle komitét qorosidiki kanayda awazi yirtilghudek ünlük warqirap achchiqliniwidi, mana emdi u aridin ikki ash pishim waqit ötmestinla, xuddi ikki chishliq kéwezdek hijiyip olturidu. U hazir xushal, öz eqlige, öz eqlining miwisige shunche temenna qilmaqta.
— Ish dégen shundaq uka. Biz bu dunyagha adem dep yaralghanikenmizyu, némishqa ademdek yashimaymiz? Sen bilmeysen, paniy alemde özüngning kimligini bilmiseng, baqiy alemdimu soriqi barmish. Shunga, béshidin issiq — soghuq ötkenler "Bozekni bozek etmiseng qiyamettimu soriqi bar" dep bikar éytmighan. Gülimiz bar chaghda gülimizni, gülimiz yoq chaghda kötimizni qisishimiz lazim. emdi bilgensen?
Aqup Saqta öy ichidikilerge bir qur qarap qoyghandin kéyin béshini lingshitti.
— Durus, durus dédile Qadir shuji, silining sözliri nawattek gep boldi, démisimu shu...
Bu maxtashni anglighan Qadir Yorgha béshidiki Kucha körpe tumiqini sel keynigirek sürüp qoyghandin kéyin yene söz bashlidi.
— Siler bilmeysiler. Konilar "Su saygha aqidu, pul baygha" dep bikar éytmighan. Misalen, mana Aqupni alsaq, u ilgiridin tartip her birimiz bilen köngli yéqin, her qandaq waqitta, qoli salamda. Shunga bizmu az — tola he — hu dep qoyuwéduq, mana emdi néme boldi? Mehellinng béyi, u béyighanning güli. Qumbaghdiki tötning biri. Qoynungdin tökülse qonchinggha dep, bizdin buninggha töküldi, buningdin saqisa emdi bizge. Shundaq emesmu ya?
— Shundaq bolmamtiki,— dédi Sultan Péti qolidiki söngekni légen'ge tashlap,— mana buni hemmimiz bilimizya.
— Qéni emdi buni,— dédi Sayim Pasar qolidiki romka ornida béliq közi qilip haraq quyulghan piyalini Aqup Saqtigha sunup,— emdi ichmiseng bolmaydu.
— Men emdi boldi qilsammikin,— dédi Aqup piyalidiki haraqni körüp ghiqqide bolup,— hélimu az ichmidim, béshim sel aghriwatidu.
— Béshingning aghrighanliqini sezgen bolsang, téxi saqkensen, qéni ale,— dédi Sultan Péti,— bügünkidek waqitta ichmiseng qachan ichisen? Dostlar yighilghanda qanche ichsengmu béribir mest bolmaysen, mest bolsangmu pes bolmaysen. Qéni ale, güppide kötürüwet.
Aqupning tengqisliqta qéliwatqanliqini körgen Qadir Yorghimu uni dey — deyge saldi:
— Al dégendikin almamsen, ayal kishidek naz qilmay. Men dégenchu, senchilik waqtimda haraq dégenni piyalide ichmey botulkisi bilen kötürüp, bulduqlitip ichettim. Séning ichken hariqingni ayal kishi ichsimu héchnéme bolmaydu maxma.
Zorlash, mesxire qilish Aqupning qénini qizitti bolghay, Sayim Pasarning qolidiki piyalini qoligha élip aghzigha tekküzdi.
— Mana oghul bala. emdi Aqupqa oxshiding,— dédi Sultan Péti aldidiki chay quyulghan piyalini uninggha sun'ghach külüp,— emdi buni...
Sayim Pasar piyalini yene bir ret aylandurghanda Qadir Yorgha, Aqup Saqta, Sultan Péti, Qasim Samsaqlar xélila keyp bolghanidi.
— Qéni Sayim axun, isminglar Sayim bolghini bilen özünglar xotundin qorqmaydighan batur, haraq quyunglar.
Ular shu tériqide bir — ikki ash pishim olturghandin kéyin tarqashti. Aqup Saqta ularni yolgha séliwétkendin kéyin méhmanxana öyni yughushturmastin, bala — chaqiliri yatqan öyge asta kirdi. Öydikiler alliqachan uxlap kétishkenidi. Shu tapta, uning héch uyqusi kélidighandek emes. Uning xiyaligha bayatin Qadir Yorghining dégen sözliri keldi, u bu sözlerni atayin Aqupqa dégendek qilatti. Démisimu Qadir Yorgha bu gepni nechche qétim tekrarlap boldi. "Ejeb ish, men uning quyruqini qachan tutuwaldim, ishim shu kündin bashlap onggha tartti. Eger shu ishqa shahit bolmighan bolsam hazir néme künlerni körettimkintang" u xiyalini dawamlashturdi. Shu tapta uning köz aldida buningdin birnechche yil awawwalqi ish zahir bolghan idi.
Chingqichüsh mezgili idi. Aqup chighliq dönge “chighliq döng — yer nami” boz yer échishqa ketkenlerning a'ililirige bir — birlep kirip, ulargha ewetilidighan nan we bashqa lazimetliklerni yighish üchün töwenki mehellidiki Tursun Sharuqning öyige keldi. Ishik hangghirqay ochuq idi. U ishiktin kirip turupla qaldi. Öydiki kangda Qadir Yorgha bilen bir ayal pomlaqlishiwatatti. U arqigha yénip ün — tinsizla chiqip kétey, dep turatti, pomlaqlishiwatqanlar yénik qedem awazini anglap qaldi — de, ornidin turup, Aqupni körüp néme déyishini bilmey qaldi. Bu reswachiliq Aqupni ganggiritip qoyghan bolsimu, lékin u tézla öydin chiqip ketti. Aridin birnechche kün ötkende Qadir Yorgha uni ishxanisigha chaqirtip, bölekchila yéqinchiliq qilip ketti. Gerche u Aquptin héliqi kündiki ishni jar salmasliqni ötünmigen bolsimu, lékin Aqup hemmini bilip turatti. Uni mehelle sirtidiki hashargha heydimesliki, qilchilik payda yétidighan yerde uni aldi bilen menpe'etke érishtürüshi shu wejidin idi. Gerche ular burun ot bilen sudek bolsimu, ashu ishtin kéyin éghiz — burun yaliship, bir nan tapsa teng yégüdek halgha kélishti. Démisimu birnechche yildin béri Aqup mehellige kelgen namratlarni yölesh meblighining tengdin tolisini bashqa kishilerning namida bir özila élip domilitip yürüp xélila etlinip qaldi. Bu doremmu u on nechche öylük kishining namida özi bir yalghuzla 40 ming yüendin köprek pulni qolgha kirgüzüwalghan, andin uni bir domilitip xélila payda alghanidi. Shu wejidin mehelle komitétdikilerni bügün öyge chaqirip, ularni méhman qildi. "Purset oghul baligha kélidighan enggüshter. Pursetni tutalmighan er er emes. Erge bir nöwet, yerge bir nöwet dégen shu. Eger men ashu reswachiliqqa yoluqmighan bolsam, bügünkidek kün nede idi? Yashap ket purset, sen men Aqupni gadaydin baygha, bir tilsiz haywandin perqi yoq ademdin mana emdi teshkilning ademliri öyümdin kételmeydighan " saxawet " Igisige aylandurdung. Men téxi yénimu béyitimen, kishiler “ala éshekning balisi chala quyruq”, dep xata éytiptiken. Men Tursun Choyunning balisi mana Aqup Saqta boldum. Saxtiliqmu bir pem. Her ishqa pem kérek, ötükke chem. Eger mende pem bolmisa üjme pish, aghzimgha chüsh, dep olturmasmidim? Yaq, xeqler néme dése desun, men bu yoldin hergiz qaytmaymen. Bu mehellide Qadir Yorghila bolidiken, méning déginim dégen, qilghinim qilghan..." Aqup eshularni oylap, öz xiyalidin huzurlinip küldi. Ayali bilen balilar yenila tatliq uxlawatatti. "Uxla xotun, emma méning uyqum yoq. Insan dégen'ge uyqu haram, uyqu ölüm. Men pul tapqandin béri buni obdan chüshendim. Mushundaq xatirjem muhitta men oylishim, mulahize qilishim, kimni saxta qilip, kimni közidin yash chiqarmay derdte qoyup pul tépishni oylishim kérek. Shundila men Aqup Saqta bolalaymen. Senmu " men dégen Aqup bayning ayali " dep törde olturup, chong — chong sözlerni qilalaysen, bashqilarni özüngge égildüreleysen..."
Aqup oylighansiri xiyalliri gadirmachliship ketti. U ikki chékisini oruq barmaqliri bilen uwulap qoydi. Uning héch uyqusi kélidighandek emes idi. U yenila torusqa qaridi. Torus hélihem bayamqidek qariyip körünetti.

6

Yéqindin buyan Mömin Saqal bölekchila bolup qalghanidi. Qurban héytning yéqinliship qélishigha egiship u aldirap qaldi. Oghulxan bilen özighu bir nori, lékin balilargha héytliq üchün az — tola kiyim — kéchek qilmisa bolmaytti. ötkende Sadiq juyjang ekelgen nersiler yiling bolghachqa, uni balilargha kiygüzüshke bolmaytti. Emma, qolida pul yoq idi. U öyide pulgha yaraydighanliki nerse bolsa, sétip pul qilip, balilargha héytliq élip bermekchimu boldi, lékin ishtan'gha chiqqan köngülge tayin bolghandek öyning ehwali uninggha besh qoldek ayan idi. Qerz alsichu? Bu mumkin emes. Uninggha shu nerse ayanki, qoshnilarning halimu uning halidin köp perqlinip ketmeytti.
— Boldi, köp bash qaturmisila, héyt kelse bir gep bolar, ölmigen janda ümid bar emesmu,— dep köngül qoydi Oghulxan,— kona bolsimu, chirayliq yuyup, yamap bir ish qilarmiz.
Bu peqet köngül sözi idi. Emma, Mömin Saqalning balilirini tengtüshliri aldida hergiz yerge qaratqusi kelmeytti, biraq amal qanche?...
Mömin Saqal achchiq kök tamakini pinekchilep orap chékip tügetkendin kéyin ornidin turdi. U néme qilishini bilméytti. Etiyazliq térilghumu yéqinliship qalghanidi. Nechche mo yerge sulyaw yopuq yépish, ölchem boyiche ximiyiwi oghut chéchishi kérek, bolmisa yene jérimane töleydighan gep. Biraq, pul bolmisa sulyaw yopuq alghili, oghut sétiwalghili bolmaydu — de! Ah, déhqanning derdi qachanmu tüger? Qachanmu biri ikki bolup, dolisi aptap körer, qachanmu chéhriside heqiqiy külke parlap, bu dunyaning lezzitini ghemsiz halda sürer? Jahanda déhqanni oylaydighan, déhqanni küyleydighan, déhqan üchün jan pida qilidighan ademmu barmidu?
U ornidin turup sirtqa chiqti. Hoylida uning öyide qalghan bari — yoq qalghan ikki mékiyan danlawatatti. U toxulargha shundaqla qarap qoyup hoylidin sirtqa mangmaqchi boluwédi, ishik échilip Sayim Pasar aldirap kirip keldi — de, towlidi.
— Ménginglar teshkilge, guangboda shunche towlisaqmu barmidingliya. Bizni bikar adem chaghlaydikensiler — he?
Mömin uning zadi néme démekchi bolghanliqini bilelmey, sel ganggiridi, démisimu u etigendin biri tügimes ghem bilen ochaq aldidin qopmay olturup, achchiq tamakini chekkech xiyal sürgenidi. Mehelle komitéti simliq kanayda bir kimning waqirighan awazi anglan'ghan bolsimu, lékin u buning néme ish ikenlikini taza bilelmigen, rasttini éytqanda, bilgüsimu kélmes bolup qalghanidi. U Sayim Pasarning osal chirayigha qarap, birer chong ish bolghan oxshaydu, dep oylighan bolsimu, zadi néme ish bolghanliqini sorap körmekchi boldi.
— Néme boldi mudir? Teshkilge némidep...
— Néme bolatti, silini namrat dep yöleydighan gepken. Yuqiridin pul bilen kömür bériptu, téz xalta — xultilarni élip teshkilge béringlar, maqulma?
— Maqul, men hazirla baray.
Sayim Pasar uning jawabining tügishinimu kütmestin, aldirapla hoylidin chiqip ketti. Mömin Saqal öyige kirdi — de, qaznaq öydiki ximiyiwi oghut xaltisidin birnechchini qoltuqigha qisturup, mehelle komitét terepke yol aldi.
— Esli her bir a'ilige yüz kilodin kömür, ellik yüendin pul bériptiken, Qadir shuji buni biz özimiz déhqanlarning qoligha tekküzimiz, dep élip qaptu.
— Yaq, undaq emesken. Bizni yöleydighan héliqi idare nemiti? He, medeniyet idarisi, ular bir mashina kömür bilen bir kallek pulni Qadir shujigha béripla, buni özingiz üleshtürüp béring, dep kétip qaptu.
— Emdichu, emdi?
— Bir a'ilige ellik kilo kömür, 20 yüendin pul birermish.
— Qalghininichu?
— Mehelle komitétidikiler teqsim qilidiken.
— Hey, hélimu bériptu, bermisimu néme qilalayttuq. Mushuningghimu shükri deyli.
— Ashularning insawigha du'a qilayli, du'a.
— Undaq dések bolmaydu. Xudayim berse, Xudawerdikamning qorsiqi aghrimisun undaq.
— Nashükürlük qilma.
— Shundaq dep yürüp yalang tösh qalghan bende biz.
Top ichidikiler aghzigha kelgenni déyishetti. Mömin Saqal ularning sözlirige qiziqip birdem jim turdi — de, taqet qilalmay gep qatti.
— Insap qilayli, bermisimu héchnéme qilalmayttuq. Bizni ashu bashliqlarning könglige salghan Xudagha ming shükri deyli...
— Hey néme deydu mawu. Bu ishni nahiye orunlashturuptimish. Axsham denshi körmidingma? Hey alla karamet, mashina — mashinida pewes otun — yaghach, kömür, yotqan — körpe, lékin bular...
Shu esnada Qadir Yorgha ularning yénida peyda boldi. Bayatin biri gep taliship turghanlar shippide toxtashti.
— Anglanglar yoldashlar, bügün medeniyet idarisi mehelle komitétimizdiki namrat a'ililerge azraq könglini élip chiqiptiken, ular amanetni bizge tapshurup bérip qaytti. Teshkildikiler oyliship, buni eng qiyinchiliqi barlargha teqsim qilduq. Tizimlik Qasim Samsaqta, bir — birlep éliwélinglar — he!
Qadir Yorgha sözini tügitip, yépinchaqliwalghan chapinini sel kötürüp qoyup chiqip ketti.
— Sulaymen Sati...
Ichkiridin — mehelle komitét hoylisidin Qasim Samsaqning bom awazi anglinishi bilen teng top ichidiki wijik kishi aldidikilerni ittirip mangdi.
— Hey, némige ittirisen? Asta mangsangmu bolidu.
— Bu kommunaning umach talishidighan waqti emes. Astiraq — he!
— Mut bolghandikin yügüridu — de.
Sulaymen Sati ulargha gep — söz qilmastin mangdi. Shu arida yene birnechcheylenning ismi chaqirildi, hayal ötmeyla ular yénip chiqti.
— Nechchilik berdi?— Soridi topning aldida turghan Hapiz.
— 20 Kilo kömür.
— Pulchu? Pul...
— Bermidi.
— Némishqa.
— Qerzge tutuwaptu.
— Mana kör, ma ishni, mushundaq qilsa bolamdu bu xeq. Héchkimni közge ilmaydikina.
— Özi xan, özi beg dégen shu.
— Qaysing sen, néme kara — karang bu,— top arqisidin kelgen Sayim Pasar homaydi,— hélimu xush bolush, béridighan bolduq, bermisek qandaq qilisen?!
— Bermeymu qutulalmaysen Sayimka, buni yuqiridikiler bérimiz, dep ekelgendu... — Dédi Hapiz top ichidin chiqip.
— Ekélishnighu ular ekeldi, lékin bérish bizdin, sendek jodakesh erzchige béridighan sediqe yoq bu yerde.
Bu gepni anglap Hapiz qaqqan qozuqtek turup qaldi. Uning deslep köz qarichuqliri kéngiyip, saghuch chirayi bozardi, andin put — qolliri maghdursizlan'ghandek bolup, köz aldi qarangghulashti. Birnechche deqiqidin kéyin yene asta eslige kélip mushtlirini tügdiyu, lékin özige hay bérip asta mangdi.
— Sediqe... Sediqe dédingghu — he!... Boldi, uni kimingge berseng ber.
— Némige towlaysen, qandaq qilsaq özimizning ishi. Qolungdin kelgendikin yene bérip erz qilsang qil. Hökümetning derwazisi ochuq...
Hapiz ündimey, keynigimu qarimay ketti. Bu ishni uning qorqqini dep bilgen Sayim Pasar awazini qoyup bérip towlidi.
— Bu yerde sanga bozek bolidighan adem yoq. Teshkil dégen tash, sen béribir yangaq.
— Boldi qiling emdi mudir. Yash emesmu...
Top ichidikiler Sayim Pasargha özre qoyushti. Sayim Pasarmu del mushuni kütüp turghandek, pissingngide birni külüwetti — de, sheher alghan nochidek kérilip mehelle komitét hoylisigha qarap mangdi. Top ichidikiler tewreytti. Ular Qasim Samsaqning tézrek öz ismini towlishini kütetti. Biraq hoyla ichige kirip xéli hayal bolsimu quruq qol yénip chiqishatti.
— Mömin Saqal...
Mömin özining ismini anglap, ittikla hoyla ichige kirdi. Döwilep qoyulghan kömür yénida Qasim Samsaq bir depterni tutup turatti.
— 20 Kilo.
Bu söz Qasim Samsaqning aghzidin chiqip bolghuche, qapqara kömürge milen'gen bireylen gürjektiki kömürni kötürdi. Mömin aldirap qoltuqidiki tagharni élip aran ülgürdi. Alte gürjek kömür bilen xalta yérimlashti.
— Boldi emdi, xaltangni kötüre...
Qasim Samsaqning sözi bilen u xaltini sel nérigha tartip turdi.
— Hemzi Palwash...
Sirttin yene bireylen kirdi — de, aldirapla xaltisining éghizini achti.
— 50 Kilo...
Mömin Saqal chüshinelmey qaldi. Némishqa özige aran 20 kilo?
— Némige qarap turisen, mangmamsen?
Mömin Saqal xiyalini dawamlashturalmidi. U Qasim Samsaqning özige tikilgenlikini körüp duduqlidi.
— Pul bériptiken, emdi shu...
— Séning gediningde qerzing bar, shuninggha tutuldi.
U gep — söz qilalmay, birla küchep kömür qachilan'ghan xaltini öshnisige aldi — de, sirtqa mangdi. Sirttikiler gudung — gudung paranglashmaqta idi.
— Qaranglar, awuninggha 70 kiloken, harwisigha bésip mangdi.
— U dégen Qadir shujining étizigha yilmu yil ishligendikin shundaq béridu — de.
— Awuchu, awu?
— U dégen Sayim Pasarning tughqini.
— Shumu gepmu, emdi éship — téship, shirem tughqanlirimu qalmaptu — de.
— Jahan shundaq. Qaghimu öz balisining közini choqumaydu.
Mömin Saqal sel démi siqilghandek bolup, xaltini yerge qoyup yénik tindi.
— Xaltangni harwigha al.
Mömin Saqal Rozi Qasimning sözi bilen tengla xaltini harwigha aldi. Ular ün — tinsiz halda Möminning öyi aldigha kélip toxtashti.
— Ekiriship béreymu?
— Éghir emes.
Mömin xaltini yene öshnisige élip, Rozi Qasimgha:
— Öyge kireyli,— dédi.
— Boldi, rehmet!
Rozi Qasim ishek harwisini heydep ketkendin kéyin, Mömin hoyligha kirdi — de, xaltini tam tüwigila qoydi.
— Bizge bergini mushumiken?
Mömin ayalining sözige bash lingshitipla mangmaqchi boluwédi, uning arqisidin songdishipla kirgen Ghappar umcheygen halda öyge qarap mangdi.
— Néme boldi balam?— Soridi Oghulxan.
— Héchnéme.
— Emise chiraying bölekchilighu?
— Xanim kitab pulini élip kélinglar, dégen.
Ana jim boldi. Mömin Saqalmu pul dégen gepni anglash bilenla endikti.
— Maqul balam, men bir amalini qilip bérey, xaniminggha de, düshenbe künigiche möhlet bersun.
Mömin shu gepni dep bolupla yene sirtqa mangdi.
Mömin Saqalning tézla maqul bolushidimu sir bar idi. Gerche hazir uning yanchuqida bir tiyinning sunuqi bolmisimu, u balilirining kitab puli üchün gep ishshitishini xalimaytti.
Kechte Mömin Saqal ayalighimu héchnéme demidi. Peqet chamghur sélip etilgen komulek (izahat: komulek — qonaq unda qilinidighan bir xil tamaq) ishtiha bilen ichip baldurla yétip qaldi.
Mömin Saqal etisi seherde nahiye bazirigha bérish üchün éshikini harwigha qétip, ichide birnersilerni dep durut oqughandin kéyin, sulyaw taghardiki ikki toxuni harwigha élip yolgha chiqti. U özini uzitishqa chiqqan ayaligha öyge kirip kétishni tapilap, harwigha chiqip jaylashti. Biraq, birer kilométir manga — mangmayla, özige motsiklit bilen yétishiwalghan Aqup Saqtining chaqirishi bilen toxtidi.
— Xaltidiki néme u Mömin ka?
— Toxu.
— Ache, men körüp baqay.
Mömin Saqal xalar — xalimastin tagharning aghzini achti. Aqup Saqta toxuni mujup körüp baqqandin kéyin soridi.
— Nechchige satisen?
— Özüng de.
— 15 Koy bérey.
— Kem bola.
— Boldi, 20 koy bérey.
— Kem bola.
— Qara, bu soghuqta sheherge barsangmu japagha chüshluq ish yoq. Uningdin köre mangila sat, pulisini neq bérey.
— Kem bola.
— Ejeb pixsiqliship kétipsina. Sen bazargha barghuche chüsh bolidu. Men dégen bahada satalamsen, yoq? Bilgili bolmaydu. Boldi, mawu 21 koy, ale.
Mömin Saqal uninggha bir qariwalghandin kéyin keskin halda:
— Yaq, bazargha apiray, — dédi.
Aqup Saqta uning qet'iy niyetke kelgenlikini körüp motsiklitini ot aldurdi.
— Qéni bazarghimu bérip qalisen. Shu chaghda körüshermiz.
Mömin Saqal uninggha gep qilmastin harwidiki kichik tayaqni élip éshekke shiltidi.
— Xit, choh...

7

— Hoy nege? Bez yégen müshüktek jimla mangisizghu, — Bextixanning zerdilik sözi Toxtishahning oghisini qaynatti. U keynige qarap, ayalini hazirla bérip uridighandek elpazda bashtin — axir qariwetkendin kéyin dédi:
— Nege bolatti, yézigha.
— Héliqi ishnichu, qandaq qilimiz? Yemge kön'gen baqidek yézighila yügürüwermey, öyning ishi bilenmu kariliri bolsun jumusila. Kéyin esqatidighini mushu öy. Bala — chaqa eski bolsimu, silining qizliri u. Gep qilmay yürüwergen bilen bolmaydu. Elchi kelse, birni undaq, birni bundaq dep yürüp ewen qoyduq, kéyin pushayman qilsaqmu izigha kelmey qalmisun.
Toxtishah bayamqi ornigha kélip olturup, tamakini qattiq — qattiq shoridi. Démisimu yéqindin buyan bu öyge Nisagülni sorap köp ademler keldi, némishqidur Toxtishah ularni özidin töwen körüp, maqulluq bermidi. Yéqindin buyan bu qiz shu ishqa xapimu, yaki bashqa seweb barmu, kün arilap yoqap kétidighan bolup qaldi. Bextixan uninggha köp terbiye bérip, nege barghanliqini sorisa, deslepte gep — söz qilghili unimidi, kéyin qistighanda "Sizning karingiz bolmisun, mendek waqtingizda sizmu néme ishlarni qilmighan" depla gepni üzüwetti. Bu gepke achchiqi kelgen Bextixan qizini shapilaq bilen uruwetti. Kichikidin bashlap, ata — anining erkilitishi bilen tayaq körmigen qiz ömride tunji anisi bilen teng turdi, tillidi, yighlidi, arqidin öydin chiqip ketti. Mana birnechche kün bolghan bolsimu, uning dériki yoq idi.
— Qandaq qilimiz emise, sen anisi bolghandikin izle.
— Izlidimghu ene, lékin tapalmisam. Hoy men'ghu anisikenmen, sili némisi? Men bu öyge bala kötürüp kirgendek gep qilida téxi!
Toxtishah ündimidi. Uningmu amali yoq idi. Ikki kün xizmetni tashlap, Nisagül bilen yéqin dégen kishilerning öyliridin iz — dérikini qildi, lékin uni tapalmidi. Axshamdin béri Bextixan bu ish üchün jédellishiwatatti.
— Gep qilmaysizghu?
— Boldi, men yene izley...
Toxtishah ayalining mijezini besh qoldek biletti. Bundaq chaghda u özini tutuwalmisa, ishning axirining qandaq bolushini bilméytti. Nechche on yilliq hayat bu aq pishmaq, sémiz ayalning mijezini uninggha tashqa möhür basqandek tonutqanidi.
Tillapmu, yighlapmu özining dégini Toxtishahqa qilduridighan Bextixanning mijezi be'eyni tagh hawasidek nahayiti özgirishchan idi. Shunga, Toxtishah bir éghiz söz bilenla ayalining aghzini étip sirtqa mangdi. Qosh qanatliq derwaza aldida Nuri mashinini sürtüwatatti. U Toxtishahning chirayigha qarapla yéza bashliqining bügün mijezining chus ikenlikini qiyas qildi — de, mashinini ot aldurdi.
Toxtishah mashinining aldi orunduqida olturup, hedep tamaka chekmekte idi. Uning putkul xiyali qizida bolghachqa, piyade we welisipitlik kishilerning özige qarap, qeddini sel égip salam bergenliki bilenmu kari bolmidi. Nechche yillardin béri Qumbagh yézisida dégini dégen, qilghini qilghan bolup kelgen, nechche ming ademning teqdirini öz qolida tutup turghan adem mana emdi özining bir qizini bashquralmaywatatti. "Dése derd bolidu, démise elem" dégendek Toxtishahningmu qizining ishigha kelgende az — tola oylighini bar idi. Uning elchilerni alliqandaqtur sewebler bilen yolgha sélishimu jinni usulgha salghandekla bir ish idi. "Bu dunyada adem nechche yashqa kiridu, — dep oylaytti u,— shunche yil kim dése Toxtishah dep yürüptimen, Qumbaghda méning biwaste awazimni anglash tügül, ismimni anglighan ademmu titreydu. Men dégen bu yerning hökümdari, yerlik siyaset qildin yaman, qilichtin ittik tursa, ularmu buni bilidu — de. Qarisam nediki ayliq ma'ashini u aydin bu aygha yetküzelmeydighan ependi, a'ilisidikilerning héchbirining tayini yoq déhqanchiliq texniki, yanchuqida ikki tenggining tayini yoq turup halini harwa tartalmaydighan doxturlar qizimgha elchi ewetiptu. Ular méning bosoghumgha kélishtin ilgiri özining kim, kimning balisi ikenlikini oylap qoyushsun, men Toxtishahning kim ikenlikimni, Nisagül méning bir talla qizim ikenlikini, özlirining manga quda bolushqa layiq kelmeydighanliqini bilsun. Bu men üchün nomus, haqaret".
Toxtishah yuqiriqidek oylayttiyu, lékin qizini kimge yatliq qilishni bilmeytti. Uningche bolsa qizigha layiq kélidighan adem yüzi, puli, hoquqi bolghan ademning oghli bolushi kérek idi. Toxtishah bu toghruluq köp kishilerni qiyas qilip baqqan bolsimu. Lékin oylighinini birer kimge chish yérip dep baqmighanidi. Toxtishahning télipi yuqiri bolghachqa, teqdir qérishqandek uninggha bu ametni nésip qilmaywatatti.
Mashinining qattiq tormuzlinishi uning xiyal yipini üzüwetti. U shopurgha alaydi. Lékin, Nurining bighem halette aldigha qarap olturghanlighini körüp, etigendila bu sadiq xizmetchisige shalini chéchishni xalimighandek mashinidin chüshüp ishxanigha qarap mangdi.

8

Qumbaghning jenubiy teripidiki égiz — pes qum barxanliri qariyip körünetti. Anda — sanda uchrap qalidighan qomush, yantaqlarni hésabqa almighanda bu yer qumluq idi. Nechche yildin béri etiyaz, küz pesilliride pütün Qumbagh xelqi hashar hésawida bu yerde boz yer échip, sanaqsiz dönglerni éqitip, harwida toshup, traktorlirida türtüp yürüp bu yerdin xélila chong binem achqanidi. Yerler tüzlinip, ériq qirliri chiqirilip, shu yilila térilghan bolsimu, lékin yazda qirya deryasigha zor kélkün kélsimu uni bashlap paydilinish eslihélirining kemchillikidin yéni su bolmighachqa zira'etler taza oxshimay tashlinip qalghanidi. Shundaqtimu yéza her yili bu yerdin — ketmendöngdin yer échishni toxtatmidi. Yerler yilsiri awudi, köpeydi, emma ketmendongdin échilghan yerlerdin salghan uruqqa chüshluq hosul yighiwélinmighachqa, birer kimmu meydisige urup, töt — besh mo yerni térishqa özini melum qilmidi. Ikki — üch yil ilgiri yéza bu toghruluq köp bash qaturup, échilghan mer'alarni (izahat: mer'a — yéngi échilghan boz yer) mehelle komitétlargha teqsim qildi, mehelle komitétlar a'ililerge böldi. Yerning mehsulati békitilip, meyli térilsun, térilmisun, cher'a (izahat: cher'a — térilghu yer) yer hésabida yer puli tölesh qarar qilindi. Shundaqtimu déhqanlar térimighan yerge pul töleshke razi boldiki, emma yer yenila aq péti tashlinip qéliwerdi. Yerni tujupilep térip baqqan déhqanlarmu boldi, lékin yer qumluq bolghachqa, uning üstige su meslisini hel qilalmighachqa ular mehsulatqa kapaletlik qilalmay yenila yanchuq kolashqa mejbur bolushqanidi.
Mömin Saqal Sulaymen we Rozi Qasimlar bilen ketmendöngge kelgende yéza boyiche yighilghan nechche ming adem chümülidek yürüshmekte idi. Ular mehellidashlirini izdep, xéli egiz körünidighan döngge qarap méngishti.
— Hawa téxi soghuq bolghandikin, chapanni salghudek bolghanda qilsaqmu bolatti bu hasharni,— dédi Sulaymen tashlanmighan köpe telpikini qoligha élip, péshanisidiki monchaq — monchaq ter tamchilirini sürtkech,— mushundaq waqitta ish xushyaqamdu ademge.
— Qandaq qilimiz emdi. Biz déhqan xeqning zowulisi mushundaq üzülüptiken. Qish — yaz bikar turmay ketmen chapqan, ya tartqan japagha chüshluq rahet yoq, ya qilghan ishning tüzük ünümi... — Dédi Mömin Saqalmu közini adem topigha yügürtkech.
Ular parang qiliship kétiwatqanda, sel yiraqtiki ademler topidin bireylen sughurulup chiqip warqiridi:
— Hey Mömin ... Mömin Saqal, kélinglar bu yerge!
Ular warqirawatqan kishining Sayim Pasar ikenlikini jezm qilip, shu terepke méngishti.
— Silerge emdi tang étiwatqan oxshimamdu,— dédi Sayim Pasar doq qilip, — bashqilar kélip bolghili nikem. Mushundaq pelipetishlik qilghili turushsaq, wézipini qachan orundap bolimiz — he! Silerning neziringlarda teshkil barmu, yoq?
Ular ündimidi. Sayim Pasar bu ehwalni körüp téximu ezweylidi.
— Aghchilirimning meridin kéchip, sel burunraq qopquluq, axsham dégen gep qulaqta bolghandikin.
Rozi Qasim uning chekcheygen közlirige, bozarghan chirayigha qarap, emdi gep qilmisa bolmaydighanliqini pemlidi — de, éghiz achti.
— Etigen qopqan. Emma piyade kelgechke hayal bolup qalduq.
Sayim Pasar bu gepni anglap uninggha alaydi.
— Bundaq adem kün chiqish bilen teng teshkilge kelgülükya. Her qaysinggha bir ash pishim saqliduq, yene saqlisaq yéza jérimane qoysa, qandaq töleymiz? Herqaysing pul ber dése, issiq jénim bar, alsang mushuni al, dep komshiyiship turusharsen héli...
— Toghra gep qildingiz mudir, hazir pulgha yaraydighan nerse tügidi. Biz déhqan xeqte emdi issiq jandin bashqa nerse qalmidi.
Sulaymanning te'eddi bilen éytqan sözi Sayim Pasarning titang tomurigha tegdi. U Sulaymenning bundaq jawab qayturushini kütmigenidi. Shu tapta uning Sulaymenning gelidin kapla tutup, udul yézigha — Toxtishahning yénigha aparghusi keldi. Biraq, adem köp jayda, sella yéniklik qilsa qamlashmaydighanliqini hés qilip özini tutuwaldi.
— Etigende tene gep qilmay, mangili, ishqa barili.
Ular ün — tinsiz mehellidashlirining yénigha bérishti. Bayatin béri bularning sözlirige qulaq sélip turghan kishiler deslepte birer jédel chiqip qalarmu, dep ensireshkenidi, kéyin bu ishning addiyla axirlashqanlighini körüp, yénik nepes élishti.
— Emdi yene némige göshiyip turushisiler?— dep warqiridi Sayim Pasar jimmide turghan kishiler topigha qarap,— herqaysing ketmendöngge ziyaret qilghili emes, hashargha kelgen, hashargha. Mazarliqning xadisidek turmay ish qilili, emdi alem chüsh bolay dédi.
Déhqanlar uning sözini anglap, ghudurashqach taridi. Bügünki emgek wézipisi traktorning kozupigha topa usush, chüshürush, qir, tigen sélish, bezi tüzrek körünidighan yerni meydanlashturush idi. Shunga, ular baya ölchep özlirige ayrip bérilgen wézipini ada qilish üchün méngishti.
— Bizning qilidighinimiz ashu döngning topisini yötkesh,— dédi mehelle goruppa bashliqi özige tikilip turghanlargha,— mangili emise, bügün az dégende 20 — 25 tochey topa yötkimisek bolmaydu. Qéni emise, ishni bashlayli.
Rozi Qasim 20 gimu yetmeydighan ademning her birige mundaqla qarap qoyghandin kéyin soridi:
— Bügün adem köp kelmigen oxshimamdu?
— Bar ademning hemmisi mushu tursa, yene qaysi adem kélmekchidi?— Dédi Sidiq Peshtaq perwasizla.
— Bizning guruppida adem köp ya.
— Bari mushu. Zakochi, ormanchi, kirimchiler ezeldin emgekke kelmeydiya.
— Mushu künlerde uchi, buchi boluwalghanlarmu yaxshiken,— dédi Sulaymen Sidiq peshtaqning gépini anglap,— japa yoq, hashar bolsimu mehellining ichide, harsang yatisen, qorsiqing achsa öyüngge bérip, qattiq — quruq nan bilen bolsimu issiq bir piyale chay ichiwalisen.
— Bu géping toghra,— dédi Rozi Qasim uning sözini quwwetlep, — biraq bundaq amet hemme ademge kéliwermeydu, sen mehelle komitéttiki birersining tughqini bolsang, shundaq ametke érisheleysen. Mehellide hashar bolghandimu, ghit qilipla birdem öz yéringge ishliwalisen. Biraq, hazirqidek mehelle komitét mudiri bilen etret bashliqining aldigha kirip qalghan ademning haligha way. Emdi étizliqqa mangay dégende hasharmu teng chiqqan, barmay déseng jérimane, baray déseng déhqanchiliqning qatilang mezgili, bash qashlashqimu aram yoq chagh. Emma ilaj yoq. Bir közüng arqida hashargha mangghan, hashardin kelgende bolsa, bolidighan ish bolup bolghan. Way isit, démektin bashqa chare yoq.
— Ughu rast, emma buninggha chare yoqmidu?
— Charighu yoq emes,— dédi top ichidiki keke saqal, qarimutuq kelgen, wijikrek körünidighan Obul Yaghaq, — alidighining mana mushumu depla yerni tashlap berseng, ish pütidu shu.
— Démekqu asan, lékin turmush...— Dédi Sulaymen uninggha burulup,— sen Obulka, ishni bek addiy mölcherleydikensen.
— Shundaq bolmayze,— dédi Obul Yaghaq ketmenning sépige tayinip turup,— bu nahayiti chüshinishlikqu, sen yer térimisang hashargha barmaysen. Lékin, biz qorqunchaq xeq, yamini kelse, péshanemdikini körermen, déyishni bilmeymiz, shuning üchün mushu kün'ge qalduq. Xuddi yer térimisaq jénimizni jan etelmeydighandek, ikki gepning biri bolsa "Yer dégen altun qozuq" deymizu, lékin men yerge qanchilik ejir — mehnet singdurdüm, yer manga qanchilik hosul berdi? dégenni hésablap körmeymiz. Shuning bilen yerning quligha aylinip, ishliginimiz ishligen, payda tapsaqmu, ziyan tartsaqmu hemmini rizqimizdin körüp bighem yürgen.
— Siz shundaq dégen bilen peshni qéqipla ketkili bolmisaya.
— Gep mana mushu yerde ukam. Biz déhqan xeq yerge bek chüshinip kettuq. Eger biririmiz yerni térimaymen, boldi kim térisa térisun, depla qoysaq shu küni Qadir Yorgha bilen Sayim Pasarning öyige dastixan yögep bérip "Palanchining yérini men térisam..." dep qopidighanlardin nechchisi bar. Shunga, biz xeq bir ishni asan bashqa élip chiqalmaymiz.
— Boldi, bazardiki yipchi tul xotundek gep qiliwermey, tocheyge topa usuyli emdi,— dédi Sidiq Peshtaq ulargha qarap,— ish tügimise kételmeydighan gep. Qarangghugha qalimiz baka.
— Ish éship qalsa, bizmu éship qalimiz, etimu Xudaning küni. Tang atqandin kéyin aldirimay kélip ishlermiz,— dédi Sulaymen doq qilip.
— Shundaq qilarsen,— dédi Sidiq Peshtaq uninggha aliyip.
— Talashmayli, ish qilsaqla bolidighu,— dédi Rozi Qasim ulargha,— gep bilen ishni tügetkili bolmaydu, qéni mange Sulaymen axun.
Bu gep bilen Sulaymen sel boshap, traktorning kozupi bar terepke qarap mangdi.
Hawa sel issip qalghan bolsimu lékin soghuqning küchimu xélila bar idi. Mömin Saqal chapinini séliwétip, köynekchan boluwalghinigha qarimay terlep ketkenidi. U péshanisidin demmu dem sirghip chüshuwatqan ter tamchilirini qolining dümbisi bilen ertip qoyghach, küch bilen kozupqa topa atmaqta idi. Emma topa quruq, yene kélip ketmen üstige chapliship turmighachqa, bir ketmen topining köp qismi siyrilip chüshüp kétip, aran bir — ikki ochumche topa kozup üstige chüshetti. Shundaqtimu u bar küchi bilen ishlimekte idi. Mehelle komitétining "55 Tipliq" traktori demmu dem topa toshqüzülghan kozuplarni yotkimekte, bashqilar ün — tinsiz ishlimekte. Sel nérida — ketmen chépiwatqanlardin 10 — 11 mangdam yiraqliqta sidiq peshtaq neychilep yogelgen tamakini chekkiniche qarap turatti. Ularning qaysi biri sella Toxtisa u warqiraytti.
— Hey Sulaymen, ketmen dégenni oghul balidek chape.
— Turup Qariy, boshap qalduqqu, qushnachim etigen nashtiliqni sel kemrek bérip qalghanmiti? Bélimizning astigha suyuq'ash barghandek ishleyli juma.
— Zirip Kasa (izahat: kasa — yaghachtin oyulup yasilidighan chong das ornidiki turmush buyumi) bu yerde leqem méniside ishlitilgen., Yel tasmidek lingshighili turduqya, qolgha tükürüp, rasa ishleyli maxma. Sili chapqan ketmenni xotunlar bir kün chapsimu birer qétim terlep qoymaydu.
Sidiq Peshtaq meyli némila démisun, ketmen chépiwatqanlarning uning bilen perwayi pelek idi. Chünki, ular Sidiq Peshtaq Qadir Yorghining ishenchlik adimi ikenlikini biletti. Uning adettiki geplernimu Qadir Yorghigha éqitmay — témitmay toshuydighan mijezining barliqini ular besh qoldek biletti. Shunga, uning bilen jédellishishni héchkim xalimaytti. Shu esnada Sulaymen, Toxtishah bilen birge telkamira kötürüwalghan bireylenning özliri terepke kéliwatqanliqini körüp dédi.
— Qaranglar, diyenshige alidighan adem keldi.
Hemmeylen tengla shu terepke qaridi. dégendek ular Toxtishah bilen muxbir yigitni körüp, sel qiziqishti. Mömin Saqalmu ulargha qarap külüp qoydi. ötkende uninggha i'ane qilishqan nersilerni tapshuruwalghanda ashu yigit uni qolidiki ashu telkamira bilen süretke éliwalghanidi. Kéyin bashqilar uninggha "Siz diyenshige chiqtingiz" déyishti. Biraq, uning öyi de téléwizor bolmighachqa u özining téléwizorda qandaqraq chiqqinini körelmidi.
— Adem körmigendek qilip kétishmey, ketmenni chapayli yoldashlar,— dédi sidiq peshtaq ularning yénigha yügürgendek kélip,— wézipini bügün tügetmisek bolmaydu juma, qéni emise, he...
Sidiq Peshtaq Obul Yaghaqning qolidiki ketmenni élip, kozupqa topa usushqa bashlidi. Bashqilarmu uninggha egeshti. Bu ariliqta Toxtishah ularning yénigha kélip bolghanidi. Muxbir yigitmu ularni süretke élishqa bashlidi.
— Tézrek bolayli, köpchilik tézrek,— Sidiq Peshtaq bashqilarni ündeytti,— ittik, ittik chapayli!
Muxbir yigit apparatning közini her bir kishige birer qurdin toghrilighandin kéyin Obul Yaghaqni kordi — de, uning yénigha bérip dédi:
— Aka, men sizni ziyaret qilsam bolamdu?
Obul Yaghaq lam — jim démidi. Uningghiche Toxtishah uning yénigha keldi.
— U siz bilen sözlishey dewatidu, némini sorisa shuninggha jawab béring, maqulmu?
Obul Yaghaq "Maqul" dégendek béshini lingshitti. Muxbir yigit uninggha qarap:
— Men soray, siz jawab béring emise,— dédi — de, apparatni qaytidin uninggha toghrilidi.
— Bu yer burun qandaq idi? Eger boz yer échilsa, déhqanlargha paydisi barmu?
Obul Yaghaq sel öyliniwalghandin kéyin éghiz achti.
— Bu yer burun égiz — pes döng idi. Héchqandaq paydilan'ghili bolmaytti. Héliqi chong sekrep ilgirilesh waqtida bezi yerlerni tüzlep qirlighan, kéyin néme boldi tashliwettuq. Emma, islahat élip bérilghandin kéyin bu yerlerni besh — alte qétimdek achtuq qalang, lékin su bolmighach yene tashlinip qaldi. Her yili bir qétim échip turmisaq...
— Boldi, toxtang, bu gepni sizdin birkim sorimidi,— dédi Toxtishah Obul Yaghaqqa warqirap,— gep dégenni oylap béqipraq qilmay...
Obul Yaghaq Toxtishahning qaramtul chirayining öngüp ketkenlikini körüp, qaysi gepni xata qilip qoyghanliqini bilelmey tengirqap qaldi.
— Boldi, yürüng ukam, bashqa yaqqa barayli,— dédi Toxtishah muxbir yigitning qolidin tartip,— taza sarangdekla gep qilidighan ademken bu. Bashqilarni ziyaret qilinga, boldi.
Muxbir yigit tartishmay, apparatni yelkisidin qoligha aldi — de, Toxtishahqa egiship asta mangdi. Lékin, Obul Yaghaq öz ornida qaqqan qozuqtekla turup qaldi.
— Ular ketti Obulka,— dédi Sulaymen külüp,— boldi emdi, buyaqqa kél.
— Ale mawu ketminingni,— dédi uninggha ulapla sidiq peshtaq qolidiki ketmenni uning aldigha étip,— ikki éghiz gepnimu ongshap qilalmay, ademning yüzini yerge chüshürdungghu, bu yil achtuq, déseng bolmayttimu?
— Bu yerni achqili 20 yildin éship ketkini rast tursa,— dédi Obul Yaghaqmu térikip,— qarap turup yalghan eytsam bolamti emise?
— Way qandaq qilsang qilmamsen, ishni buzdung mana, emdi Toxtishah shangjang séni bosh qoymaydu maxma.
— Yamini kelse solitiweter, qorali bolsa etiweter,— dep hurpeydi Obul Yaghaqmu bosh kelmey.
— Boldi qoy, ketminingni chap,— dédi Rozi Qasim Obul Yaghaqqa,— bolidighan ish boldi, emdi herqanche tegeshsekmu bikar.
Obul Yaghaq yerde yatqan ketmenni élip ishlewatqanlarning yénigha keldi — de, kozupqa topa usushqa bashlidi. Sidiq peshtaqmu gep — söz qilmayla, bayamqi jayigha bérip, aldirimay pinekchilep tamaka orashqa kirishti. Ular xéli uzun ketmen chépishti. Traktor nechche qétim qatnidi. Héliqi dongmu xélila peslep qalghanidi. Kün qoza chüsh bolghanda déhqanlarning qorsaqlirimu échip korkirap kétishkenidi.
— Birdem harduq alghach, qorsaqni az — tola esterliwalayli,— dédi Rozi Qasim sidiq peshtaqqa qarap.
— Maqul.
Ular ketmenlirini ornighila qoyup, sel nériraqtiki xélila tuz yerge kélip etigen öyliridin alghach kelgen ozuqluqlirini bir yerge dowilidi — de, séning, méning déyishmestin alsila, baqsila déyiship tamaqlinishqa bashlidi. Shu arida Sulaymen sorap qaldi.
— Séning héliqi ishing qandaq boldi, Mömin axun?
Mömin saqal aghzidiki chaynawatqan nanni yutuwetkendin kéyin chüshenmigendek soridi.
— Qaysi ishni deysen?
— Héliqi bashliq wede qilghan ishnichu?
— Bolmidi u ish. Bashliq shundaq dégen bilen Qadir shuji maqul démise bolmaydiken.
— Ötkende maqul deptikenmishya.
— Shu chaghdighmu maqul dégen, emma kéyin pul yoq, dep turuwaldi.
— Undaqta bizning mehellige bu yil qerz pul tarqitilmamdiken?
— Tarqitilip boluptu, lékin bashqilargha yoqken,— dédi Obul Yaghaq,— bu yil tarqitilidighan qerzning hemmisini Aqup Saqta aptu.
Bashqilar uning sözige ishenmigendek qarashti.
— Rastma?
— Rast bolmayze, men xéli ishenchlik birsidin anglidim.
— Némishqa namratlargha béringlar, dégen pulni hemme ademge bermeydighandu?— Soridi Turup Qariy chüshenmigendek.
— Anglisam hemme ademge berse, unumi bolmaydiken, birla adem alsa paydisi köpmish.
— He, gep mundaq dengla, — dédi kimdur biri,— Aqup Saqtining Qadir shujining öyige künde nechche qétim uni — buni toshup yürüshi bikar emesken — de!
— Bula emes, manga bu gepni dégen adem "Qoli qisqilargha qerz pul berse, kéyin yighiwalghili bolmaydu" deydu.
— Bikar gep, qerz alghan ademmu kéyin qayturushni bilip alidu. Bu dégen bir bahane.
Bashqilar ündimidi. Mömin Saqal némishqidur sel shuk bolup qaldi. "Esli gep mundaqken —de! Qadir shuji ötkende gep yorghilatmay, rast gepni dewerse boliwérettighu, biraq bir yurtning atisi bolghan ademning gépidin yéniwalghini némisi..."
— Boldi, shük bolup ketme,— dédi uning mijezini besh qoldek éniq bilidighan Rozi Qasim,— sangimu Xudayimning küni bar, kéyinche bir amal bolup qalar.
— Bu ishlar mushundaq boliwérermu?— Soridi solayman.
— Yaq, hemme ishning hisabi bolidighan jahan bu, künler ötüp, bir waqitlargha kelgende hemme ish özlükidin ongshilidu. Qiliwaldim, étiwaldim dégenler choqum hésab béridu. Bu jahan uzun jahan emesmu?
— Berheq toghra gep,— dédi Obul Yaghaq gep qisturup,— burun medeniyet inqilabida xeqning diligha azar bérip, özini qoyghili yer tapalmay qalghanlar kéyin qandaq boldi? Buni hemmimiz körüwatimizghu. Jahan mundaq kétiwermeydu. Herqandaq ishning soriqi bar.
— Peqet ishen'güm kelmeydu. Suning béshi süzük, yuqirining déginini ijra qilsila hemme ish yaxshi bolatti. Emma, siyaset dégenni hemme adem özining chüshinishige béqip ijra qilidighan gepken. Shunga, undaq — mundaq mesililerni bolmaydu, dégili bolmaydu. Lékin, shuninggha ishensekla bolidu — kéyin künimiz haman yaxshilinidu.
— Rast, shundaq bolarmu?— Dédi Turup Qariy ishenmigendek.
— Rast bolmayze, men radi'odin anglidim, yéqinda merkez mexsus, déhqanlarning turmushini yaxshilash yighini échiptu. Déhqanlarning séliqini yéniklitish, kirimini köpeytish dégen mesililerni muzakire qilghan oxshaydu.
— Nawattek gep qiptu bolmisa, emma emeliylishermu?
— Emeliylishidu, musulmanchiliqmu asta — asta emesmu? Belkim uzun'gha qalmay bu ishlar bizning bu Qumbaghqimu kélidu.
— Hey tangey, héch ishen'gum kelmeydu.
— Kéyinche ishinip qalisen. Radi'oda déyishiche, ichkiride bizningkidinmu hali xarab bolghan déhqanlar bar oxshaydu. Ular erz qilghan chéghi, mexsus tekshüruptu. Shuning bilen bu yighin échiliptu.
— Oghul balidek ish qiptu. Yighlimisa emchek salghan nede bar?
— Bizmu yighlisaq bolidiken — he, emise?
— Séning yighlighining bikar, herqanche yighlap, qapaqliringni ishshitiwetsengmu, béshingni yériwetsengmu séning gépingni anglaydighan adem bolsa, men quliqimni késip bérey.
— Rastmu?— Soridi Sulaymen qiziqchiliq qilip,— eger shundaq qilsang xotunungning bir quliqi yoq adem bilen bir öyde olturmaymen, dep xétini almighinini men bir körey.
— Méning öyde saqlighinimgha xush bolsa bolidu u,— dédi Turup Qariy külüp,— bolmisa mushu bestim bilen manga xotun kemmu?
— Ate porungni, po atqili yat yer yaxshi dep, dégen gépini, buning.
— Rast emesmu.
— Ötkende kech qalding, dep xotunung hoylining ishikini échip bermise, bizning baghdin alte tal almini ekélip qol yaghliqqa orap, bir yaghachning üchigha chigip derwazisidin artildurup, "Xotun, sanga kawap ekeldim, emdi ishikni échip ber" déginingni untup qalma juma.
Hemmeylen qaqaqlap külüshti. Külke bésiqqandin kéyin Obul Yaghaq éghir xorsinip qoyup, éghiz achti.
— Ishlar bundaqmu kétiwermes ilahim. Rozaxunning déginidek bolar.
Shu chaghda ularning yénida Sidiq Peshtaq peyda boldi.
— Qorsaq toyghan bolsa, qopunglar emdi, ish qilghili.
Ular asta ornidin turushti — de, ketmenliri bar jaygha qarap méngishti.




Dawami bar.

Mushtiri
22-05-05, 12:50
Bu Shundaq Jahan (18)


Altinchi bab

Shikestilen'gen Dillar

1

Hawa xélila illip qalghanidi. Déhqanlar etiyazliq térilghu ishliri bilen aldirash idi.
Mömin Saqal tünügün bir kün éghildiki qighni paxta tériydighan yérige toshudi. Uning bir tére, bir söngek bolup qalghan chambul madisi öy bilen étiz ariliqida toptoghra sekkiz qétim qatridi. Éghil pak — pakiz adalandi. Emma, mehelle komitétta échilghan yighinda her mo yerge quyulidighan oghut sani éniq békitilgechke, unchilik qigh bilen yer aghdurushqa yol qoyulmaytti. Shunga, etigendin béri sel sarghayghan saman — exletlerni bir yerge döwilep, ximiyiwi oghut xaltisigha qachilidi — de, harwisigha bésip étiz béshigha qarap mangdi.
Bu yil kéwez térilidighan yerler bashqiche qizip ketkenidi. Alahazel birer yüz mo kélidighan binem yerde déhqanlar aldirash ishlimekte idi. Beziler harwisigha taghargha qachilan'ghan qighlarni bésip özlirining étizlirigha aldirash méngishsa, yene beziler yerlirining égiz — pes jaylirini tüzlesh bilen aware idi. Mömin axun harwisini öz étizida toxtitip qighlarni chüshürushke bashlidi. Del shu chaghda Sidiq Peshtaq yügürginiche keldi — de, warqiridi:
— Hey Mömin axun, toxtanglar! Qighlarni yerge chüshürmenglar, deymen. Bolmisa japa tartip qalisiler bikar.
Mömin Saqal bu gepni anglap sel heyran bolghandek harwisidin élip bolghan xaltini yerge qoydi — de, te’ejjüplen'gen halda Sidiq Peshtaqqa qaridi.
— Bu néme dégenliri özi. Tünügündin buyan paxta yérige qigh epchiqinglar, dep öyde olturghili qoymidinglar, emdi bashqiche gep qilisilighu Sidiq axun?
— Emdi bu ishni menmu taza bilmeymen Mömin axun, bayam Qasim Samsaq bu yerge kélip, silini bu yerge qigh quymisun, bu yerni bashqilargha berduq, dégenidi,— dédi Sidiq Peshtaq ong dolisini sel kötürüp qoyup,— uning déyishiche, dadüy teshkilidikiler shundaq qarar qilghan oxshaydu.
— Emise men bu yil paxta térimamdikenmen?
— Térimaydighanmu gep bolamdu Mömin axun, kichik balidek gep qilmanglar andaq. Bughday bilen qonaq térimisanglar meyliki, paxta térimaydighan ish bolamdu bu künlerde. Ejeb chaqchaqchi bolup kétipsiler — he?
— Men chaqchaq qilmidim, bu yerni mendin éliwalghandikin shundaq démey néme deymen emdi?
— Sizdin yerni éliwalghan ish yoq, Qasim Samsaq manga éniq dédi. Birnechche a'ilining yérini Palang’ériq (izahat: Palang’ériq — yer nami) qa yötkeptu.
— Palang’ériqqa?— dep soridi Mömin Saqal öz quliqigha ishenmigendek.
— He'e, Palang’ériqqa!
Mömin Saqal néme déyishini bilelmey qaldi. U Palang’ériqning yerlirini obdan biletti. Etizliri égiz — pes, yene kélip qomush bilen yantaqtin özge giyah ünmeydighan yer bolup, birnechche yildin béri déhqanlar xélila tüjüpilep térip baqqan bolsimu, ketken sermayige chüshluq hosul chiqmighachqa tashlinip qalghan idi. Mana emdi bu yil u yer Mömin Saqalgha teqsimlep bériliptu. Eger umu küzde léwini chishlep qalsa qandaq bolar? Buni mehelle komitétida oylaydighan adem barmikin?
Mömin Saqal achchiqini aran teste basti — de, yélin'ghandek bir xil teleppuzda Sidiq Peshtaqqa dédi.
— Jenim Sidiq axun, men xush bolup kétey, bu yilche méning yérimni yötkimenglar.
— Bu ishqa méning chishim ötemdu deysiz. Qadir shuji dédimu, boldi, uni özgertmek tes.
— Sizmu bir etretning bashliqiya, 25 — 30 a'ilining béshi bolghandikin Qadir shujimu birer yérim nöwet sizning gipingiznimu angla.
— Way tangey, bek bolmasmikin, uning üstige sizningla yéringiz almashmidi, nechche a'ilining shundaq boldi. Asan bolmasmikin.
Shu ariliqta ularning qéshigha birnechcheylen peyda bolup, uni — buni déyishkili turdi.
— Uwal boptu bu bicharilerge.
— Palang’ériqqa salghan mebleghni qayturuwalghili bolmaydu ya.
— Bilip turup, qarghuni tar yerde qistighanliqqu bu. Uning üstige Mömin Saqalning öyide tüzük mal — ulighi bolmisa, bar qighi mushu.
— Shu emesmu.
— Hay — hay, öz ishinglarni qilsanglar bolmamdu, bu dégen oynishidighan ish emes, teshkil qarar qilghan ish, bu gépinglar Qadir shujining quliqigha yitip qalsa, xapiliqqa qalmanglar yene,— dédi Sidiq Peshtaq birer ish bolup qélishidin ensirigendek etrapqa bir qariwélip.
— Sen qorqma,— dédi Sulayman uning könglidikini bilgendek,— mehelle bashliqi dégen chong emel emes u. Ya sanga ayliq bermeydu, öz yéringge ishleysen shu. Emma, ishni lilla qilghuluq "Gülüngning barida gülüngni qis, gülüng bolmisa kötüngni" bérip dep baqsang néme bolidu zadi. Kichikimizdin bashlap bir östengning süyini échip chong bolduq, shundaq turuqluq, birimizning béshigha kün chüshse qarap turamduq?
— Menmu qarap turay démidimghu mana,— dédi Sidiq Peshtaq özini aqlap,— herqanche chong ish qilsa, méni etret bashliqliqidin éliwéter shu. Uningsizmu men ikki yildin béri almashqan toqquzinchi etret bashliqi. Méning déginim ishni chirayliq bir terep qilsaq, tayaq bilen tash teng bolalmaydu. Tatliq gep tashni ériter, dep chirayliq gep qilsaq, belkim unap qalar.
— Bu déginingghu toghra Sidiq, emma sen oylap baqtingmu, bu yerni almashturushtiki meqset zadi némikin?
— Undaq geplerni manga deydu demsen?— Dédi Sidiq Peshtaq etraptikilerge bir qur qarap qoyup,— Qadir shuning könglidikini bilip bolmaydu.
— Emise séningche qandaq qilsaq bolar?
— Qadir shuji bilen körüshüp baqsaq bolarmikin.
— Bumu bolghudek, mang yügür Mömin axun, eshikingge men qarap qoyay, sen hazir Qadir Yorgha bilen körüsh, maqulmu?
Mömin Saqal Sulaymanning ich aghritish ipadisi éniq chiqip turidighan közlirige tikilip birnechche deqiqe turup qalghandin kéyin, asta mehelle komitét terepke mangdi. Shu tapta uning qelbini til bilen ipadiligusiz bir xil azab öz iskenjisige éliwalghanidi. Démisimu Mömin Saqal mushu yer üchün az küch serp qilmighan. Üch yil ilgiri uning pishshiq yérini Abla Saxtigha bérip, uninggha mushu yerni teqsim qilghanda u hazirqidek azablan'ghanidi. U shu chaghdimu, Qadir Yorghigha yalwurghan, yélin'ghan, biraq Qadir Yorgha uning sözige eren qilipmu qoymighan, hetta uni ishxanisidin heydep chiqarghan, hemde yer térighung bolmisa, yerni tashla, bu yerdin köchüp ket, dep popoza qilghanidi. Mömin Saqal birnechche kün xam may ichiwalghan ademdek xamush bolup yürgen, hetta bu yerdin bashqa yurtqa köchüp kétish niyitigimu kelgenidi. Biraq, ayali Oghulxan unimay qoydi: "emdi bu yashqa kelgende köchüp nege barimiz? Boldi, qoysila. Pitning achchiqida chapanni otqa salmayli! Rizqimizni Xudayim bérer, sewr qilayli, sewrning tégi altun, déyishidiken konilar" dep unimighanidi. Qolum — qoshnilarmu "Hemme yerde qazanning quliqi töt, kindik qanliri tökülgen tupraqni tashlap negimu barala? Boldi qilsila, bu künlermu ötüp kéter" dep teselli bergenidi. Kéyin Mömin Saqalmu niyitidin yandi — de, yéngi bergen yerge köp ejir singdurdi. 15 — 20 Kilométir yiraqliqtiki janggaldin qigh toshudi, yazning pijghirim issiqlirida étiz béshidin ketmidi. Bir yil ötüp u yer xélila etlendi. Mana emdi néme térisila bolidighan haletke kelgende u yerni yene bashqilargha élip bermekchi bolghanliqini kormemdighan.
Mömin Saqal mehelle komitétining hoylisigha kirgende birnechche yer qoshniliri yéli chiqip ketken toptek boshiship, Qadir Yorghining ishxanisidin chiqishti. U bularning chirayigha qarapla bir nersini pemligendek boldiyu, lékin Qadir Yorghining özi bilen körüshüsh üchün ishiki ochuq turghan ishxanisigha asta kirdi.
— He néme gep özi? — Dédi Qadir Yorgha uni körüpla térikip. Mömin Saqal sel arisaldi boldi. Shu tapta Qadir Yorghining chirayi bozirip ketkenidi.
— Emdi shu sili bilen körüshey dep.
— Néme gep bolsa téz dememsiz, ishim bar adem méning, — dédi Qadir Yorgha te'eddi bilen.
— Emdi shu bizning yerni Palang’ériqqa...
— Him, shu gepmidi,— dédi Qadir Yorgha mensitmigendek teleppuzda, yerge chirttide birni tükürüwetkendin kéyin qoshup qoydi,— Qasim Samsaqni izdeng, men shuninggha tapilighan.
— Sidiq Peshtaqmu shundaq dégen, emmaza men öz yérimni tériwersem shuji, Palang’ériqni térighum yoq.
— Néme, qaysi yerni térish sizning ishingizmidi? Buni biz — teshkil belgileymiz. Ejeb birer jaydin yer ekelgendek chong gep qilisizghu?
— Men undaq démekchi emes jénim shuji. Hazirqi yérimge sili bilila, men az ajir singdürmidim, emdize...
— Bu ishni siz belgilemsiz yaki teshkilmu?
— Elwette teshkil — de,— dédi Mömin Saqal,— lékin ötkende yerni 30 yilliq berduq, dep qollirimizgha qipqizil kenishke bériwidi. Shunga...
Qadir Yorgha uni bu waqitqiche körüp baqmighandek bashtin — ayagh bir qur qarap chiqqandin kéyin warqiridi:
— 30 Yilliq kenishke bergini rast, lékin u séning shexsiy mülküng emes. Yer dégen kollektipning, shundaq iken, uni qandaq bashqursa, teshkilning ixtiyari, bildingmu?
Mömin Saqal Qadir Yorghining bundaq warqirap kétishini esla oylimighanidi. Shu tapta uningmu sel achchiqi keldi. Manga némishqa bundaq warqiraydu? Herqandaq gep bolsa chirayliq dése bolmamdu? Xuddi men gherez uqmaydighan ademdek...
— Bildim, emma...
— Néme emma... Yerni qayta tengsheshni men öz aldimgha qiliwalmidim, yéziliq hökümetning emri bilen qildim. Mang, yügür, pikring bolsa yézigha bérip erz qil!
Mömin Saqal ornida qaqqan qozuqtek turup qaldi. Uning köz aldi qarangghulashti, put — qolliri titridi, u shu tériqide birdem turghandin kéyin, emdi Qadir Yorghigha birnerse dése qamlashmaydighanliqini hés qildi — de, keynige qayrilipla ishxanidin chiqti.
U yol üstide özige gep qilghanlarghimu, salam — séhet qilghanlarghimu qarimidi. Xuddi mest ademdek deldengshiginiche mangdi. Uning bu haligha qarap bashqilar heyran boldi, hetta beziler yaqisinimu chishleshti. Biraq, uning perwayi pelek idi. Shu tapta uning özimu yerge dessep mengiwatamdu yaki bashqa nersigimu, bilmeytti. U shu mangghiniche udul étiz béshigha keldi. Sulaymanning sorighan so'allirighimu jawab bermidi. Peqetla yanchuqidin pükliship ketken gézit qeghizini élip, arqa — arqidin töt tal tamaka orap chekti, u yene tamaka qeghizige tamaka quyuwatqanda Sulayman uning qolliridin tutuwaldi.
— Boldi emdi, tamakini azraq chek, salametlikingni oyla.
— Qoyuwet, yene bir tal chékiwalay.
— Cheksengmu birdem turup chek.
Mömin Saqal jim boldi. U közlirini yerge tikip xuddi bir nersisini yoqitip qoyghan ademdek olturdi. Bu halgha qarap Sulaymanning sel ichi siyrildi, biraq uninggha qandaq teselli bérishni bilelmidi. U némimu déyelisun, déyishnighu der, emma mushundaq chaghda Mömin Saqal uning gépini anglarmu? Meyli némila bolmisun, insan béshigha derd kelgende tesellige mohtaj bolidighu?...
— Boldi, hemmini ichingge éliwerme, bundaq künlermu ötüp kéter. Insan béshigha qandaq künler kelmeydu deysen. Chidamliqraq bolghin.
— Méni bezlime, manga gep qilma, birdem aramimda qoy,— dédi Mömin Saqal yélin'ghandek.
— Maqul emise, birdem yalghuz qalduray, héli birdemdin kéyin kélimen.
Sulayman ornidin turup asta öz étizi terepke qarap mangdi. Mangdiyu, arqisigha qarap qoydi. U Mömin Saqalning achchiqida birer exmiqane ish qilip qoyushidin ensirigenidi.
Mömin Saqal kün gherbke bash qoyghuche ornida mitmu qilmay olturdi. Kök tamaka uning achchiqini héch basidighandek emes, oylighanliri, xiyalliri gadirmachliship xiyalning ayighi chiqidighandek emes idi. Uning yerni tashliwétip yiraq yerlerge, bashqilar tonumaydighan jaylargha chiqip ketküsi keldi. "Yamini kelse tilemchilik qilarmen shu. Tilemchilik qilghinim bundaq xorluq tartqinimdin yaxshiraq emesmu? It chéghidimu jénini béqip kétidighu. Lékin, men adem, besh ezayim saq, durus erkek turughluq jénimni baqalmasmenmu? Choqum baqimen. Biraq, balilarchu? Ularni bu yerde tashlap qoyup ketsem qandaq bolar? Yene mushularning qollirida qalidu. Ya ularning hemmisini élip ketkili bolmisa..."
Mömin Saqal köp oylidi, chilan tupraq yerni qoli bilen jijip, könglide bir némilerni hésablap kördi. Lékin, yenila könglini Toxtitalmidi. Qandaq qilish kérek. Zadi qandaq? U xiyallirini dawamlashturalmay qaldi.
— Qandaq, xéli yaxshi bolup qalghandek turamsen?— Soridi uning yenila bayamqi jayida qimir qilmay olturghinini körgen Sulayman.
Mömin Saqal uninggha leppide qarap qoyup közlirini yene yerge tikti.
— Emdi qopqin. Bundaq olturuwersengmu qamlashmaydu,— dédi Sulayman,— jür bille kéteyli.
Mömin Saqal emdi tartishmayla ornidin turdi — de, sel nérida baghlap qoyulghan éshikining arghamchisini qoligha aldi, andin harwigha chiqip éshikini küchep birni noqudi.
U etisi etigendila étiz béshigha chiqti. Bügün Oghulxanmu, balilarmu kelgenidi. Ular tushmu tushtin yerge töküp bolghan qighlirini xaltilargha qachilap, Sulayman bergen éshek harwisi bilen ikki harwida qighlarni Palang’ériqqa toshushqa bashlidi.
Chush qiyam bolghanda ular ishlirini tügitishti — de, osa qilish üchün yerge qirlarni égiz, puxta qilip sélishqa bashlidi.


2

Exmet Yaqupning birnechche kündin béri chirayi échilipmu baqmidi. U barghansiri kem sözliship, bashqilargha gepmu qilmay tamakini üzmey shorighiniche xiyal sürüpla yüretti. Bashqilar uningdin birer nersini sorisimu bashqiche jawab béripmu qalatti. U bundaq chaghlarda qarshi terepning heyran bolghinini körse uning néme démekchi bolghanliqini qayta sorashqa mejbur bolatti. Démisimu u ghelitila bolup qalghanidi. Bolupmu héliqi kündin buyan u özini qoyargha yer tapalmay qalghan ademdek mangatti, turatti, tamaka chéketti, oylaytti, biraq oylighanlirining héch ayighi chiqidighandek emes idi.
Bu on kün ilgiri bolghan ish idi. Yéziliq hökümet bu yilliq boz yer échish xizmitini muzakire qilghanda u tosattinla qarshi chiqti.
— Hemmimiz oylap baqsaq,— dédi o Toxtishahning sözi tügimestinla,— biz her yili bir yernila échip kéliwatimiz, yilda shu sannila nahiyige yollap, hélimu yézida yoq besh — alte ming mo yerni köpeytiwettuq. Netijide su heqqi éship kétiwatidu. Shunga, bu yil bashqiche amal qilsaq.
— Sizningche qandaq qilimiz Ey shangjang?— Dédi Awut awazini etey sozup,— baya To shangjang hemmini dédighu, siz héchnémini anglimighandek ghémingizde yoq gep qiliwatisiz téxi. Eger shangjangning pikrige qoshulmisingiz, asasliringizni dep baqmamsiz emise?
— Asas demsiz? Siz bu yézida barmu, yoq? Hemmini közingiz bilen körüp turup, yene héchnémidin xewiringiz yoqtek gep qilisizghu,— dédi Exmet Yaqup te'eddi bilen.
— Men bar, hemmini körgechke, yézimizning emeliy ehwalini bilgechke gep qiliwatimen mana,— dep homaydi Awutmu,— sizningche héch ish qilmisaq bolidiken bu yézida.
— Men undaq déginim yoqqu,— dédi Exmet Yaqup qiziship,— ish qilsaqmu sel chéghidiraq qilsaq, qarap turup yer térighan déhqanlargha uwal boluwatsa, biz ghémimizde yoq yürsek bolattimu emise. Oylap baqayli, uzaqi yil bir mo yerning su heqqi qanchilik idi, ötken yilchu, bu yilchu? Bichare déhqanlar yémigen mantining pulini dawamliq tölisunmu? Bizni bu yerge oynighili emes, ishligili, déhqanlarning haligha yetkili ewetkendikin, ehwalni körüp turup, közimizni yumuwalsaq qamlashmas.
— Hay, hay, gep dégenni oylapraq qilayli Exmet Yaqup shangjang,— dédi Toxtishah gep qilishqa aghzini ömellewatqan Awutqa közini qisip qoyup,— bu yerde héchkimmu oynayli, dégini yoqqu, qarap turup ademge uwal qilmang andaq, gep dégenni oylap béqip qilsaq qandaq?
Exmet Yaqup Toxtishahning gepni bashqa yerge yorghilitiwatqinini sézip uning chirayigha mixtek qadaldi.
— Néme qaraysiz? Bu yerde siz dégendek ish bolghini yoqqu? Qalghinigha bular guwah,— dédi Toxtishah mürisini sel kötürüp turup.
— Suni singgen yerge sépish kérek idi. Méning gep qilishim artuqche oxshaydu,— dédi Exmet Yaqup ulugh — kéchik tinip,— herqandaq ish bolsa bar meslihet qilishayli, deptimen, qarighanda méning sözüm yaqmisa kérek.
— Kim shundaq deptu?— Dédi Awut ornida sel qimirlap qoyup,— gep dégenni chirayliq qilsila andin bolidighan gep özi. Qandaq dédim?
Awut ikki yénida olturghan mu'awin yéza bashliqlirining lam — jim démigenlikini körüp sel ongaysizlan'ghan bolsimu, lékin gep qilmasliqning özimu qoshulghanliqning ipadisi, dep oylap qaldimu éytawur jim boldi.
— Boldi, tegewergen bilen ish ongshalmaydu. Qaranglar, hazir biz démokratik turmush yighini échiwatimiz, mesilini muzakire qiliwatimiz. Shunga, bu yerde pikir bérishke bolidu,— dédi Toxtishah özige paydisiz weziyetni özgertmekchi bolghandek zormu — zor gelini qirip qoyup,— belkim bezi mesililer Exmet Yaqup shangjangning déginidekmu bolup qalghandu, emma mesilining bir teripini körsekla kupaye bolmaydu. Su heqqi éship ketken bilen yézimiz yilmu yil boz yer échishtiki ilghar yéza bolup bahalandi. Biz mesilining bir teripigila ésiliwélip töhpini körmisek bolmas. Bu hemmimizge mensup töhpe. Shunga, bu yilliq pilanni qandaq orundaymiz, shuni muzakire qilip baqsaq.
Ishxanida éghir süküt höküm surdi. Toxtishah hemmeylen'ge birqur qarap chiqqan bolsimu, biraq héchkim burun éghiz échishni xalimighandek qilatti.
— Sizning pikringiz qandaq Musa shangjang?— Dédi Toxtishah Awutning ong yénida olturghan mu'awin yéza bashliqi Musa Qasimdin sorap.
— Emdi sili néme désile shu,— dédi Musa Qasim uningdin eymen'gendek qiyapette,— wézipini nahiye chüshüruptu, eger sile wézipini choqum orundaymiz, désile, men teyyar. Qaysi ishqa désile, jan pidaliq bilen atlinimen.
Bu geptin Toxtishah sel razi boldi. Démisimu u Musa Qasimning shundaq deydighanliqini besh qoldek biletti. Özi chala sawat bolghini bilen déhqanchiliq ishlirigha pishshiq bolghan bu mu'awin yéza bashliqini Toxtishah özi yétishtürüp chiqqan désimu bolatti. Özi sel gomushtek körün'gini bilen Toxtishahning sözini qanun dep bilidighan bu adem etret bashliqliqidin asta — asta, qedemmu qedem ösüp mu'awin yéza bashliqi bolghanidi. Shu sewebtinmu yaki yene bashqa seweb barmu, yéza teweside Toxtishahning gheywitini qilmaqchi bolghanlar birige Toxtishahning özi, yene biri mushu Musa Qasim bar sorunlarda tilining uchigha kélip qalghan sözlerni yutuwétishke mejbur bolatti. Shunga, Musa Qasimning "" Men " dégen men, Toxtishah emes. Lékin Toxtishahmu gépimni yirmaydu" dep po étishi sewebsiz emes idi. Toxtishah ishxanidikilerge yene bir nezer saldi. U Musa Qasim bilen Awuttin razi idi. U könglide Exmet Yaqup qoshulmighan teqdirdimu, demmu dem tamaka chékiwatqan Tahir Toxtining özige bolushidighanliqini, héch bolmisa özining pikrini yirmaydighanliqini biletti. Shunga, u aldirimay éghiz achti.
— Sizningche qandaq Tahir shangjang?
Tahir Toxti öz ismini anglap sel ongaysizlan'ghandek yénidiki Awutqa shundaqla qarap qoyghandin kéyin héchnémini chüshenmigendek soridi.
— Némini deyla shangjang?
Toxtishahning achchiqi keldi. Uning bu ishxanida etigendin béri yoqtek dégen sözi Toxtishahni zerdigösh qildi. Emma, mushundaq nazuk mesilini muzakire qiliwatqanda özining éghir — bésiq halitini saqlashning zörürlikini hés qildimu qandaq, özini sel tutuwaldi.
— Bu yilliq boz yer échish pilanini qandaq orunlashturimiz dewatimen.
— He mushu gepmidi,— dédi Tahir qolidiki tamaka qalduqini küldan'gha asta bésip öchürgendin kéyin,— menmu bayatin mushu mesilini oylawatattim. "Uyaqqa sörise harwa örülidu, bu yaqqa sörise öküz ölidu" dégendek ish boldi bu! Méningche bolsa, zixmu köymeydighan, kawapmu köymeydighan birer chare tapsaq.
— Xosh, sizningche qandaq qilimiz emise?— Aldirap soridi Toxtishah uningdin birer yaxshi chare chiqip qalarmikin, dep turghandek ümidte.
— Méningmu konkrétni pilanim yoq. Emdi wézipini orunlisaq, déhqanlarghimu ziyan salmisaq, lékin qilghan ishimizning emeliy ünümi bolsa.
— Bizmu shundaq qilsaq dewatimizghu mana,— dédi Toxtishah uningdin birer yaxshiraq pilan chiqmighanliqidin köngli sowup,— ötken yildiki yerning chalisigha ishlisek birinchidin, wézipe orunlinidu, ikkinchidin, déhqanlargha japa bolmaydu, üchinchidin...
— Yene shu gepmu?— Dédi, Exmet Yaqup,— yaxshiraq yerni achsaq bolmamdiken? Töt — besh yilning yaqi ashu bir parche yernila achtuq. "Tazning némisi bar, ikkilik taghiqi" dégendek ashu yernila körsitip, yuqirini golliduq. Bu yil Séghiz Qum (izahat: Séghiz Qum — yer nami) dégen yerlerni achsaq, birinchidin, ghol östengge yéqin; ikkinchidin, u yerler bekmu ongghul — dongghul, égiz — pes emes, az küch bilen köp yer achqili bolidu. Üchinchidin, tupriqi yaxshi, tézla ünümini körgili bolidu, tötinchidin...
— Bes, siz oylighanni menmu oylighan, lékin undaq qilghili bolmaydu.
— Némishqa emdi?— Soridi Exmet Yaqup chüshenmigendek.
— Biz hazir achimiz dégen yerge az ejir singdürmiduq. Bu yil karimiz bolmisa, kéler yili janggalgha aylinidu. Shunga, bu yil küchni shu yerge qaritimiz.
— Emma, hosul chiqmisa u yerdin.
— Bu déhqanlardiki mesile. Yer dégen'ge méhnet qilsa andin nep béridu. Wézipigila térisa, bulushi shu uning,— dep söz qatti Awut.
— Sizningche déhqanlar payda bilen — ziyanni perq ételmeydiken — de!
— Men undaq démidimghu,— dep hürpeydi Awut,— kasingizgha urupla gep tapmang undaq.
— Gépingizning ménisi shu yerge bardi,— dédi Exmet Yaqup salmaqliq bilen, — ishqilip men qoshulmaymen.
— Bu ixtiyaringiz, öz pikringizde qalsingiz bolidu. Eger yene pikringiz bolsa munasiwetlik orunlarni izlep désingizmu bolidu,— dédi Toxtishah emdi özi qarar chiqarmisa bolmaydighanliqini hés qilip,— bu méningla pikrim emes, yéziliq partkomningmu pikri, emdi köp muzakirileshsekmu bikar.
Exmet Yaqup yene takallishiwérishning orunsiz ikenlikini hés qildi — de, gep — söz qilmidi.
Shuningdin kéyin u bu mesilini qandaq bir terep qilish toghruluq xéli uzaq oylandi, lékin muwapiq bir chare tapalmidi. U Toxtishahning bu qararini özgertishke amalsiz idi. Qaram, öziningkinila rast deydighan bu ademge bezi chaghlarda herqanche köyünüp gep qilsimu bikar idi. Shunga, boz yer achidighan yergimu barmidi, ishxanidin sirtqa chiqmay oylandi, ishxana, yataq, ashxana arisidila qatnap oylandi, lékin oylighanlirining ayighini yighalmidi.
Kün gherbke qiysayghanidi. Exmet Yaqup ishxanida gézit körüp olturatti, ishik yénik chikildi.
— He, qéni kiring.
Ishik échilip, Tahir Toxti ishxanigha kirdi — de, Exmet Yaqupning qarshi teripide olturup uninggha tamaka tenglidi. Ular tamakidin tutashturup bir — ikkini shorashti.
— Ehwalingiz qandaq?— Soridi Tahir Toxti uning yadap ketken chirayigha qarap.
— Yaman emes.
— Özingizni bek alduruwetmeng,— dédi Tahir Toxti uninggha köyünüsh teleppuzida,— bezi mesililerni demalliqqa toghra birterep qilip ketkili bolmaydu, shundaqtimu shara'itqa qarap ish qilghach turayli. Hemme ish bir ademning déginidek kétiwermes, ongshilipmu qalar. Shundaq waqitlar kélgüche özingizni upritiwetmeng.
Exmet Yaqup maqul dégendek béshini lingshitti. U kem söz, kichik pé'il kelgen bu xizmetdishining könglini chüshinetti. Xizmet désila özini urup turidighan, naheqchiliqqa chidiyalmaydighan bu yéza bashliqi nechche qétim Toxtishah bilen ashkara — yoshurun étiship, kéyin özichila béshini ichige tiqiwalghan we özige teqsim qilin'ghan wézipini heqdadigha yetküzüp tügitipla bashqa ish bilen qilche kari bolmaydighan xarakterni yétildürüwalghanidi. Shunglashqimu meyli yighin, meyli xizmette bolsun, az gep qilip, köprek anglaytti. Exmet Yaqup uning özige tikilip turghanliqini körüp, uning birer ish bilen izlep kirgenlikini qiyas qildiyu, lékin sorashni bi'ep körgendek ündimidi. Ular bir — birige qariship bir haza olturushqandin kéyin Tahir Toxti éghiz achti.
— Mundaq bir ish bilen kiriwidim. Bayam nahiyidin telefon keptu, Yasin Chong hakim siz bilen körüshidighan oxshaydu.
Exmet Yaqup Yasin Chong ning néme sewebtin özi bilen körüshidighanliqini uqmisimu, lékin Tahir Toxtining xéli teste éghiz achqanliqini körüp, birer muhim ish barliqini pemlidi. U éghir tin aldi. Shu tapta némidindur sel ensirep qaldi. Chünki, u Toxtishah bilen Yasin Chong ning munasiwitini biletti hem chüshinetti. Lékin, héliqidek alahide chirmash munasiwitining barliqidin xewersiz idi. "Némishqa körüshmekchidu, xizmet munasiwiti bilenmu yaki bashqa seweb barmidu? Meyli némila bolmisun, aldi bilen körüshüp baqmaymenmu, qalghan ish shu chaghda ayding bolar" u shularni oylighandin kéyin qolidiki tamaka qalduqini küldan'gha yénik basti.
— Qachan körüshmekchi iken?— U soridi jimjitliqni buzup.
— Bolsa bügün, héchbolmisa ete etigendila, deptu telefonda.
Exmet Yaqup sa'itige qarap qoydi.
— Téxi ülgürisiz, yéza igilik idarisidikiler kelgeniken. Ene mashinimu bar,— dédi Tahir Toxti sirtni körsitip,— shularning mashinisigha chiqiwalsingiz ishtin chüshüshtin burunla uning bilen körüsheleysiz.
Exmet Yaqup béshini lingshitti — de, ornidin turdi. Tahir Toxtimu uninggha egeshti. Ular ishxanidin chiqip mashina bar jaygha qarap méngishti.
Rast dégendek Exmet Yaqup ishtin chüshüshtin burunla nahiye bazirigha yétip keldi — de, udulla nahiyilik xelq hökümitige qarap mangdi. U bu yerde nechche yil ishligechkimu tonushliri köp idi. Shunga, uchrashqanlarning beziliri bilen qol éliship körüshüp tinchliq sorashsa, beziliri bilen béshini lingshitipla salamliship mangatti. U Yasin Chong ning ishxanisining yénigha kelgende ishtin chüshüshke on nechche minutla qalghanidi. Shunga, aldirapla ishikni chekti. Ichkiridin bong, jarangliq awaz anglandi.
— He.
Exmet Yaqup ishikni échip ichkirige kirdiyu, sel qorunup qaldi. Yasin Chongning ishxanisi alahide bézelgen bolup, polgha otqashtek gilem séliwétilgenidi. U bu ishxanigha birnechche qétim kirgen, lékin u waqitta hazirqidek yasidaq, ishxana seremjanlirimu bundaq retlik, bundaq chirayliq emes idi. U qayaqqa méngishini bilelmey turupla qaldi.
— He keldingizmu?— Dédi Yasin Chong uninggha qarap külüp,— kéling, kéling men sizni saqlap olturghan.
Exmet Yaqup sel deldengship gilem üstidin udulla uning qéshigha bardi — de, ikki qolini sozup körüshkendin kéyin tinchliq sorashti.
— Yaxshi kepsiz, salametlikingiz qandaq?
— Yaman emesqu, her halda doxturxanigha yéqin bolmidim.
— Obdan boptu. Ten saqliq — zor bayliq emesmu, qéni olturung,— Exmet Yaqup uning ish üstili yénidiki sapa orunduqtila olturdi.
— Qéni , tamaka chéking.
Yasin Chong uninggha tamaka tenglep, chaqmaq chéqip bérip, özimu bir tal tutashturup isini halqisiman chiqiriwetkendin kéyin soridi:
— Qandaq, xizmetler aldirash emestur?
— Yaq, normal kétip baridu.
— Öyingizge kirip keldingizmu?
— Qumbaghdin udulla mushu yerge kélishim.
— He... — Yasin Chong bu sözni urghuluq halda sozup éytti,— emise tamaqmu yémepsiz téxi. Yürüng, tamaq yégech paranglishayli.
— Öygila bérip tamaq yésem bolarmikin hakim,— dédi Exmet Yaqup sel ongaysizlan'ghandek,— uning üstige bayila öyge telefon bériwetken.
— Hazirche ikkimiz paranglashqach tamaq yeyli, bolamdu — he, qéni yürüng.
Yasin Chong uning jawab bérishini kütmeyla sirtqa élip chiqti. Ular restoranda olturup birdem éling, béqing dégen tekellup sözler bilen tamaq yéyishkendin kéyin Yasin Chong alahazel yüz giram haraq sighidighan yoghan romkilargha bulduqlitip haraq quydi.
— Qéni emise, birdin kötürüwéteyli!
— Men ichelmesmenmikin hakim, yéqindin buyan ashqazinim sel yaxshi emes.
— Boldi ichiwéring, héchgep emes.
Exmet Yaqup herqanche talashsimu Yasin Chonggha gep yigüzelmeydighanliqini hés qilip romkini qoligha aldi.
— Hebbelli, mana emdi oghul balidek ish qildingiz. Qéni xosh, kéyinki ishliringizning utuqluq bolushi üchün kötüreyli.
Romkilar yénik uruldi. Exmet Yaqup romkini léwige apardi — de, közini yumupla güpülditip ichti.
— Qéni sey yeng, chay ichemsiz ya,— dédi Yasin Chong uninggha,— dégen bilen yash — de, siz, bir kötürüshte ichiwettingiz... Qéni , he seyge béqing.
Ular shu tériqide ikki — üch romkidin kötürüshti, haraq asta — asta Exmet Yaqupqa tesir qilmaqta idi. Lékin, Yasin Chong bu sorun bilen munasiwetsiz bolghan paranglarni qilmaqta idi.
U shük olturup Yasin Chong ning bir — biri bilen baghlinishsiz sözlirini anglashqa mejbur boluwatatti. Biraq, uning sözi héch tügeydighandek emes idi.
— Mushu haraq dégenmu bolidighan néme jumu bezide. Bu nersini burun kimmu yasighan bolghiytti, dep qalimen. Ishing pushup qalsa, birnechche romkini ichiwalsang harduqung chiqip, qushtek yenggil bolup qalghan, béshinggha derd kelse nechcheylen bir bolup, ikki — üch botulkini quruqdisang könglüng échilghan. Her néme dégen bilen bolidighan nerse bu. Kishiler téxi buni ichish haram, deydiken. Haram bolsa Ereblermu ichidiken'ghu? buni. Haraq esli haram emes, mestlik haramken. Az, saz ichsila bolidighu bu nersini. Qandaq dédim — he, Ey shangjang?
— He'e, dégenliri toghra,— dédi Exmet Yaqup sel duduqlap.
— Emise qéni buni kötürüwéteyli,— Yasin Chong yene bir botulkining éghizini échip romkilarni liqlidi.
— Emdi bolghan bolsa,— dédi Exmet Yaqup özre sorighandek,— bayam özlirimu az icheyli dédilighu eyna.
— Qarang, hazirmu az ichiwatimiz. Adem béshigha bir botulkidin ichti dégenlik normal boldi, dégenlik. Éling — he! Tartinmang.
— Shundaqtimu...
— Qolumni qayturmang, boldi.
Exmet Yaqup ilajsiz halda romkini élip kötürüwetti.
— Yaxshi boldi, qéni seyge,— Yasin Chong bir parche söngekni ghajighach uni teklip qildi.
Ular birdem ün — tinsiz olturdi. Sirttiki chong zalda muzika awazi anglinip turatti.
— Siz Qumbaghqa barghili nechche yil boldi ukam?— Soridi Yasin Chong bügün tunji qétim Exmetni "Yéza bashliqi" dep atimay,— pemimche, töt — besh yil bolup qaldighu deymen. He, xéli uzun boptu. Sizningmu emdi bir baldaq uchushingizning peyti kepqaptu. Yéqindin buyan birer xewer anglimighansiz?
— Yaq.
— Bu yil bir gep bolar, yil axirida nöwet almashturush saylimi bar emesmu?
Exmet Yaqup ündimidi. U Yasin Chong ning bu mesilini zadi néme üchün éghizgha alghinini chüshenmidi. "Méni chékip beqiwatamdu ya, herqandaq gep bolsa dewergen bolsa boliwéretti. Yaq, uning bashqiche birer sözi bar oxshaydu" dep oylidi Exmet Yaqup. Emma, Yasin Chong etey özi sözlisün dégendek yölenchüklük orunduqqa özini tashlap éghizidin chembersimas is chiqarghiniche olturatti. Shu tapta uning kallisidimu ötkür ziddiyetler egip yüretti: "Ejebmu quw némikina bu, yemchük tashlisammu héch élinay démeydu. Yaq, men ömrümde nurghun béliq tutqan. Sewr qilay, qarmaqqa özi ilinip qalamdu téxi. Men dégen Yasin Chong, qarmaqsizmu béliq tutimen téxi" ular bir — birige qarashti. Ikki köz bir — biri bilen nahayiti qisqa deqiqe ichide uchrashti — de, ayrilishti. Yasin chongning taqiti taq boldi. U gepni qeyerdin bashlashni bilelmey qaldi. Shu tapta Exmet Yaqupning méngisi segengliship ketkenidi.
— Xosh, qéni yene birdin.
Bu dorem Exmet Yaqup tartishmayla romkini boshatti.
Yasin Chong gepni qeyerdin bashlashni bilelmigendek shireni sémiz barmaqliri bilen asta chékip qoydi.
— Yézidikiler bilen qandaq ötüwatisiz ukam?
— Qedir ehwal,— qisqila jawab berdi Exmet Yaqup.
— Aranglarda bashqa gep — sözler yoqtu?
Bu gepni anglap Exmet Yaqup sel heyran bolghandek uninggha tikildi.
— Bundaq désem bashqiche oylinip qalmang, ukam. Bu gepni héchqandaq gherez bilen déginim yoq. Men démekchi, herqandaq ishta xizmetdashlar bilen bir niyette bolghan yaxshi. Buningdin kéyin téximu shundaq bolushqa tégishlik. Buni démisemmu siz chüshinisiz, shundaqmu?
— He... He,— Exmet Yaqup chüshen'gendek béshini lingshitti. Buni körüp Yasin Chong aldigha sel éngishti — de, sözini dawamlashturdi.
— Herqandaq ishta birlik kérek ukam. Konilar "Ayrilghanni éyiq yer, bölün'genni böre" dep bikar éytmighan. Bar meslihet qilin'ghan ish hergiz buzulghan emes. Rastimni désem, sizning yighinlarda yaxshi meslihet — pikirlerni béridighanliqingizni anglap bek xosh boldum. Emma, ish dégende gep qilghan bilenla bolmaydu. Emeliyette körsitish kérek jumu.
Exmet Yaqup shundila Yasin Chong ning özini néme meqsette chaqirghanliqining sewebini chüshendi. Yasin Chong bügün uninggha terbiye bermekchi, gépini anglimisa u chaghda... Exmet Yaqupning heyranliqi téximu ashti. Yighinda bolghan ishlarni bu kishige yetküzgen kimdu, gep toshush arqiliq zadi némige érishmekchidur? Hey isit, buni burunraq bilgen bolsam... Toxtishahmu — ya. U bir yéza bashliqi turuqluq, bundaq geplerni dep yürmes. Awutmudu yaki Musa Qasimmu? Heytangey, bilip bolmaydu..." U oylaytti, biraq tégige yételmeytti.
— Emdi undaqqu ish yoq. Xizmet dégende bezi ishlar bolidiken. Shundaqtimu ishni bar meslihet bilen qiliwatimiz,— dédi Exmet Yaqup uning qaysi mesilige bek qiziqidighanliqini bilip baqmaqchi bolghandek.
— Undaqta yaxshi, méning anglighinim xata bolar ilahim. Shundaqtimu köp diqqet qiling. Siz téxi yash. Istiqbalingiz parlaq. " Bar tawiqim, yan tawiqim, bolmisa otturida sun tawiqim " Bolidighan jahanda bezi ishlargha özingizni bek urup ketmeng, körsingizmu körmeslikke, anglisingizmu anglimasliqqa salghiningiz yaxshi. Bolupmu yoldashlar bilen ittipaqliqqa diqqet qiling, siz dégen mu'awin, jing emes. Néme dése he dep bersingizla bolidu, kéyin jawabkarliqi sürüshte qilinsa, mes'uliyet kelse, özingizge héchgep kelmeydu. Qiziqqanliqni tashlang, tejribe — sawaqlarni yekünliginingiz yaxshi. Uqtingizmu?
— Uqtum.
— Qéni emise birni.
Exmet Yaqup haraq toldurulghan romkini shire üstige qoydi. U némidur ich baghridin étilip chiqqan bir xil sézim bilen tengla yerge qusuwetti.
— Meyli, kérek yoq. Qéni chay iching. Ongshilip qalisiz.
Yasin Chong uninggha bir piyale chay sundi — de, miyiqida külümsiridi. ""Bala, qilghan ishi chala" dégen shude. Anchikem mijezi bilen némishqa bashqilar bilen put tépishidighandu, tashqa palta salsa bisi yénip kétidighanliqini uqmamdighandu " dégenlerni oylighach warqiridi.
— Kütküchi...

3

Mehellining ayagh teripidiki Palang’ériq dep atilidighan yerge etiyazliq osa süyi quyulup bolghanidi. Bu yerde yer tériydighan on nechche a'ililik deslipide Palang’ériqtin yer térimaymiz, dep xéli tirkeshken bolsimu, kéyin yene térimay bolmidi. Qadir Yorgha ularni tillapmu, " yer térimisang, bu yerdin köchüp ket. Bizning sendek ezayimiz yoq, sen térimisang yer tériydighan nochidin nechchisi bar bu Oybaghda " dep popoza qilipmu ularni köndürdi. Axir yerler osa qilinip, kéreklik qighlarmu teyyar boldi.
Mömin Saqalmu qoshnilirigha oxshash deslipide könmidi. Kéyin bashqilarning he — husi, Oghulxanning " meyli dadisi, tash bilen yangaqning teng bolghini nede bar, déhqan xeq dégen yer térimisa némish qilidu? Déhqan dégen bu dunyagha japa tartishqila tughulghan bendiken, qandaq qilimiz. Balilar téxi kichik, ish uqmaydu. Bolmisa ale yéringni, chikengge tang depla tashlap bérettuq. Balilar üchün bolsimu japa tartsaqmu meyli. Seweb qilsang séwette su toxtaydu, déyishidiken. Qéni yerni awal térip baqayli, "Chüjini küzde sanang" dep küzgiche bay bolup kétemduq téxi " dégendek sözliri bilen niyitidin yandi. Bolmisa Mömin shu kündiki achchiqida, ale yéringni depla péshini qéqip ketken bolatti. Oghulxanningmu oylighini bar idi. U uzun yilliq qedinasi, Mömin Saqalning achchiqida mehelle bashliqliri bilen birnerse déyiship qélishini xalimaytti. Démisimu kem söz körünidighan Mömin Saqalning xuyi tutqanda közige héch nerse körünmeydighan mijezi bolup, achchiqida bir taxta qoghunni bir pul qiliwétishidin ensirigenidi.
Mömin Saqal kün qizirishtin ilgiri étizliqqa kelgenidi. U osa qilinip bolghan étizning özi sel — pel égiz dégen yéridin topa élip, pes yerge étishqa bashlidi. Ketmenning uprap aqirip ketken ötkür bisi emdila chiqqan kün nurida yalt — yult qilip parqiraytti. Ketmen topa astigha her qétim chongqur patqanda, Mömin Saqal uni küch bilen tartip nechche qedem yiraqliqtiki pes yerge zerb bilen atatti. Alahazel bir ash pishim waqit ötkende u könglide sel qana'et hasil qildi — de, ketmenni yerge qoyup, shurqirap quyuluwatqan terlirini qolining dümbisi bilen értqach yiraqlargha köz tikti. Uningdin xéli yiraqliqqa, ikki — üch ün yétim yerde on nechche adem ghujmekliship bir nersini talishiwatqandek qilatti. U buni körüp qoshumisini türdi — de, közini u yerdin üzüp öz öyi tereptiki yolgha qaridi. Yolda bir qolida bir nersini sanggilitip kéliwatqan kishini körüp " Oghulxan oxshaydu,— dep oylidi,— bu ayal jüdeptu, manga tégip tüzük xowluq körmidi, bu bichare, he désila balam dep, öy depla ötken. Yégen — ichkenning, kiyginining tayini yoq "Men köyermen balamgha, balam köyer balisigha" dégen shu oxshaydu. Er kishi dégen talaning adimi bolghachqa köp bilmigini bilen dunyada ayal kishining künidin qattiq kün yoq ikenligini bilimen. Esli qolumdin kélishiche haligha hal, mungigha mung bolsam bolatti. Epsus, bir öyning ghémi ademge héch amanliq bermeydiken. Hey... Öz waqtida ajayip chirayliq, qeddi — qamiti kélishken, yürekning yéghini yeydighan lewen qiz idi. Mana emdi, yillar uni qéritiptu, qériliqning qarisini almay turup sel — pel mükchiyiptu. Qolumda az — tola aqcha bolghan bolsa, uni mushu étiz — ériqning ishidin azad qilghan bolsam qanchilik yaxshi bolatti — he! Démisimu uning bashqa ayallardin néri kem? Peqet oxshimaydighini buning japasi jiq. Déhqanning ayali bolmaq tes, yene kélip bizdek qolida töt tenggining tayini yoqlarning, bolmisa umu sheher ayalliridek chirayliq kiyim kiyip, yüzige az — tola girim qilsinchu qéni , hay — hay, men — men dégenlerning közidin ot chiqiriwetmise hésab emes."
Mömin Saqal özining xiyalidin huzurlinip küldi. Shungghiche Oghulxanmu uninggha yéqinliship qalghanidi. U Mömin Saqalning özichila külüp ketkenlikini körüp sel ejeblendi.
— Ejeb xush bolup kétiplighu kichik balidek,— soridi Oghulxan héchnémini chüshenmigendek.
— Ozumche... Hi... Hi...
Mömin Saqal ayalining chirayidiki özgirishni körüp jim boldi — de, uning qoligha qaridi. Oghulxanmu érining herikitidin birnersini chüshen'gendek yerde zongziyip olturup, qolidiki bash yaghliqqa oralghan kichik korini yerde qoydi — de, dédi.
— Umach etkenidim, issiqida ichiwalsila...
Mömin Saqal zongziyip olturup qoligha korini aldi —de, ashni ichishke bashlidi.
— Astiraq, gallirini köydürüwalmisila yene.
Mömin Saqal jawab bermidi, Oghulxan uning qoshuqni téz — téz heriketlendürüshige, béshini kötürmey ash ichishige qarap yénik uh tartip qoydi. " Qorsiqi échiptu bu bicharining. Menmu taza waqtida kelmeptimen, etigende chay ichiwalsila, désem ishqa aldirap qéliwédi, bolmisa..." U özidin okündi, lékin lam — jim démidi. Shuningghiche Mömin Saqal qachini bikarlap bolup, qoshuqni tili bilen pakiz yalap bolushqa ülgürdi.
— Bala mektepke kettimu?
— He'e.
Ular birdem ün — tinsiz olturghandin kéyin, Mömin Saqal éghiz achti:
— Siler öyge kétinglar anisi, öydiki ishlarni tügitinglar.
— Hemme ish tügidi, menmu birdem ishleychu?
— Maqul emise, sile qighni chéchinglar.
Oghulxan ornidin turup köynikining yéngini türüp, qolliri bilen étizning u yer bu yerlirige döwilep qoyulghan qighlarni chéchishqa bashlidi.
— Hay, huy, toxtang, kim sizni qighni chéching, dédi! Nemidégen bashbashtaqliq bu!
Yéqinla yerdin birining warqirighan awazi anglandi. Oghulxanmu, Mömin Saqalmu tengla awaz chiqqan terepke qaridi. Aldida Sayim Pasar, uning keynidin birnechcheylen bular terepke aldirap kelmekte idi.
— Birer ish boldimu Sayimka?— Soridi Oghulxan birer xata ish qilip qoyghandek xüdüksirep.
— Sizni kim qigh chéching, dédi — he!— Soridi Sayim Pasar.
— Héchkim, bügün bu yerni aghdurimiz, dep axsham kanayda Qadir shuji dégenidi. Shunga tiraktorgha ülgürteyli dep... Oghulxan némishqidur gépining axirini yutuwetti.
— Déyishnighu dégen, lékin qighni chéchishtin ilgiri ruxset qilish qeghizi bérilidu, dégen. Sizning qeghizingiz barmu?
— Yaq, yoq.
— Emise jim turung, aldi bilen qighingizni ölcheymiz, andin kéyin chachisiz. Qéni emise — he!
Top ichidiki boghaltir Qasim samsaq " qéni emise " dégenni kütüp turghandek étizdiki qighlarni sanashqa bashlidi. Bashqilarmu uni nazaret qilip turghandek közini Qasim Samsaqqa tikishti.
— Bir, ikki...
Qasim Samsaq bir demdila qigh döwisini sanap bolup towlidi:
— 45 Taghar.
— Yer nechchilik idi Mömin axun?— Soridi Sayim Pasar, Mömin Saqaldin.
— Bir mo sekkiz pung,— dédi Mömin Saqal uning téxi ülüshkünla yerni özi ölchep bérip, aridin ikki kün ötmestinla sorighanliqidin heyran bolup.
— Xosh, bir mo sekkiz pung, bir mogha 60 taghardin hésablisaq, yéringizge 108 taghar, buningdin 45 ni chiqiriwetsek 63 taghar kem dégen gep, uni emdi qandaq qilisiz Mömin axun?
Mömin Saqal kent mudirining néme démekchi bolghinini bilelmidi. U bu waqitqiche étizgha quyulidighan qighlarning éniq belgilimisi barliqini bilsimu, lékin hazirqidek birmu bir sanap yürginini körmigenidi.
— Siliningche qandaq qilimizkin?— Qayturup soridi Mömin Saqal.
— Qandaq qilimiz, dep mendin soramsiz?— dep hürpeydi Qasim Samsaq,— men özümning yérige qighlarni belgilime boyiche töktüm. Men emdi sizdin sorawatimen. Qandaq dégen gep bu ademni zangliq qilghandek.
— Éghilda bari shuken. Hemmini epchiqtim, emdi qandaq qilsaq bolidikin?
— Éghilda rasttinla qigh yoq — he!
— Illa — billa yalghan éytqinim yoq.
— Emise qigh ornida mexsus oghut ishliting!
— Qanchilik?
— Bir taghargha ikki kilo.
— Menmu shundaq oylighan,— dédi Mömin Saqal,— qigh az bolghachqa yerni aghdurghanda 25 kilo qara oghut chachaymikin dégen.
— Him, bu bolmaydu Mömin axun. Ademni jili qilmanglar juma. Qadir shuji éniq éytti. Yézidiki Toxtishah shangjangmu chong yighinda shundaq orunlashturghan: kem qighqa ayrim oghut ishlitilidu, aghdurghandikisi ayrim.
Mömin Saqal néme qilishini bilelmey qaldi. U alliburun özige tégishlik oghutni hésablap bolghan, 63 taghargha ikki kilodin 126 kilo dégen gep, yéni ikki yérim xalta oghut dégen bir yüz nechche koyning ishighu. Shuni yerge chéchiwetse, desmayige chüshluq birnerse chiqsighu meyli, eger undaq bolmisichu? U bilidu ximiyiwi oghutning tupraqqa qanchilik ziyanliq ikenlikini. Eger yerlik oghut bolmighanda ximiyiwi oghutning tupraqni buzup kéyinki waqitlarda yaman tesir körsitidighanliqini éniq chüshinidu.
— Éghilda tüzük mal yoq. Barini sétip qerz tölidim. Qigh dégenmu malgha chüshluq bolidighan ishken qarang, emdi shu mendimu amal yoq. Bolmisa u nersini ya yégili, ya kiygili bolmayttiya.
Qasim Samsaq nurghun ademning aldida Mömin Saqalning özi bilen gep talishiwatqanliqidin sel narazi boldi. U burun déhqan idi. Hazir mehelle komitétining mudiri bolghan bilenmu u yenila asan adem yaratmaydighan, özidin bir derije chong bolghan adem néme dése lebbey deydighan, özüm bashqurimen deydighan, déhqan uning bilen takallashsa achchiqi kélidighan bolup qalghanidi.
— Sen bilen talishidighan waqtim yoq,— dep hürpeydi u sizleshtin senleshke ötüp,— bu qarar. Ijra qilsangmu qilisen, qilmisangmu qilisen. Bolmisa yéringni térip, sulyaw yopuq yépip baqqine qéni .
— Emdi Qasim axun, méningmu shundaq qilghum bar. Siz hergiz bizni qiynimaysiz, emma lékin siz mushu mehellide bar, méning ehwalimni besh qoldek bilisiz, shunga sel kengchilik...
— Néme kengchilikken u,— dédi Qasim Samsaq,— siyaset — qarar aldida hemme adem barawer, oxshash. Sizge bir xil, bashqilargha bir xil siyaset bolsa jahanning ishliri néme bolup kétidu? Chidisingiz téring, bolmisa...
Qasim Samsaq " bolmisa " dep bolup némishqidur gépining axirini yutuwetti. U axirini démisimu néme démekchi ikenliki Mömin Saqalgha ayding idi. Bu yerni térima dégenlik idi. U birnéme démekchi bolup éghizini ömellidiyu, uningghiche uning sözini Oghulxan tartiwaldi.
— Bundaq démekchi emes, Qasimaxun sel...
— Boldi, sizmu ezmingizni ezmeng, bu sodilishidighan ish emes, qarar. Uni ijra qilsingizla bolidu. Bashqa gépingiz bolsa ene awu adashqa deng,— dédi Qasim Samsaq top ichidiki yalangwash yigitni körsitip,— u sizni hödde alghan idarining kadiri.
Mömin Saqal Qasim Samsaqning meqsitini chüshen'gendek sel aldigha chiqti, héliqi yigit hemme adem anglisun dégendek ünlük dédi:
— Buni nahiye belgiligen aka, amal yoq. Özingiz bir ish qiling.
— Qandaq qilisiz Mömin axun, bizning ishimiz bar adem,— Qasim Samsaqning sözi bilen tengla Oghulxan éghiz achti.
— Bir amal qilayli.
Ular mushu gepni kütüp turghandek öz yoligha rawan boldi. Mömin Saqal ular sel uzighandin kéyin ayaligha qadaldi.
— Meyli dadisi. Ular bilen teng bolmisila, sili qanche yalwursilimu béribir bikar. Ulargha yalwurghuche özimizge yalwurayli!
Mömin Saqal ayalining sözini anglap uning chirayigha sinchilap qaridi. Shu tapta Oghulxanning qoy közliri sel yashangghurighan bolup, pütün bedini titrepla ketkenidi. Qarighanda, uningmu pighani örligen bolsimu, lékin özini zorigha tutuwalghanliqini bilgili bolatti.
— Ejeb ish — he! emdi qandaqmu qilghuluq? Chirayliq gep tashni éritidu, deytti. Qéni u éritkini?!... Ejebmu bir ish boldighu bu. emdi qandaqmu qilarmiz,— dédi Mömin Saqal özige özi sözlewatqandek pes awazda.
Buni Oghulxan anglighan bolsimu, lékin tézlikte inkas qayturmidi. Shu tapta uning pütkül xiyalimu mushu ishta bolup, qandaq qilishni özimu bilmeytti. Ular bir — birige qarap qoyushti. Qarashtiyu yenila tézlikte közlirini ittik élip qéchishti. Chünki, ulargha bir — birining mijezi ayding idi. Bezi mesililerde köz qarashlirini otturgha qoymisimu köz ipadisi bilen xéli qiyin mesililerni chüshinishetti, mundaqla bir qarash bilenmu öz könglini ipade qilishatti.
— Hazir taza qatilangchiliq dadisi,— dédi Oghulxan xéli uzun jimjitliqtin kéyin,— hemme adem öz ishi bilen, birer kimning haling qandaq, dep sorashqimu cholisi tegmeydu. Uning üstige etiyaz pesli hemmimizning hali bek xarab, birmu kishining yanchuqidin birer — ikki yüz yüen chiqidighan waqit emes. Amanet — qerz kopiratipigha barmaqtin bashqa amal yoq oxshaydu. Uning üstige sulyaw yopuqnimu neq pul tölimise bu yil nésige bermesmish.
Buni Mömin Saqalmu oylap bolghanidi. Emma, uning némishqidur u yerge barghusi kelmeytti. Ikki yil ilgiri Mömin Saqalgha jiddiy pul lazim bolghanda, amanet — qerz kopiratipigha uda töt kün barghan, her qétim etigendila ishik aldigha bérip yélinip, yalwurupmu özige kéreklik pulni alalmay ümidsizlik ichide qaytip ketkenidi. emdi yene bashqa amal bolmisa qandaq qilghuluq? Oghulxan toghra deydu. Bundaq waqitta kimningmu yanchuqidin bir — ikki yüz yüen chiqsun. Ulardin qerz sorash ölüktin jan sorighandek ish emesmu?!
Mömin Saqal ayaligha qarap qoydi — de, éghiz achti.
— Sile öyge qaytip kétinglar, men bérip kéley.
— Maqul.
U yéziliq amanet — qerz kopiratipining aldigha kelgende sel ümidsizlendi. Ishik quluplan'ghanidi, ishik aldining süpürülmigenlikige qarap bu yerge adem qedimi yetmiginige birnechche kün bolghan oxshaydu, dep oylidi. U bu yerde birdem olturup kopiratiptikilerni saqlimaqchimu boldi, lékin ular kelmise yenila ishning sugha chilishidighanliqini oylap, udulla amanet — qerz kopiratip mudirining öyige barmaqchi boldi — de, yürüp ketti.
— Néme, balining dadisini izdemla? U etigen chiqip ketken,— dédi hoyla ishigidila turghan sémizghine ayal soghuqla,— pemimche Talliq'ériq (izahat: Talliq'ériq — yer nami) tiki boz yerdimikin. Zörür ishliri bolsa shu yerge bérip baqamla ya?
— Meyli,— dédi Mömin Saqal kopiratip mudirning ayalining chirayigha eymen'gendek qarap.
Mömin Saqal emdi yolni boylap emes, belki ériq yaqilap talliq ériq terepke mangdi. Shu tapta uning qorsiqi achqanidi. Etigendiki umach barar jayigha bérip bolghandek qorsiqi échip korkirapla turatti. U maghdursizlan'ghan putlirini teste yötkeytti. Shundaqtimu alliqandaq bir xil ümid, teqezzaliq, ehtiyaj uni tézrek méngishqa ündeytti. U bashqilardin sorashturup yürüp axir amanet — qerz kopiratipining mudiri Jamal Hékmetni tapti. Jamal Hékmet qir topiside olturup yer siliqlawatqan on nechche ademge qarap, tamaka chekmekte idi. Mömin Saqal uning yénigha kélishke pétinalmighandek alte — yette qedem yiraqliqta birdem turup qalghandin kéyin alliqandaq bir xil küchning türtkiside asta uning qéshigha keldi — de, ong qolini köksige élip, béshini sel égipqine salam qildi.
— Essalamu eleykum.
Jamal Hékmet tuyuqsiz anglan'ghan bu awazdin chöchüp, béshini Mömin Saqal terepke qayridi — de, uning bash — ayighigha bir qur qarap chiqqandin kéyin, béshini biliner — bilinmes lingshitip qoyup salamgha jawab qayturdi.
— Xosh, birer ish barmidi?
— Sili bilen körüshey, dep kelgenidim, emdi shu.
— Qerz almaqchimidingiz?
— He'e.
Jamal Hékmet bu sözni anglap yene bir qétim béshini lingshitip qoydi — de, közini ish qiliwatqanlargha yötkidi. Mömin Saqal bu ademning sémizghine chirayigha birdem qarap qoyghandin kéyin birer gep qilamdikin, dégen temede yénigharaq sürüldi.
— Siliningche...
Jamal Hékmet ghodungshidi:
— Hazir bu yerde ish qiliwatqanliqimni körmidingizmu? Bügün ishqa baralmaymen.
— Emise...
— Ish tügigende bir gep bolar.
Mömin Saqal uning néme démekchi bolghanliqini chüshendi — de, uningdin sel yiraqtiki özining oruqluqigha qarimay xélila chong ketmenni chépiwatqan wijik ademning qolidin ketmenni aldi, andin qoligha tükürüp, ketmenni égiz kötürdi...
Mömin Saqal kechte öyige kelgende hérip halidin ketkenidi. U Oghulxan quyup bergen chaygha yéqilghinigha on nechche kün bolghan qattiq zaghrini chökürüp yep bolupla bulunggha qiysaydi.
— Qandaq boldi?— Soridi Oghulxan ayanchliq teleppuzida.
— Etiletin birer gep bolarmikin.
— Bek hérip ketken oxshayla, jay sélip bérey, birdem putlirini sunup yétiwalamla?
— Meyli.
Oghulxan tézlikte uninggha yotqan — körpe sélip berdi. Mömin Saqal yéshindi — de, bir demdila uyqugha ketti. " Bichare, néme xapiliq bu, ya aramXuda aram almighan, yélin'ghan, yalwurghan, kalidek ishligen. Biraq, harduq chiqqudek nepke érishelmigen. Hey tengshelmigen alem, Xuda özeng bir yolda qoyarsen " Oghulxan shularni oylap uhsindi. Chay ichip bolupla, olturghan yéride uxlap qélishqan balilirini yatquzushqa tutundi.
Mömin Saqal etisimu, öginimu qerz alalmidi. U her qétim éghiz achqinida Jamal Hékmet uni ümidlendüridighan gep — sözlerni qilip, u dégen nersini hazirla béridighandek qilatti, biraq ish undaq bolup chiqmaytti. U bu yil xélila nurghun yerge paxta térish üchün teyyarliq qilghan bolup, némishqidur bashqa yerlerde déhqanlarning qol bilen sulyaw yopuq yépishigha yol qoymighini bilen uning yerlirige on nechche adem nöwetchilik bilen sulyaw yopuq yapmaqta idi. Mömin buning sewebini oylapmu olturmidi. Uning oylaydighini peqet qerz pulini tézrek qolgha keltürüsh idi. U etigen mangghanda Oghulxan uninggha mehelle komitét her bir yapsa yerni bir heydeydighanliqini, birer kishining qighi ölchemge yetmise, u nechche a'ilining ishigha dexli yétidighanliqini, shu sewebtin qoshnilarning bir nechchisi kélip tizrek bir amal qilishini tapilighanliqini éytqanidi. U shuning üchünmu bügün bekrek aldiridi.
Kün péshin bolghanidi. Bügün Jamal Hékmetning ishlewatqan kishilirining xéli köp qismi almashqanidi. Mömin Saqal eng konisi bolup qalghachqimu ularni aldiritipla turatti. Bashqilarmu uning yéshigha yaki ishchanliqigha hörmet qildimu, yaki ularmu rasttinla aldiramdu, xéli küchinip ishleytti. Jamal Hékmet ularning yénidila turup chörgilep yüretti. Uning ne qoligha ketmen alghinini, ne yerge éngishkenlikini körgili bolmaytti. U peqetla bashqilargha uni — buni tapshuratti, bezide könglige yaqmighan ishlarni qayta qilduratti. Lékin, Mömin Saqal buning bilen perwayi pelek, uning aldirighini aldirighan idi.
Kün olturushqa azla qalghanda ular ishni tügetti. Bügün ishning béshinchi küni idi. Mömin Saqal hemmidin bek aldirighan bolsimu lékin özining ishini hergizmu ésidin chiqarmighanidi. Shunga, ishni tügitipla Jamal Hékmetning yénigha keldi. Buni chüshen'gen Jamal Hékmet uninggha qarap birnersini xiyal qilghandek sel turup qalghandin kéyin asta pichirlidi.
— Saymanlarni élip bizning öyge barsila, shu yerde birnerse déyisheyli.
Uning meqsitini chüshen'gen Mömin Saqal béshini lingshitti. Shu tapta uning qelbi ixtiyarsiz dolqunlandi. Xuddi Jamal Hékmet qerz berse kéyin sürüshtürmeydighandek bir xil xushalliq uni öz ilkige alghanidi.



Dawami bar.

Mushtiri
22-05-05, 12:59
Bu Shundaq Jahan (19)



4

Nahiye bazirining qap otturisigha jaylashqan, aldi rishatkilinip chirayliq güller östürülgen qoruni déhqanlar addiy qilip töt qewet dep ataytti. Emeliyette bu nahiyining memuriy apparatliri jaylashqan qoro idi. Derwazisida kün boyi saqchi formisi kiygen ikki — üch ademning nöwetchilikte turushi bu yerni sürlük qilip körsitip turghinigha qarimay yenila kirip — chiqidighan kishiler köp idi.
Hapiz Kaski derwaza aldigha kélip bir haza turghandin kéyin yanchuqidin kimlikini élip bosugha tüwidila orunduq qoyup olturghan, kirip chiqqanlarni xatirilewatqan kishige tenglidi.
— Kimni izleysiz?
— Intizam tekshürüsh komitétining shujisini,— dep jawab berdi Hapiz oylanmayla.
— Némishqa?— Dédi sériq chachliq yigit yéziwatqan xétini toxtitip uninggha mixtek qadilip.
— A shujini izleyttim,— dédi Hapiz Kaski tézla.
— Him.
Sériq chachliq yigit qoligha qelemni élip yene bir nemilerni yazghandin kéyin kimlikni uning qoligha tutquzdi. Hapiz kimlikni élipla derwazidin kirdi — de, yénik tin aldi. Démisimu uning bu yerge tunji qétim kélishi emes idi. Deslipide nechche qétim kélip, hetta gepnimu onglap qilalmay derwazidinmu kirelmey qaytip ketkenidi. Kéyin bashqilarning ögitishi bilen derwazidin kirgen bolsimu, lékin közligen ünümge érishelmidi. U hakimni izlidi, emma hakim wilayetke yighin'gha ketken bolup chiqti. U na'ilaj qandaq qilishini bilelmey turghanda hökümet qorusida taziliq qiliwatqan dokraq adem uninggha meslihet berdi:
— Hakim yene nechche kündin kéyin kélermish, eger erzliri bolsa, erziyet idarisi awu derwazining aldidiki ishxanida, kirip baqsila.
Hapiz birdem ikkilinip turghandin kéyin u körsetken öyge kirdi. Üch üstel qoyulghan kichikla ishxanida köz'eynek taqighan, 50 yashlardin ashqan biri gézit körüp olturatti.
— Essalamu eleykum,— Hapiz eymen'gendek awazini pesla chiqardi.
— He, he we'eleykum...— Dédi gézit körüp olturghan kishi qolidiki gézitni üstelge qoyghach,— qéni olturung, tartinmang, qéni xosh, néme ish bilen kelgenidingiz?
Hapiz yumshaq orunduqqa jaylishiwalghandin kéyin yanchuqidiki erzni uzatti. Héliqi adem tézlikte birqur körüp chiqqandin kéyin, köz'eynikini qoligha aldi — de, közlirini sel yumdi. Shu tapta uning némini oylawatqanliqini Hapiz hés qilalmighan bolsimu, emma uning chirayidiki özgirish Hapizni sel ésen'giritip qoydi.
— Buningda yézilghanliri rastmu?— Soridi u kishi, xéli jimjitliqtin kéyin.
— Yalghan bolsa bu yerge kélemdim,— dédi Hapiz aldirap yazghanlirim kem qalsa qalghandu, emma éship ketmidi.
— Yézigha doklat qildingizmu?
— Qildim, lékin tekshüridighan adem tapalmidim. Hemmisi téxi méni eyibleshti.
— Qanun tarmaqliriningmu xewiri barmu?
— Siyasiy qanun komitéti, J X idarisi dégen jaylarning hemmisige bir nusxidin ewettim, hakimlarghimu pochtidin salghan, lékin hazirghiche jawab yoq.
— Emise mundaq qilayli, biz bir tekshürüp köreyli, nechche kündin kéyin bir yoluqamsiz?
— Maqul...
Hapiz uning sözidin zor ümidlinip qaytti. U kün sanap xéli künlerni ötküzdi. Aridin sapmu saq on kün ötkende yene bir ret nahiye bazirigha bardi we erziyet idarisidiki héliqi köz'eyneklik ademni tapti.
— Siz ketkendin kéyin biz bir qur tekshürüp körduq. Bezi mesililer heqiqeten siz dégendek emesken. Shunga, emdi boldi qilsingiz bolidighandek,— dédi köz'eyneklik kishi soghuqla.
— Bu hergiz undaq ish emes,— dédi Hapiz sel jiddiyliship,— ishenmisile Oybaghqa bérip tekshürsile, shu waqitlardiki ehwallarni toluq bilidighan guwahchilar bar.
— Biz tekshürduq, emeliy ehwal rasttinla undaq emes, bu ochuqla bohtan iken. Shunga, buningdin kéyin sel hoshingizni yighip yürüng!...
Hapiz boshishipla ketti. U ishxanidin qandaq chiqti, bunimu bilmeytti. U shu chiqqanche elemge chidimay meqsetsiz halda nahiye bazirini bir nechche pirqiriwetti. Uning közige égiz binalar, puzur kiyinishken top — top ademler soghuq körünetti. Arqa — arqidin chékilgen tamaka uni téximu bir qismila qilip qoyghanidi. Shundaqtimu héliqi köz'eyneklikning qopal gepliri qulaq tüwide demmu dem jaranglaytti. " Bu erzingiz ochuqla bohtan. Bu erzingiz ochuqla bohtan... Buningdin kéyin hoshingizni yighip yürüng!" U, özi zor ümid kütken ademdin anglighan jawab shu. Hapiz bu dunyada zadi heqiqet dégen nerse qalmaptu, dep oylidi. U etigendin kechkiche kocha aylandi. Némishqa, néme sewebtin shundaq qilghanliqini özimu bilmeytti. Hapizning qorsiqi achti. Putliri taldi, biraq uning toxtap tamaq yégusi kelmeytti. U mangatti, oylaytti, biraq héchbir eqelli xulasige kélelmeytti.
Shu ishtin kéyin Hapiz xéli künlergiche nahiye bazirigha yolimidi. U öydin chiqmay, bir ademgimu arilashmay yürüydighan bolup qaldi. Nagan — naganda qolum — qoshnilar uning öyige kirip birdem — yérimdem parangliship chiqip ketkinini hésabqa almighanda, u peqet achchiq moxorkini chékipla yalghuz olturatti. Héliqi köz'eyneklikning némishqa undaq dégenlikining sewebini éniq bilmisimu, lékin uning aq, qarini sürüshtürmeyla xulase chiqirishi, yene kélip özige gunah artishi qattiq elem we xorluq bolup tuyulghanidi. " U tekshürgenmidu?... Tekshürgen bolsa qeyerdin tekshürgendu. Bu yiraq bir mehellide birer müshük peyda bolup qalsimu uning xewiri éghizdin éghizgha ötüp birdemdila tarqilip bolidu. U kishi bu yerge kelgen bolsa birer kishimu körmigenmidu yaki körsimu manga démigenmidu? Ehtimal tekshürmeyla manga shundaq dédimikintang " Hapiz ene shundaq xiyallarni qilattiyu, lékin ishen'güsi kelmeytti. Chünki, uningche bolghanda heqiqet herqanche astin — üstin bolghan teqdirdimu siyaset, qanun barghu? Hapiz ene shu künlerde nechche kéchini bidarliq ichide ötküzdi. Uning ishtiyi tartilip oruqlapla qaldi. U achchiq yutuwalghandek qilatti. Ayali nurghun nesihetlerni qilsimu lam — jim démeytti. Peqetla éghir uh tartipla olturatti. Bir küni ayali tosattinla:
— Bügün paxta yérini teqsim qilarmish. Men chiqip kirey,— depla mangdi. Buni anglap u ayalini toxtitiwaldi — de, soridi:
— Yerlerni 30 yilliq höddige bergen'ghu, yene özgiremdiken?
— Xoshnilardin anglisam, yerlerni qayta tengsheymishqu? U teripini menmu toluq angqiralmidim.
— Toxta, undaq bolsa özüm baray.
Hapiz öyi aldidiki yolgha chiqip etrapqa birdem zen saldi. Shu ariliqta Sidiq Peshtaq birnechche ademni egeshtürüp uning yénigha keldi — de, béshini selgine égip salam qilghandin kéyin sel buyruq teleppuzida:
— Bügün paxta yer teqsim qilinidu, Hapiz axun, ish bolmisa béring — he,— dédi.
— Menmu shu yaqqa mangghan,— dédi Hapiz érenshimigendek.
Ular étizliqqa kelgende mehelle gurup tewesidiki hemme a'ilidin dégüdek adem bar idi. Qadir Yorgha chapinining yénginimu sapmay bir yaqqa qarap turatti. Uning yénida Aqup Saxta, Sayim Pasar, Qasim Samsaqlar bir nersilerni démekte idi. Hapiz bu yerge kélip xéli uzundin kéyin yer teqsim qilish bashlandi. Her bir a'ilining ismi élan qilin'ghanda Sidiq Peshtaq gez métirni kötürüp ölcheshni bashlaytti. Kün chüsh bolghanda Hapizning ismi oquldi. U top ichidin sughurulup chiqip Sidiq Peshtaqning yénigha keldi.
— Hapiz Kaskigha bu yerdin yer bérilmeydu. Uninggha Palang’ériqtin ölchep béringlar,— dédi etigendin buyan jim turghan Qadir Yorgha.
Bashqilar heyran bolghandek uninggha tikildi. Hemmidin heyran bolghini Hapizning özi idi. U Qadir Yorghining ipadisiz chirayigha qarap, bir nersini xiyal qilghandek jim bolup qaldi.
— Némishqa bu yerdin bermeymiz?— dep soridi tuyuqsizla Sidiq Peshtaq.
— Sen némini bilisen, déginimdek qil,— dédi Qadir Yorgha qapiqini türüp uninggha,— Palang’ériqtin yer berginimizmu chong ish. Térisa shu yerdin térisun, bolmisa meyli.
Bu gepni anglap Hapizning heyranliqi téximu ashti. U bu gepning tégide yene bir gep barliqini hés qilghandek Qadir Yorghining yénighiraq kélip soridi:
— Nemidégenliri shuji bu. Méning yérim esli mushu yerde tursa, némishqa Palang’ériqtin yer élip paxta térighudekmen?
Qadir Yorgha uninggha mixtek tikildi.
— Yerni nedin bérish méning ixtiyarim, térisang Palang’ériqqa bar.
— Némishqa emdi, menmu mushular bilen oxshash déhqan'ghu?
— Oxshash?! Qachandin béri shundaq bolup qaldi, men téxi bilmeymenkina? Hi, hi, hi, qara bu gepni. Bilip qoy, sen bulargha oxshimaysen maxma. Bular sanga oxshash erzxor emes.
Bu gep Hapizning imanini uchurdi. U Qadir Yorghining meqsitini bilip yetkenidi. Shunga, emdi jim tursa bolmaydighanliqini hés qilip, birnechche qedem aldighiraq mangdi.
— Séning meqsiting shumidi, men heq gep qilghinim üchün ashundaq qilmaqchimiding?
Qadir Yorgha Hapizgha qarap közlirini alaytti.
— Hay, " kündüzi gep qilsang etrapqa baq, kéchisi gep qilsang qulaqni qulaqqa yaq " Deptiken, etrapqa qarapraq gep qilayli maxma Hapiz,— dédi Sayim Pasar tézlikte.
— Shu emesmu,— dédi Aqup Saxtimu Sayim Pasarning sözige ulapla,— oynap gep qilsangmu oylap gep qil, dégen gep bar. Gep éghizdin chiqti, dep dewermeyli, oylapraq gep qilayli.
— Men emeliyetni désem silerge néme dez ketti, way qowurgham. " Öküzning münggüzige ursa tuwiqi sirqiraptu " dégendek özlirige tegmisun undaq,— dédi Hapiz qizirip,— men kimge gep qilsam shu jawab bermey siler dapqa chüshken mayaqtek sekreysilerghu?
— Hu leqwa,— dep aldigha sürüldi Aqup Saxta mushtini tügüp,— biztéxi séni awaylisaq, héch izzitingni bilmeysina, hu xotunining ishtinini kiygen showichi.
— Showichi dep séni dégüluk lata qasmaq benggi, sendek xotunini öyde qoyup shemu sheher qatraydighan doqa manglay...
Bashqilar ularning hazirla soqushidighan chüje xorazlardek hürpiyishkenlikini körüp sala qilishqili turdi.
— Hay özüngni bésiwal Aqup, néme boldi sanga, bir éghiz sözdin qalsang qandaq? Qarap turup bir mehellilik adem bilen soqushquche...
— Senmu jim turghin Hapiz, bu yerdin yer térimisang, Palang’ériqtin térisangmu oxshashqu.
— Boldi, boldi, ularni tutuwalayli.
— Aghzinglarni yighinglar emdi, xotun kishidek...
Aqup bashqilarning özige sözlewatqanliqini körüp téximu edidi.
— Méni qoyup béringlar, bu hezilekning burnidin bulaq échip, showigha béshini tiqmisam oghul bala bolmay kétey,— u peylidin yanidighandek emes idi,— xep toxta, hejiqiz, men séni, men séni...
Aqup Saxtining elpazini körgen Hapizmu chapinini saldi — de, towlidi:
— Boldi kél, men séni armaninggha yetküzüp qoyay.
Bashqilar ularni ayriwetti, biraq her ikkiylen hedep aldigha déweyliship set gepler bilen til sélishmaqta idi.
— Hey Hapiz Kaski,— dep waqiridi Qadir Yorgha uninggha qarap,— bu yerde jédel chiqarmaqchimu sen, yene türmide yatay demsen? Toxta, men armaninggha yetküzüp qoyay. Béri kél, anang oghul bala dep tughqan bolsa, yénimgha kél, men bilen élish.
— Sen bilenma? Meyli kél emise. Ömrümde xéli adem bilen éliship baqtim. Tughulghandin buyan er yaki ayalliqi melum bolmighan adem bilen sen — pen déyishmigen, bügün bir éliship baqay.
" Tazni taz dése ölgüsi kéler " dégen rast oxshaydu. Hapizning gépi tügishi bilen Qadir Yorgha yénidiki ketmenni qoligha élip uninggha étildi.
— Sewr qilsila shuji, Hapiz gödeklik qildi.
— Xapa bolmisila.
— Sile yurt atisi, uning bilen teng bolmisila.
Bashqilar Qadir Yorghining qoligha ésilsimu, lékin u hedep bashqilarning qolidin ajrashqa urunatti. Hapiznimu birnechche déhqan arigha éliwalghan bolup, umu sekreytti.
— Méni qoyuwétinglar, men ölümni péshanemge élip qoydum, hamini bir ölüm,— dep achchiqtin bezgektek laghildap titreytti Hapiz.
Ular bir — birige yéqin kélishelmisimu, lékin tillashti. Qadir Yorghigha Hapizning gépi bek har kelgenidi. U adem bar jayda ashundaq sözlerni anglashni bek öch köretti. Anglap qaldimu boldi, bundaq gepni degüchi mushu mehellilikla bolidiken, öch almay qalmaytti. Biraq, bügünkisi buninggha oxshimaytti. 40 — 50 Ademning aldida Hapizning uni mazaq qilishi uninggha heqiqeten éghir keldi. U özini tutuwalghanlarni xéli ittirip ikki terepke heriket qilipmu ajralmighandin kéyin warqiridi.
— Xep toxta Hapiz dégen Kaski, men anangdin tughulghininggha pushayman qildurmisam hésab emes. Körgüluküng bar téxi, men Qumbaghdin bir pung yer térighiningni körüp baqay.
— Boldi, al yéringni, xotunungning chékisige tang hejiqiz. Hemmini pokuninggha bésip yétiwal!...
Qadir Yorgha birla yulqunup özini tutuwalghanlarning qolidin boshandi — de, Hapizgha oqtek étildi. Bu chaghda Hapizmu bashqilarning qolidin ajrighanidi. Qadir Yorgha ketmenni égiz kötürdi. Ketmenning ötkür bisi quyash Nurida yalt — yult chaqnidi. Shu ariliqta Obul Yaghaq ketmen sipini kappide ching qamalliwaldi.
— Boldi qilsila shuji, achchiqlirigha hay bersile, eski bilen teng bolmisila. Yolwasni yenggen batur emes, achchiqni yenggen batur. Sili yurtning béshi, undaq qilmisila.
Shu esnada bashqilarmu kélip ularni arigha aldi.
— Bir éghiz sözdin qalsangchu Hapiz axun.
— Pitning achchiqida chapanni otqa salma.
— Sile yurtning béshi, Hapiz dégen jingning téshi, sile néme désile shu, qarisila, xapa bolmisila.
— Hay, Hapizni ekitinglar,— dédi Sayim Pasar ikki toptiki ademlerge qarap,— bolmisa ölüm chiqidu bu yerde, ölüm...
Bashqilar shundila eslirige kelgendek Hapizgha uni — buni dep yürüp Qadir Yorghidin xéli yiraqlashturdi,— Sulayman bayam Hapiz séliwétken chapanni élip uning qéshigha bardi. Qolliridin tutup tartti.
— Mang adash, eski bilen teng bolma, u muradigha yétiwalsun. Yer térimisang néme boptu. Ölup qalmaysen, barini teng körimiz.
Hapiz bu uzun yilliq aghinisining sözini yirmayla uninggha egeshti. Biraq, Qadir Yorghining achchiqi yanmighanidi. U emdila sapandin chiqqan uydek hasirighach yerge tükürdi — de, dédi:
— Xep, toxtap tur yalang tösh qelender, bu jahan téxi uzun.
Shu kéchisi Qadir Yorgha tang atquche uxliyalmidi. U uyan örülüp, buyan örülüp, peqetla yatalmidi. Jennetxanningmu so'alliri jawabsiz qaldi. Qadir Yorgha yatatti, qopup tamaka chéketti, yene yatatti. Biraq, uni qiynighan xiyal héch axirlishidighandek emes idi. U oylighansiri xiyalliri gadirmachlishatti. Emma, qandaq qilishini bilmeytti, bilmeyttila emes, uning aldigha mustehkem bir qorghan sélin'ghanidi. " emdi özingizni tutuwéling, herqanche ish bolsimu, yeng ichide bolsun. Bashqilargha palan — pustan dep yürmeng, bolmisa ziyan tartip qalisiz. Boldi manga qarimang, buni körsingizla chüshinisiz, hélimu erziyet idarisidiki héliqi köz'eyneklik adash méning yéqinim bolup qalghini, bolmisa bu chaqqiche... emdi kichik balidek ish qilmang, éling bu némini " Nechche kün ilgiri Toxtishah uni izlep kélip yuqiriqi sözlerni qilghan hem Hapizning erznamisini bergenidi. U shuningdin buyan Hapizgha chish bilep yürgenidi. Uyan oylap, buyan oylap öziche xéli epchil dep qarighan charini bügün ishlitiwidi, deslipidila burnigha yédi, yédila emes, özining abruyini töküwaldi. Emdi qandaq qilish kérek zadi qandaq?... U oylaytti, biraq qandaq qilishni bilmeytti. Ah Xuda, ejebmu tes boldighu bu ish.
Shu kéchisi Hapizmu oxshashla xiyal bilen tang atquzdi. Ayali ziwidixan uninggha xéli bir chaghqiche teselli berdi, biraq sun'ghan chinini qadaq bilen eslige kéltürgili bolmighandek azar yigen köngülge teselli kar qilmaytti. U achchiq tamakini ulap chekti. Öy ichi tamaka isigha liq toldi. Ziwidixan qattiq yötilip ketti — de, waysidi:
— Emdi boldi qilsila dadisi, tamaka chekken bilen ish ongshalmaydu. Özlirini asrisila.
Hapiz gep qilmidi. Shu tapta uning béshi zingildap aghrip turatti. Uning gep qilghusi kelmidi, ayali bilen takallishishni xalimidi. Uning xiyali peqet Qadir Yorghining sözidila idi. " Ejeb gep qildiya, xuddi mehelle komitétining yérini birer yerdin yötkep kelgendek, u yerler öz mülkidek. Yaq, uni shundaq towlatqini, xorikini shundaq östürüwetkini ashu mensipighu. Bu dunyada mensipi yoq, puli yoq ademning dawamliq mendek xestin xar halette yashishigha ishenmeymen. Towa dégüm kélidu. Ashu Qadir Yorgha bilen bir waqitlarda östengning lay sulirini düm yétip ichip xam pokoni (izahat: poko — qoqasqa kömüp pishurulghan qonaq néni) yep, tashlanmighan kona juwini bille yépinip hashar tügetken'ghu! Qildek mensepmu ademlerni özgertiwitidiken, ademlernila emes, xuyinimu özgertiwitidiken. Bolmisa Qadir Yorgha déhqanlarning halini chüshinishi kérek idighu. Uning özimu sépi özidin déhqan, shundaq turuqluq déhqanning ketminini chapmighinigha qarighanda ötmüshini untughan. "Ötmüshüngni unutma, shire churuqungni qurutma" dégen gep bikar éytilghan emes. U meyli qanchilik özgersun yenila mushu mehellidin chiqip kételmeydu... Men némilerni xiyal qilip kettim? Qadir Yorgha kim, men kim? U shuji, men déhqan. Yene kélip her ikkimiz ölsek mushu mehellidikiler oxshashla bir yerge depne qilidu. Undaqta talishidighan néme bar? Héchnéme. Men uningdin héchnéme talashmaymen, talishidighan yolummu yoq, talashsammu manga beribir uning shujiliqini élip bermeydu. Undaqta uning bilen némishqa qarshilishimen? Men qarshilashmidim, qarshilishish niyitimmu yoq. Nechche yildin buyan bir mehellilikkenmiz, hörmetni qilay dep keldim, emma u bilmidi. He désila méni, yurtdashlarni talap halimizni qoymidi, déhqanlargha ichi aghrimidi bu bedrekning. U shuji bolup Oybaghliqlar néme nep kördi, qanchilik rahet kordi? Héchkim rahet körmidi. Héchkim nep körmidi. Yaq nep körüptu, körgendimu özi hem Aqup Saxta, Qasim Samsaq, Sultan Petilar nep körüptu. Uningdin bashqilarning hali yenila way. Otning otqa ketti, suning suda qaldi. Nechche yildin buyan déhqanlar xélila hallinip, étige et qon'ghan, qorsiqi nan'gha toyghan bolsimu, lékin yanchuqi bosh. Qorsaq nan'gha toysila hésabmu?! Adem dégen bu dunyagha haywandek ishleshkila, japa tartishqila kélemdu? Yaq, adem oynishi, külüshi, ademdek yashishi kérek. Qadir Yorgha qaysi küni shuji boldi, shu kündin kéyin Oybaghliqlarning amiti qachti, hali xarablashti. Bolmisa ketmenni güpülditip chapidighan oghul bala azmu bu Oybaghda? Shundaq turup medeniyet inqilabi mezgilidikidek qerzdin qutulalmisa qandaq qilghuluq? Qadir Yorgha, hey Qadir Yorgha, sen oylap baqtingmu? Bashqa mehellidikiler némishqa bay, biz néme üchün namrat?! Yer bir, su bir turuqluq, bizning chapinimiz némishqa tizimizdin ashmaydu? Yaq, Men emdi yer térimaymen, bashqilar néme dése desun. Yaxshi gep üch kün, yaman gepmu üch kün, yer térimighan'gha adem ölüp qalmaydu. Qadir Yorgha manga teqsim qilin'ghan yerni qandaq qilsa qilsun. Biraq, Men emdi bu derdlerge chidiyalmaymen. "Erni nomus öltüridu, toshqanni qomuch" men yéqindin buyan az derd tarttimmu? Müshükke oyun, chashqan'gha qiyin boldi. Men derd tartsam, ular méning oyunumni körüshti. Méning erz qilghinim qilghan. Hakimni nechche qétim izdep bérip bolsimu körüshimen. Bu dorem birer yerge ketken bolsa nahiye bazirida üch — töt kün yatsammu meyli. Mendek bir déhqanning halini anglimaydighan emeldarning yoqluqigha ishenmeymen. Bu chaghqiche nechche yerge ehwalimni bayan qildim, lékin hemmisi deslipide xéli yaxshi geplerni qildiyu, kéyin némishqidr qumgha singgen sudekla boluwélishti. Bu yerde choqum bir jin bar. Zadi néme jindur? Way tangey, meyli némila jin bolsa bolsun, emdi méning yolumni héchkim tosup qalalmaydu. Yalang ayagh sudin qorqmaptu, deptiken."
Hapiz tang atargha yéqin shundaq niyetke kelgen bolsimu emma hakimgha yazidighan erznamining téxi yézilmighanliqini oylap, qandaq qilishini bilmey qaldi. Aldinqi qétimda erzni nahiye baziridiki merkiziy pochtixanining aldidiki chach — saqalliri aqarghan boway uning éghizidin chiqqini boyiche yézip bergenidi. Hapiz uni alte — yette nusxa köpeytken bolsimu, hazir yénida bir parchisimu qalmidi. Erznamini kimge yazdurushni bilelmey birdem oylandi. Lékin, bu Oybaghda erzname yazghudek birer ademni eske alalmidi. Bashqilargha desichu? Héch bolmisa kent bashlan’ghuch mektipining oqutquchilirigha désimu bir — ikki bet nersini yézip béridighu? Hapizning bu ishni bashqilargha uqturghusi yoq idi. Bashqilar uqtimu, boldi. Birer ademning müshüki yoqap ketsimu, u ishtin birer ash pishim waqit ötmey hemme adem xewerdar bolup kétidighan bu Oybaghda erz yazdurghanliqi pur bolup kétishi turghan gep idi. Uning üstige Hapizning özimu bashqilargha unche ishenmeydighan bolop qalghanidi. " Hemme adem jan saqlashningla koyida, héchkimning özige xapiliq, awarigerchilik tépiwalghusi yoq. Shunga, ademler heq gep qilishni, adaletni yaqlashni xalimaydighan bolup qaldi. Bezi ishlarni körsimu körmeslikke, anglisimu anglimasliqqa séliwélishichu téxi. Mushuning özidin qarighandimu, déhqan dégen shamalgha qarap ara atidighan ademler iken " Bu uning oyi idi. Shu xiyali boyiche u etrapidiki déhqanlardin aghrinatti, turup yene bashqiche oylaytti. Axirida " déhqan dégen qoydek yawash bende, kim hökürse, kim qiynisa, aramliq bermise sözsiz shuning arqisidin mangidu. Bu ularning bilimsizliki, hergiz aq — qarini perqlendürelmigenliki emes " dep xulase chiqiratti. Mana emdichu? Bir mehellidin ikki bet nerse yazidighan adem chiqmasmu? Uning xiyaligha tuyuqsiz Rozi Qasim keldi — de, köngli pallide yorup ketkendek boldi. " U yazalaydu, yazghandimu qamlashturup yazalaydu "
Etigenlik nashtidin kéyin, Hapiz udulla Rozi Qasimning öyige bardi. Rozi Qasim uni körüp ittikla ornidin turup supigha teklip qildi.
— Kel Hapiz axun, qéni yuqirigha chiq.
Hapiz supigha chiqip jaylishiwalghandin kéyin Rozi Qasim dastixan saldi.
— Boldi aware bolma, men téxi hazirla nashta qilipla bu yerge keldim.
— Shundaq bolsimu, tartinma, bu meschit bolmighandikin birer piyale bolsimu chay ichkin.
Birdemdila dastixan üstige meze kéltürüldi. Rozi Qasim uninggha chay sun'ghach soridi:
— Qandaq ehwaling, yaman emestu?
— Her halda mushunchilik.
— Bezi ishlarni bek könglüngge élip ketme, axsham öyüngge bérip körüshüp kéley dep oylighan, lékin harduqta baralmidim, bügün her néme bolsa özüng kepsen. Qéni chaygha baq.
Hapiz sundurulghan nandin bir parchini chaygha tekküzüp asta chaynidi. Uning chirayidin mijezining taza yoqluqini bilgen Rozi Qasimning ichi siyrildi. " Bu bicharige néme kélgülük bu! Ikki éghiz heq gep qilghan'gha bikardin bikar on nechche kün solap qoydi. Naheqchilikke chidimighanliqi üchün erz qiliwédi, mana emdi yéridin ayrilip qaldi. Hey tetür péshane, Hapizgha néme tartquluq bu!"
Hapiz qolidiki nanni yéwetkendin kéyin chayni püwlep, ghurtulditip ichiwetti. Rozi Qasim yene chay quymaqchi boluwédi, u özre éytti.
Dastixan yighiwétilgendin kéyin, Hapiz meqsitini udulla éytti. Rozi Qasim uning sözini anglap béshini lingshitti.
— Obdan oylapsen ukam. Meyli hakimning qéshigha bérip kelseng kél, men yézip bérey.
U ornidin turup tamgha qéqilghan qozuqqa ésilghan balisining boghchisi ichidin bir depterni aldi — de, meyde yanchuqidiki qelemge reng ichküzüp, ayali xemir yughuridighan dasni kigiz üstige düm kömtürdi — de, Hapizning dégini boyiche yézishqa bashlidi.
— Qéni anglap baq,— dédi Rozi Qasim yézip bolghanda,— sanga yarimisa qayta yazay.
Hapiz u pes awazda oqughan erznamini anglap chin qelbidin razi boldi.
— Nahayiti obdan boptu. Men oylighanlarning hemmisini yézipsiz rehmet,— dédi u Rozi Qasimgha.
— Yaq sanga rehmet, eger bu ishni hökümet tekshürup bir terep qilsa menla emes, bashqilarmu sanga rehmet éytidu,— dédi Rozi Qasim xiyalchan közlirini Hapizgha tikip,— hazir Oybaghliqlarning hemmisining yüriki su. Ular turghun sudek jim boluwalghini bilen hemmisi séni chüshinidu hem séni qollaydu, peqet ashkara halda jarastan'gha chiqalmighanla yéri bar shu. Ularning yüriki zéde, shundaq turuqluqmu ular heq gepni éytalmaywatidu. Sen bu dorem bosh kélme, eger hakim bilen körüshseng hemme gepni de. Ular heq — naheqni aydinglashturup bersun. Sen emdi qorqma, ularning alidighini, déhqanni qorqitidighini shu yerghu. Sen yerni tashlap berding, emma ach — yalingach qalmaysen, Oybaghliqlar séni waqti kelgende béshida kötürüshidu.
Hapiz Rozi Qasimning geplirini anglap sel rohlandi. U özining oylighini bilen Rozi Qasimning sözining bir yerdin chiqiwatqanliqini körüp uninggha qarap külümsiridi.
— Maqul, siz néme désingiz menmu shu. Bu qétim nahiyige barimen. Eger ular erzimni sorimisa, wilayetke, hetta ölkigimu barimen téxi.
— Emdi oghul balidek gep qilding. Heqiqet égilidu, sunmaydu. Partiye bar, u déhqanlarni hergiz tashliwetmeydu.
Ular shu tériqide birdem paranglashqandin kéyin Hapiz ornidin turdi. Rozi Qasim uni hoyla ishiki aldighiche uzitip chiqip dédi:
— Bügün — ete nahiye bazirigha barimen, dep yürme, anglisam hakim her shenbe küni puqralarning derdini anglarmish, shunga ögünlükke barghin.
— Maqul.
Rast dégendek shenbe küni Hapiz kün chéchilmastinla nahiye bazirigha yétip bardi — de, udulla hökümet binasidiki hakimning ishxanisining aldigha keldi. Ishik tüwide alte — yette kishi turushatti. Hapiz ulargha shundaqla bir qarap qoyup bir tal tamaka oridi — de, uni shorighach tamgha yölendi. Alahazel birer chay qaynam waqit bolghanda téléwizor ekranida heptide besh qétim körünup turidighan pakar boyluq, qangsharliq kelgen hakim katipini egeshtürüp karidorda peyda boldi. Katip ishikni échip bolghuche bolghan ariliqta hakim hemmeylen bilen qol éliship körüshti. Nowet Hapizgha kelgende u jiddiyliship sus titrep turghan qoli bilen hakimning sémiz, yumshaq qollirini ching siqti.
— Qéni ishxanigha,— dédi hakim ishikliri hangghirqay ochuq ishxanisini körsitip,— ishxanigha kirip kéteyli.
Hemmeylen ishxanigha kirishti. Hapiz ishik tüwide turup qaldi. Tégige import gilimi sélin'ghan, tam boylitip kreslo qoyulghan ishxanigha kirip, Hapiz ya ayighini séliwétishni, ya aldigha méngishni bilelmey qalghanidi.
— Kiriwéring,— dédi hakim uning xiyallirini biliwalghandek külüp turup.
Hapiz hakimgha qarap külümsirep qoyup kreslogha qarap mangdi. Hakimmu uninggha songdiship uning qarshi teripidiki orunduqta olturdi.
— Sili néme wejidin keldilikin?
Char saqal adem yanchuqidin bir waraq qeghezni élip hakimgha sundi. Hakim köz'eynikini taqap char saqal tengligen qeghezni élip aldirimay körüp chiqqandin kéyin dédi:
— Bu ishni aldinqi heptide muzakire qilghan. Düshenbe küni xelq ishlar idarisining bashliqini izlisile bolidu.
— Maqul hakim, maqul,— char saqal kishi ornidin turup hakimgha igilip salam qilghandin kéyin chiqip ketti.
— Sili qaysi wejidin keldilikin?— Soridi hakim kosa ademdin.
— Bir balam oqush püttürgili ikki yil boldi hakim, öydila olturidu. Shunga...
— Bu xéli qiyin mesile aka. Biz bu toghruluq yuqirigha doklat yazghan. Hazir nahiyimizde ottura texnikom, aliy texnikom mekteplerni püttürgenlerdin 300 — 400 bala bar, héchqaysisi teqsim qilinmidi. Eger doklatimizni yuqiri testiqlap qalsa, shu waqitta bir néme déyishsek, hazirche mendimu amal yoq.
— Maqul emise hakim,— dédi kosa ornidin turup.
— Silichu?
Hakimning sözi bilen teng chach — saqalliri uchtek aqarghan, közliri yashangghurap turidighan boway yanchuqidin bir waraq qeghezni élip sundi. Hakim uni tepsiliy körgendin kéyin soridi.
— Oghullirigha shu yerde ishligili nechche yil boldi?
— On yil.
— Sile öyde yalghuzmu?
— He'e, tikendek yalghuz.
— Ma'arip idarisidikiler bilen körüshmigenmu?
— Az dégendimu 50 qétim barghandimen. Her qétim barsam chirayliq wede béridu, lékin...
Boway némishqidur gépining axirini déyelmey qaldi. Hakim uning eptige qarap qoyup, iltimasqa yene bir qur köz yügürtüp chiqqandin kéyin dédi:
— Hazir yötkep qoyayli dések mewsum otturi, ma'arip dégenningmu özige tushluq qanuniyiti bar. 8 — 9 — Aylarda bir gep bolsa qandaq?
— Meyli hakim, sile néme désile shu... Sile bizning atimiz ornida. Silige mendin yanmisa Xudayimdin yanar jénim hakim...
— Undaq démisile, bu bizning xizmitimiz emesmu, xatirjem bolsila — he!...
Shu terzde xéli ötkende, Hapizghimu axir nöwet keldi. U yanchuqidiki Rozi Qasim yézip bergen erzni élip hakimgha sundi. Mektep balilirining titret qeghizige yézilghan iltimasni oquwétip hakimning birdin qoshumisi türüldi.
— Bu özi rast gepmu?— Soridi u awazini qoyuwétip.
— Rast, elheq rast,— dédi Hapiz aldirap.
— Bu ishni bashqa munasiwetlik orunlargha inkas qilmidingizmu?
— Dédim, yézigha, erziyet idarisige, intizam tekshürüshke, héliqi mu'awin hakimlarghimu pochtidin ewettim, lékin jawabi bolmidi.
Hakim ornidin turup, ishxana ichide uyaqtin — buyaqqa méngishqa bashlidi. U ishxanini ikki — üch chögiligendin kéyin birdinla toxtap yanchuqidin bir qap tamaka chiqardi — de, bir talni sughurup tutashturghandin kéyin qattiq shoridi. Hapiz hakimning aqpishmaq chirayining sel buzulghanliqini, tamaka tutqan qolining sus titrewatqanliqini kördi.
— Biz bir hepte ichidila tekshürüp, andin bir nerse deyli, maqulma?— Dédi hakim axir.
— Maqul... Hakim...
— Emise bügünche, xapa bolmay qayting — he!
Hapiz hakimning ishxanisidin köp héytliq alghan kichik balidek nahayiti xushal bolup qaytip chiqti. U bügün özini xizirgha yoluqqandek hés qilatti " hakim shundaq dédimu, boldi, bu ish axir hel bolidu. Men emdi utidighan boldum "... Hapizning aldigha uchrighanla ademni quchaqlighusi, ulargha hakimning dégen gépini dégüsi kéletti. Biraq, uninggha uchrighan ademler uninggha natonush idi. Shunga, u xushalliqini teste bésiwélip bu xush xewerni tézrek a'ilisidikilerge yetküzüsh üchün Oybaghqa qaytishqa aldiridi.


5

Bextixan qizining gep yandurghanliqini körüp térikti.
— Néme, néme déding? Bu gep séning aghzingdin chiqtima?
— Méning aghzimdin chiqmay, kimning aghzidin chiqatti?— Nisagül domsaydi,— her küni shu gepmu, uningdin bashqa gep yoqmu bu öyde...
— Sanga qandaq gep qilip bersek bolattikintang,— dédi Bextixan sel peskoygha chüshüp,— etrapinggha qarap baq qizim, sen bilen tengtüshlarning hemmisi öy — ochaqliq bolup boldi, biraq sen... Ya adem yaratmaysen, ya dadang bilen méning gépimni anglimaysen. Bu yer sheher bolsighu bir nori idi, biraq yéza dégende séning yéshingdiki déhqan qizliri ikki — üchtin tughup bolidighinini senmu bilisen. Emdi obdanraq oylan qizim...
Nisagül qolidiki piyalini üstelge qoydi — de, közlirini yérim yumup, bir nersini xiyal qilghandek jim boldi. Nisagülge bir éghiz söz kemlik, ikki éghiz söz artuqluq qilidighan bolup qalghanidi. U ötkende ikki — üch kün yoqap ketkende Toxtishah bilen Bextixan néme qilishini bilelmey ganggirapla qélishqan, ademning xiyalighimu kirip chiqmaydighan endishiler bilen weswesige chüshüshkenidi. Shu chaghda Toxtishahmu, Bextixanmu bu yalghuz bir talla qizidin bek ensirigen, barmighan öyi , izlimigen yéri qalmighanidi. Bextige yarisha u qaytip kelgendin kéyin, ularning köngli emin tépishqan, biraq yenila ata — ana dégen perzentining ghémini yeydighan bolghachqa, ularning köngli teltöküs aramigha chüshmigenidi.
" Qiz bala dégen xam gösh, uni saqlimaq tes, sen anisi bolghandikin qizinggha sözle, emdi toyini qiliwéteyli, alimadis birer ish bolsa qandaq qilimiz? U künlernighu Xuda közimizge körsetmisun, shundaq bolsimu her halda "Su kélgüche, toghan sal" ghan yaxshi." dégenidi Toxtishah we uning sözliri Bextixanni oylandurup qoyghanidi. U birer eplik purset tépip, qizi bilen yalghuz qalghanda gepning poskallisini dep bolghuche Nisagül gepning bélige tépip chiqip kétetti. Mana emdi...
Nisagül birdem oylan'ghandin kéyin, közini achti — de, soridi:
— Bu toyni kim qilidu?
— Sen... Sen qilmay men qilattimmu emise?— Dédi Bextixan térikip,— teptartmay dégen gépingni qara séning.
— Emise méni zorlimang, men yatliq bolghum kelgende sizge dey, bolamdu?
— Néme dégining bu qizim, men sendek chaghda ukangnimu tughup bolghan juma.
— Way boldi. Manga sözleymen, dep aware bolmighine emdi. Ademning köngli parakende chaghda...
— Sen undaq dégen bilen...
— Boldi... Boldi qilsangchu?! Toy qilimen, dep bek aldirap ketken bolsang, özüngning toyini qayta qiliwale boldi.
Nisagül özining xas xanisige kirip ketti. Bextixan uning bu qiliqidin sel xapa bolup, uninggha yene gep qilmaqchi bolup uning arqisidin kirdi. Nisagül kariwatta düm yétip yighlimaqta idi. Bu halni körüp, Bextixanning yüriki shorride échishti. Némila dégen bilen ana emesmu, qandaqmu ana perzentining yighisini körse köngli yérim bolmisun? Bextixan kariwatning léwide olturup qizining chéchini asta silidi.
— Xapa bolma qizim, dadang bilen méning qelbimnimu chüshen, esli sanga bu geplerni qilishim sel artuqchidu, emma senmu aq — qarini perq ételeysen. Boldi, yighlima qizim.
Nisagül yenila ésedep yighlimaqta idi. Bextixan uning yénida birdem olturup teselli bergendin kéyin asta yénip chiqip, aywandiki kresloda olturdi. U qizining némishqa özining sözige kirmeydighanliqini bilelmeytti. Shundaqtimu bir ana bolush süpiti bilen qizining kéyinki turmushigha köngül bolmeymu turalmaytti. U baya rast éytqan, u Nisagülning yéshida hazir aliy mektepte oquwatqan oghlini tughup bolghanidi. Emma, hazirqi jahanning baliliri néme boldikin? Ular némishqa burunraq bir öyge kirishni xalimaydighandu?
Bextixan ene shularni oylap, éghir uh tartti. " Jahanda ana bolmaq heqiqeten tes iken, eger ularmu kéyin ana bolsa choqum bizningmu halimizgha yétidu. Bir moridin tütün chiqirishning qanchilik teslikini, bala tughup qatargha qoshushning qanchilik musheqqetliklikini bilidu " U ene shularni xiyalidin ötküzup, téxi nashta qilmighanliqini ésige aldi — de, ornidin turup dastixan yénida olturdi.
— Ana, men nahiye bazirigha bérip kéley,— dédi Nisagül Bextixan dastixanni yighishturuwatqanda.
— Maqul, emma kech qalma juma...
— Bügün bir dostumning tughulghan küni. U yerdin qachan tarqaymiz, Xuda özi bilidu. Biraq, ana sen ensirime, bek kech qalsam hammamning öyide yétip, ete etigendila xizmetke kélip bolimen.
Bextixan qizining qéniq girim qilghan chirayigha qarap béshini lingshitti.
— Ilaji bolsa, burunraq kél.
— Maqul...
Nisagül chiqip ketkendin kéyin Bextixan öyde yalghuz qaldi. U bu yalghuzchiliqqa könüp qalghanidi. Toxtishahning yol méngishi, Yasin Chong ning biwasite qol tiqishi bilen u késel dégen bahane bilen dem élishqa chiqiwalghili töt — besh yil bolghanidi. Shuningdin bashlap u künini xiyal sürüsh bilenla ötküzüwetmekte idi.
Bextixan kariwat üstige özini tashlidi. Qizining bayamqi sözlirini eske aldi. " Hu izzitini bilmigen, téxi toy qilimen, dep bek aldirap ketken bolsang özüngning toyini qiliwal, deydiya. U emdi kichik bolmisa. Hey toy qil dése némishqa unimaydighandu ya özining pütüshken yéri barmidu? Eger shundaq bolsa men anisi bolghandikin könglidikini dewergen bolsa boliwérettighu? Belkim iza tartqandu. Xudayim uning könglige insap bérer. Bu yil toyini qiliwalsam kéler yili newrilik boldum dégen gep... Way hazirqi yashlarghu aldirap baliliq bolmaydighan boluwélishti. Ularche bala baqimen dep aware bolush exmeqning ishimish, "Baliliq öy bazar, balisiz öy mazar" dégenni ular bilishmeydu — de, bolmisa yashliqida bala baqsa, maghduridin kétip bolghuche esqatidu emesmu. Héchbolmisa balilarning balisini béqip qatargha qoshup bérey deydighan armanim bar. Bolmisa bügün toy qilamdu, etimu, néme karim..."
Bextixan ene shundaq xiyallar bilen birdem özini bezlidi. U künni ötküzüsh üchün birdem uxlimaqchimu boldi, lékin héch uyqu kélidighandek emes idi. U örülüp torusqa qaridi, wasa jüp qilip yépilghan torusning her wasisi uninggha yada bolup ketkenidi, u xiyal sürüp harghinida da'im ashu wasilarni sanash bilen özini gollaytti. Biraq, uning bügün wasa sanighusi kelmidi. Tosattin uning xiyaligha Toxtishah keldi. U tünügün etigen chiqip ketkenche, axshammu öyge qaytip kelmidi. Bundaq ishlargha Bextixanmu könüp ketkechke uningdin anche ensirep ketmigenidi. Bextixan — nechche yil ilgiri Toxtishah bashqa yerde qonup emes, öyge sel kechrek kélip qalsimu soqushatti. " Choqum séning sirtta tutup qoyghan öyüng bar. Bolmisa bir chirayliq xotunung, güldek öyüng, omaq baliliring tursa bu kéchigiche lelengship yürmeytting, qéni ochuq gépingni de!..." dep yaqisigha ésilghan chaghlirimu bolghanidi. Shu chaghlarda Toxtishah her xil seweblerni dep ayalining könglini éliwalghanidi. Kéyin bolsa " bu qérighan, yéli chiqip ketken ademni bashqa ayallar qandaq qilar — he!" Umu bu jénida birer kimni razi qilalmaydu. Bundaq erge bashqa ayallarmu nezer — közini sélip qoymaydu, dep öz könglige teselli bérip keldi. Bezi chaghlarda mushu toghruluq gep bolup qalsa, Toxtishah " way xotun, yashtin qérisi yaman dep anglimighanmu. Konilar "Qonaqning saqili aqarsa, mediki qatidu... dep bikar éytmighan dep qoyatti. Biraq, Bextixanning bu gepler bilen perwayi pelek idi. Uning emdi héliqi ishlargha anche köngli tartip ketmeytti.
Bextixan tamdiki sa'etke qaridi. Sa'et ikki bolghanidi. U sel ensiridi, tünügün chiqip ketken adem téxiche bolmisa, birer ish bolup qalghanmidu?... U ornidin turup öyning bulungidiki üstel üstidiki telefon turupkisini qoligha aldi — de, Toxtishahqa chaqirghu berdi. Hayal ötmey telefon jiringlidi.
— Wey, dadisimu? Nede özliri?— Dédi Bextixan aldirap.
— Men nahiye bazirida.
— Bügün burunraq qaytip kelsile.
— Azraq ishim bar, tügitelisem bügün, tügitelmisem ete barimen...
Bextixan yene bir nerse démekchi boluwédi, angghiche Toxtishah turupkini qoyuwetti. Bextixan éghir uhsinip yene bayamqi ornigha keldiyu, shartla arqisigha yénip sin'alghuni basti. Téléwizorda chet’elning bir filimi köründi. U bayamqi jayigha kélip olturup téléwizorgha tikildi. Ekranda 19 — 20 yashlar chamisidiki yashlar söyüshkili turdi. Shu'an uning toxtap qalghinigha xéli bolghan héssiyati qayta qozghaldi. Uning bedenliri jughuldap tikenliship, ajayip bir xil sézim pütün jismini öz ilkige aldi. Közliride küchluk bir xil intizarliq eks etti. Uh, ajayip... ajayip bir ish boldighu bu... U xuddi yash waqitliridikidek boshqine ingridi. Shu tapta uning yashliqi köz aldigha keldi. U desliwide Yasin Chong ning yatiqida, uning küchluk bilekliri arisida mushundaq héssiyatqa kelgen, mushundaq ingrap... Tashlighanidi. Mana uzun zamanlar ötüp ketkendimu shu ishlar hélihem éside turuptu... Ajayip shérin künler idi u... Qanche eslise erziydu... Bextixan özini astaghine kariwatqa qoyup berdi. emdi uning köz aldida Yasin Chong eks etti. Teshnaliq arilashqan sézim hélihem uni ghidiqlaytti, u özi bir — ikki yildin biri hés qilmighan bir xil tebi'iy héssiyat uni qiynaytti.
Bextixan shu halette xamushluq ilkide xéli uzun yatti. Bir waqitta sin'alghuning léntisi tügep, téléwizorning sharildighan awazini anglighandin kéyinla u özige keldi — de, érincheklik bilen ornidin turup téléwizorni öchürüwetti. Uning bayamqidek yene yatqusi, xiyaliy huzurning temini tétighusi bar idi. Epsus... Bextixan yétip baqti. Emma, bayamqi héssiyat alliqayaqlargha ghayip bolghanidi. Shundaqtimu u shu gherezde xéli uzun yatti. Uning méngisi quruqlinip qalghandek emdi héchnémini oylighusi kelmeytti. Biraq, közlirini yumup yatqini yatqanidi.
Gugum öz perdisini zémin'gha yayghanda u érincheklik bilen ornidin turdi. Bextixanning qorsiqi achqanidi. Emma, tamaq étishke rayi barmidi, birnechche tal tuxumni cheynekke sélip gaz ochaqning otini yaqti. Hayal bolmayla cheynek qaynidi. U tuxumni süzüp kariwatqa dastixan saldi — de, tuxumni soyushqa bashlidi. Shu esnada sirtta mashinining signal awazi anglandi... " U kelgen oxshaydu,— dep oylidi Bextixan,— bügün ejeb burun qaytip kepta " U yenila öz ishi bilen meshghul boliwérdi. emdila bir tuxumni soyup aghzigha salay déyishige ishik échildi. U ishiktin kirip kéliwatqan kishige qarap heyran boldi. Öyge Yasin Chong deldügünüp kiriwatatti. U ornidin tizla turdi — de, uni kariwatqa teklip qildi.
— Qéni , yuqirigha chiqsila.
Yasin Chong kariwatqa chiqip jaylishiwalghandin kéyin Bextixan uninggha chay quydi.
— Qéni , chay ichsile.
Yasin Chong chayni élip, asta léwige tekküzdiyu, ichmestin küldi. Buni körgen Bextixan heyran bolghandek qaridi.
— Chéyingiz hazirmu léwimni köydürelemdu, yoq? Sinap baqay,— dédi Yasin Chong külkisini toxtitip . Gep tégide gep barliqini hés qilip bolghan Bextixanmu bosh kelmidi.
— Burun köydürgendin kéyin, hazirmu köydüreler...
— Yéqinraq kélmemsiz emise?— Dédi Yasin Chong piyalini dastixan'gha qoyup, qollirini kérip,— sinap baqay...
Bextixan uning bundaq qilishini kütmigenidi. U alaqzade bolup ishikke qaridi.
— Xatirjem bolung, shopur ketti. Bu yerde ikkimizdin bashqa adem yoq.
— Shundaqtimu éhtiyat qilayli, alimadis balilarning dadisi...
— U heqachan bügünmu kélelmeydu...
Bextixan sel aldighiraq sürüldi. Shu ariliqta u Yasin Chong ning sémiz qollirining arisigha kirip bolghanidi. U Yasin Chong ning betbuy haraq purap turidighan, ademning könglini élishturidighan léwige éghizini yaqti, shu'an uning jismi érip ketkendek tuyulup, bayamqidinmu küchlük bolghan bir shérin sézim bilen astaghine ingridi...


6

Xéli künlerdin buyan Oybaghliqlarning hemmisi öz ishi bilen bend idi. Kéwez térilidighan yerlerge sulyaw yopuq yépilip bolghan, küzgi bughdayning tong süyi sélinip, ishlar bir yaqiliq bolup bolghanidi. Shundaqtimu déhqan dégen künini bikar ötküzettimu?! Arqa — arqidin ulinip kélidighan ish ularni aram aldurmaytti. Mömin Saqal öyning arqisidiki nechche qedem kengliktiki bikar yerni etigendin buyan tüzlewatatti. U bu yil bu yerge birnechche tüp méwilik köchet tikmekchi idi. Shunga, u etigendila bu yerge chiqiwalghanidi. Tuyuqsiz mehelle komitét teshkili tereptin yuqiri awazliq kanaydin naxsha awazi anglandi. Naxsha awazi deslipide pes anglan'ghan bolsimu, kéyin bara — bara kötürüldi. " Yene ish chiqqan oxshaydu " dégenni xiyalidin ötküzdi u. Démisimu Oybaghliqlarning hemmisi shuni yaxshi biletti: kanaydin naxsha awazi anglandimu, shu küni birer muhim ish anglitatti. Rast dégendek bir naxsha tügishigila Qadir Yorghining boghuq awazi anglandi.
— Obyaghliq déhqan yoldashlar, diqqet qilayli, diqqet! Yéziliq partkom, hökümetning orunlashturushi bilen bügündin étibaren mehelle komitétimizda etiyazliq köchet tikish bashlinidu. Shunga, emgek küchi hésablan'ghan barliq yoldashlar mehelle gurup bashliqining orunlashturushi bilen bir tutash halda körsitilgen bagh özgertish liniyiside derex késishke qatnishish kérek. Eger qatnashmighuchilar bolsa bir künlüki üchün 30 yüendin jérimane töleydu.
Mömin Saqal miyiqida küldi, " yene hashar,... tügimeydighan hashar... Aram Xuda özimizning ishini qilidighan waqitlarmu kélermu. Téxi tünügünla mehelle ichidiki ériq — östenglerni rémont qilimiz, waqti aran bir kün depla hashargha yighdi, nedikini sap — saq alte kün hashargha ishleptimen. Kelmigenlerdin künige 30 yüendin jérimane alimiz, dep shunche qorqutsimu bir guruptin hashargha barghini aran on adem. Yene bügün... Way qurup ketsun bu jérimane... dégen bilen pichaqmu loq göshke ötidu, hergiz söngekke ötmeydu. Qéni ashu Aqup Saxtidin, Tursun Maruqtin jérimane élip baqsunchu?... Ulardin hergiz alalmaydu hem almaydu. Gösh bilen yagh bir tughqan, piyazning köygini köygen, shundaq emesmu?..."
Oghulxanning nashta qiliwélishqa towlishi Mömin Saqalning xiyalini bölüwetti. U ketminini ishligen jayidila qoyup supa üstige sélin'ghan dastixan aldigha keldi. Oghulxan uning aldigha bir qacha komulekni qoyghach soridi.
— Bügünmu hashar barmiken dadisi?
— He'e, orman késimiz deydighu...
— Bu ademler ejeb ish qilidiken, deslipide borandin mudapi'e körimiz, dep jigde bilen qara térek qoyduq, kéyinki yili bagh yasaymiz, dep ularni qomurup tal qoyduq. Uzaqi yili pile baqimiz, dep üjme qoyduq. Bu yil emdi néme qoyarmiz dadisi?
— Way tang, kim bilidu ularning ishini, néme qoysa qoymamdu, — dédi Mömin éshini ichiwétip, — biz özimizning ishinila bileyli.
Oghulxan érining mijezining bügün bashqichila bolup qalghanliqini sézip jim boldi. Shu arida Sidiq Peshtaq öyge tekellupsizla kirip, ishtiha bilen ghizaliniwatqan Mömin’ge dédi.
— Téz bol Mömin axun, hashaghar bar...
— Ma...
Mömin Saqal " maqul " dégen gepnimu dep bolmastin Sidiq Peshtaq qandaq aldirap kirgen bolsa, shundaq aldirap chiqip ketti.
— Bu mehellide bashqa adem yoqtek he désila bizning öyge kiridiken'ghu bular, — dep ghodungshidi Mömin .
— Aldi bilen bashqilarni ishqa heydise, ular kelmisimu siz barattingiz emesmu...
— Könüp qalghan gep, — dédi Mömin ashning süyini qacha bilen kötürüwétip, — qandaq qilghuluq, kön'gen xuy dégen shu.
Du'adin kéyin Mömin öyning arqisigha ötüp, ketmenni hoyligha ekirip qoydi, andin kichikrek bir paltini élip chiqip ketti...
Chashka waqti bolghanda mehellidikiler aran yighilip bolushqanidi. Sidiq Peshtaq bügün yighilghan on nechche ademni bashlap mehellining gherbiy jenub teripidiki Zirip Kasining öyige keldi. Bu chaghda Zirip yel qoyup bergen harwisining ich kamirini ongshash bilen aware idi. Sidiq Peshtaq uninggha mundaqla qarap qoyghandin kéyin, arqisigha egeshtürüwalghanlargha buyruq teleppuzi bilen dédi.
— Mehelle komitétining qarari yoldashlar, öy aldidiki yoldin bashlap 30 métirdin artuq jaydiki hemme derex késilidu. Emise bashlanglar...
Uning bilen bille kelgenler bu gepni anglap sel heyran bolghandek jim turushti.
— Ménginglar, téz bolunglar — he! Bügünki wézipe éghir. Qandaq qilip bolmisun, wézipini bügün tügetmisek bolmaydu, héli Qadir shujimu özi kélmekchi, shuningghiche bir ish qilayli.
— Mundaq qilsaq bolarma? — Dédi Mamut Tülke tengqisliqta qalghandek, — bu derexler emdi kalte bala bolghudek boptiken. Yene ikki — üch yil texir qilsaq Zirip Kasimu xéli bir etliniwalarken.
— Hey, néme dewatidu mawu, — dédi Sidiq Peshtaq közining paxtisini chiqirip, — bu sala qilidighan ish emes maxma, yacheykining qarari.
Bu ariliqta Zirip Kasa qiliwatqan ishini toxtitip , Sidiq Peshtaqning yénigha keldi — de, soridi.
— Buni némishqa késimizken adash?
— Némishqa bolatti, bu yil Oybaghda chong bagh bina qilimizken.
— Méning térikimni kesmisek bagh bolmamdiken bu Oybaghda?
— Séningla emes, hemme ademning 30 métirning sirtidikisi késilidu. Bügün mushu yerdin bashlaymiz. Qéni emise bolunglar...
U gepni dep bolup etrapidikilerge qaridi — de, hemme kishining jim turghanliqini körüp achchiqi keldi. U Mömin Saqalning qolidiki paltini élip yorghilap yürüp chamdap, 20 — 30 qedemche mangghandin kéyin yotidek chongluqtiki bir top qara següge palta saldi.
— Hay toxta nakes, — dep uning aldigha yügürdi Zirip Kasa, — men téxi séni chaqchaq qiliwatidu, désem bu derexni rasttinla késiwatisina.
— Sanga chaqchaq qilghili kimning cholisi, Qadir shuji kes, dédi. Men buyruqni ijra qilwatimen.
— Boldi qile ukam, — bayatin béri jim turghan Rozi Qasim ularning yénigha kélip, Sidiq Peshtaqning qolidiki paltigha qol uzartti, — telpikini élip kél, dése béshini késiwetmeyli, qarighina, bu derexler némidégen yaxshi kökligen, bayam Mamut axun toghra dédi. Bu yil méwilik derex qoyidighan jayning yaghachlirini késeyli, qalghanlirigha tegmeyli — he!
— Sen néme dep popang kötürisen, men dégenni qilip artuq ishlargha arilashma, — dédi Sidiq Peshtaq qolidiki paltini keynige ötküzüwélip, — bu dégen nahiyining, uningdin qalsa yézining qarari juma...
— Buni bilimen, emma...
— Néri tur, manga gep qilish salahiyiting yoq,— Sidiq Peshtaq qolidiki paltini égiz kötürdi — de, derexke yene küch bilen chapti.
— Toxta, hey toxu poqi, — dédi Zirip Kasa warqirap, — héli bikar obdan bolmaydu. Yaghachni kesme, deymen...
Sidiq Peshtaq yene ishni toxtitip , paltini chöridi.
— Qandaq qilatting, bu dégen buyruq.
— Ananggha de bu buyruqingni, lékin yaghachni kesme.
Sidiq Peshtaq, Zirip Kasining elpazining yamanliqini körüp, sel chöchüdi — de, qolidiki paltini yerge tashlidi.
— Emise sen hemmige jawab qilisen — he!
— Xatirjem bol, bu ishqa özüm ige.
Sidiq Peshtaq yerge shalaqqide birni tükürüwetkendin kéyin udul mehelle komitét ishxanisi terepke qarap téz — téz mangdi.
— Akisining qéshigha ketti, — dep küldi Mamut Tülke hijiyip, — artuqini késip bérer...
— Senmu undaq déme, — dédi Rozi Qasim uninggha leppide qarap, — uningghimu tes.
Héchkim Rozi Qasimning gépige bir néme démidi. Ular shu yerdila zong olturushti.
— Emdi qandaq bolar? — Dédi Mamut Tülke, — Qadir Yorgha özi kélermu?...
— Belkim... Emma umu eqil igisighu, héchbolmisa qapaqtek kallisidiki oshuqtek méngisini bolsimu ishliter, qarap turup déhqan'gha ziyan urmas...
— Toghra déding Rozaxun, — dédi Mömin Saqal qolidiki tamaka köyündisini yerge tashlap, puti bilen éziwetkendin kéyin, — esli shundaq qilsa bolatti. Biraq, hich eqlim yetmeydu. Her yili bir qétim xilmu xil derexlerni tikiwatimiz. Emdi anglisam téreklernila emes, üzümnimu qomuruwetküdekmiz. Shuninggha qarighanda, bu yil pile baqmisaq kérek.
— Shundaq oxshaydu, buni Xuda qaysi padishahning diligha salghankin? Nahayiti belen ish boptu. Bolmisa ghazang taliship urushqan, pile öldi dep jérimane töligen, kémeyginini bashqilardin sétiwélip ötküzgen bolattuq. Hey...
— Héliqi yilichu, — dédi Obul Yaghaq, — üch — töt kün yamghur toxtimay yaghdi, men ömrümge kélip undaq qattiq yamghur yaghqinini körmigen. Öydin yamghur ötüwatsimu karimiz bolmay, hemmimiz pile bilenla qalmiduqmu. Qadir shujining adem ölse meyli, lékin pile ölmisun, dep kanayda towlighinichu téxi... Menmu anam késel yatsa karim yoq, bazardin 300 yüen'ge sulyaw ekélip pilexanining ögzisige yaptim. Axiri pilining hemmisi ölüp, 720 yüen'ge Loptin pile ghozisi ekélip bérip qutuldum.
— Ishqilip bu jahanning ishliri ajayipken, héchnémini bilgili bolmaydiken — he, Rozaxun?
— Némini deysile, Sulayman?
— Déhqanlarni bay qilimiz, dep her nahiyige birdin yipek zawuti salghinichu?
— U esli déhqanlarni bay qilish üchün qilin'ghan tedbir — dédi Rozi Qasim sel oyliniwalghandin kéyin xorsinip, — esli ikki — üch nahiyige birdin salsimu bolatti. Emma, herbir nahiyige birdin saptiken, shu chaghda hökümet némini oylidi bunisi qarangghu. Yézilar yollighan üjme dérixining sanigha qarap, pilini köp baqqili bolidu, pile köp bolsa, bir — ikki zawut bir terep qilip bolalmaydu, dep oylighan chéghi. Lékin kim bilsun, öydiki hésab bazargha toghra kelmidi.
— Mushu nahiye bashliqlirimu birer ishni oylap qilmaydighan oxshaydu. Bolmisa nahiyimizde besh yilda alte zawut quruldi. Deslipide yiligha qanche pul kirim bolidu, dep toxtimay xewer qilishti, kéyin hemmisi weyran boptu. Buni sürüshtüridighan adem yoqmidu?
— Biz buninggha bash qaturmayli, — dédi Rozi Qasim etrapqa bir qariwetkendin kéyin, — chong ishlar bilen bizning néme karimiz — he! Ademni xatalashturidighan undaq geplerni qilghuche singgen nénimizni yeyli.
— Durus, toghra dédingiz, — dep testiqlidi Mömin Saqal, — bundaq ishlargha yuqirida bashliqlar barghu...
— Emise, hazirqi ishqa bash qatursaqqu bolar, — dédi Zirip Kasa, — men etigen höjjetlerni hésablap baqtim. Bashqisini démigendimu töt yilningyaqi men hödde étizigha tikken oruk, chilan, shaptul dégenlerge 800 yüendin köp töleptimen. Bu yil anglisam, anar tikermishmiz. Yene nechche pul yighidu, bunisi qarangghu, mushundaq qiliwersek biz déhqan xeqning yanchuqida pul turamdu zadi?...
— Séningla emes, hemmimizning shundaq, deyli dések téxi, démeyli dések téxi, — dédi éghir xorsin'ghan Sulayman.
— Ughu shundaq, emdi qandaq qilimiz? Tash bilen yaghach teng bolghini nede bar, ya bular bilen teng bolghili bolmisa...
— Yerni 30 yilliq berduq, déhqan qandaq bashqursa ixtiyari, özi térisimu, ijarige bersimu bolidu, dégen'ghu bolmisa...
— U dégen émizgü, sen özüngning ishing bilenla bolup ketseng, mehellide Qadir shuji bilen Sayim Pasargha qilidighan ish qalmas, u chaghda Toxtishahningmu ichi pushup, künde haraq tungining yénidin kélelmes...
— Bizmu könüp qalduq, — dédi Rozi Qasim estayidilliq bilen, — mushu yerde olturghanlardin nechchimiz özimizning ishi bolsimu, bikar qalsaq étiz béshigha barmaymiz. Künde alte qétim süylep, yette qétim heydigendila andin mangimiz.
— Ughu shundaq, — dédi Zirip Kasa béshini lingshitip,— bizmu boluwalduq. Eger bezide teshkildin süylep turmisa, özimizning déhqanchiliqini qilay démey laghaylap yürginimiz yürgen.
— Senmu jayida tapalmiding, — dédi Sulayman, — déhqan dégen uruqni qachan sélip, qachan perwish qilishni, qachan perwish qilip, qachan pishqanda yighiwélishni bilmemdu. Térish, yighishtila emes, hetta sughurush, otashqimu neq meydan échiwatsa, herqandaq ish belgilen'gen kündin bir — ikki kün burun, ya kéyin tügise, jérimane qoyuwatsa, kimningmu yüreklik ishligüsi kelsun?!
— Boldi qoyunglar, — dédi Rozi Qasim qushqach baliliridek bir — birige söz bermey sözlewatqanlarni jimlep, — belkim buni texniklar ilmiy usul bilen békitkendu...
Bashqilar uning sözige qoshulmighandek bashlirini irghitishti. Shu chaghda Obul Yaghaq mehelle tereptin kelgen bir top ademni körüp warqidi.
— Way, qaranglar awu yaqqa.
Olturghanlarning hemmisi u körsetken terepke qaridi. Qadir Yorgha bir top ademni bashlap kéliwatatti.



Dawami bar.

Mushtiri
22-05-05, 13:02
Bu Shundaq Jahan (20)




7

Zirip Kasa meyli unisun, meyli unimisun, uning öyining arqisidiki qarisa ademning zoqini qozghaydighan, emdila jege bolushqa bashlighan 1060 tüp térek késiwétildi. Uningla emes, Oybagh tewesidiki xéli köp sanliq kishining öyining arqisidikimu, étiz béshidikimu, meyli qandaq derex bolushtin qet'iynezer késip tashlandi. Her tüp derexke palta urulghanda, herbir tüp derexke here sélin'ghanda, herbir tüp derex qaraslighan péti yerge güppide chüshkende, derex igisi xuddi otqa chüshken qildek tolghinatti. Biraq, héchkim chish yérip, bir nerse déyelmeytti. Yaq, déyelmeytti emes, déyishni xalimaytti. Chünki, ular Zirip Kasining yaghichini kesken tunji küni bu yerde bolghan jedelni anglighan, körgen, Qadir Yorghining uni qandaq tillighanliqini, Sayim Pasar, Qasim Samsaqlarning Ziripni qandaq düshkélep, diligha azar bergenlikini bilgenidi. Ular peqet jim turuwélish arqiliqla qarshiliq bildüretti. Emma, Qadir Yorgha bashqiche yol tutqan bolup, mehelle tewesidiki barliq xaretlerni (izahat: xaret — yaghachchi) yighip, yaghach késish guruppisi qurup, mushu ish tügigen haman ularning bir yilliq mejburiyet emgikini kechürüm qilidighanliqini jakarlighanidi. Bésim we alte künlük ish bilen yilliq hashardin qutulush oyi xaretlerni köndürgenidi.
Yol boylirida, étiz bashlirida herxil derexler urushta qurban bolghan eskerlerdek yétishatti. Kishiler birde derexlirige échinsa, birde qum — boranning zira'etlerge tesir yetküzüshidin ensireytti. Emma, yenila ularni bir terep qilishqa mejbur idi. Derexler késilip, üchinchi küni mehelle komitét qorasidiki kanay yene sayridi.
— Oybaghliq yoldashlar, diqqet qilayli, diqqet! Muzakire qilish arqiliq késiwetilgen derexlerni ikki kün ichide bir terep qiliwétish qarar qilindi. Eger kimiki belgilen'gen muddette yötkep, kötikini chiqirip bolmaydiken, yaghichini mehelle komitét musadire qilidu, chiqiralmighan bir tüp kötek üchün on yüen jérimane qoyulidu.
Buni anglighanlar epsusluq ichide bashlirini irghitishti. Emma, mehelle komitét bashliqliri dégendek qilmaymu amal yoq idi. Derexlerni waqtida yötkimise, zira'etke dexli bolatti. Étiz üstidila bir terep qilishning imkaniyiti yoq idi. Shunga, ular derexlerni yötkishi, köteklerni chiqirishi kérek idi. Déhqanlar axir öz ishini qilmay bolmidi. Ularni hemmidin bekrek qorqitidighini jérimane idi. Téxi yerge sulyaw yopuq yépilmastinla nechche adem sulyawning egri tartilip qalghanliqi, qirining égiz bésilip qalghanliqi, sughurush ériqining ölchemlik, tanab boyiche chépilmighanliqi üchün küzde satidighan paxta pulidin jérimane töleydighanliqi heqqide aq qeghez üstige titrep turghan qollirini basti, elwette qol basqaniken, jérimane tölishi kérek, yene kélip yanchuqida taraqlap turidighan neq puli bolmighanliqi üchün buni küzde paxta satqanda tölishi kérek idi. Shunga, héchkimning jérimane töligüsi kelmeytti.
Derexler türküm — türkümlep késilgechke mehelle xuddi bir kéchidila cholliship qalghandek körünetti. U yer — buyerdila qélip qalghan derexler ademge mazar béshidiki sheddini eslitetti. Bu yer bina bolghandin kéyin, her yili orman tikilip kelgenidi, buni hemmeylen biletti. Emma, héliqi yillarda polat tawlashta ketmen'ge sap bolghuchilik derexlerning hemmisi késilgenidi, yéshi chonglarning déyishiche, shu waqittimu mehelle mana mushundaq chölderep qalghaniken. Kéyin teklimakanning qumi mehellining térilghu yerlirini bésip ketkenti, 20 — 21 yildin buyan arqa — arqidin köchet tikish arqiliq qum ünümlük tizginlen'gen bolsimu, bu dorem yenila...
Aqup Saxta derex késilgendin buyan xélila aldirash bolup qalghanidi. U birnechche ademni egeshtürüwélip, hedep soda qilmaqta idi.
— Bu dérixingni satamsen Sulayman?— Dédi u aldirash ishlewatqan Sulaymanning qéshigha kélip.
— Satimen, — dédi Sulayman béshini kötürmeyla.
— Qanchidin bérisen?
— Özüng de.
— Yaghach séning, sen baha qoy.
— Yigirme yüen.
Aqup Saxta yerde qalaymiqan yatqan derexlerge mundaqla qarap qoyghandin kéyin dédi:
— Nechche tüp?
— 825 Tüp.
— Besh yüendin béremsen?
— Sende barmu? Men alay, — dédi Sulayman te'eddi bilen, — yaghachqa qarap béqip bir néme de.
— Qaridim, yaghach séning bolghachqa, bek chong körünup ketken gep, bolmisa ishletkili bolmaydu buni. Qandaq, béremsen?
— Yaq.
— Alte koy.
— Satmaymen.
— Yene beshmo qoshaymu?
— 15 Yüendin bir tiyin kem satmaymen...
— Emise özüng bil...
Aqup uning qéshidin néri ketti. U üch — töt kündin buyan xéli köp yaghach alghanidi. Shu küni alghinini utturluq nahiye baziridiki yaghach sodigirige ötküzup xéli payda aldi. Uningmu öz aldigha soda qarishi bar idi: " sodini namrat bilen qilish kérek. Ular köp baha talashmaydu. Emma, sel hallan'ghan adem bilen soda qilsang, sanga payda yoq..."
Mehellidikiler toxtimay ishleshti. Axir Qadir Yorgha belgiligen möhlet ichide késiwétilgen yaghachlarni bir terep qilip bolushti. Emdi yene ish chiqqanidi. Bikar bolghan yerlerge, hetta küzgi bughday térilghan étizlarghimu anar tikish üchün kichik ériqlar élinishi kérek idi.
— Men bughdayni buzmaymen, — dédi Rozi Qasim qir béshida turghan Sayim Pasargha qarap, — qarap turup bughdayni buzsaq, yazda hosul chiqsa bolar bu yerdin...
— Biz bughdayning hemmisini buz démiduq, peqet anar tikish üchün ériq al déduq, — dédi Sayim Pasar hürpiyip.
— Anar tikidighan adem küzde déseng bolmamdu emise,— dédi Rozi Qasimmu, — emdi qarap turup bizni qiynighuche.
— Géping bolsa, yézigha bérip Toxtishah shangjanggha de. Biz némini orunlashtursa shuni qilidighan adem, erz qilimen déseng, nahiyide töt derwaza ochuq.
— Méning erz qilish niyitim yoq. Eger shundaq niyitim bolsa, sen körsitip qoymisangmu bériwérimen.
— Emise ishingni qil. Bolmisa jérimane...
— Méni qorqitimen, dep oylima Sayimaxun, sen bashliqtin qorqqan bilen men qorqmaymen. Chünki, méning éliwétidighan emilim yoq. Déhqan dégen'ge ketmendin özge jazamu yoq. Lékin, gepni singishlik qil — he!
— Qandaq qilsam séning néme karing? Bilip qoy, bu dégen qarar... Men mehelle partiye yacheykisining qararini ijra qiliwatimen.
— Uningdin chongraq yerning qarari bolsimu meyli, lékin özüngni tutuwal.
Sayim Pasar Rozi Qasimgha gep tépip bérelmeydighanliqini hés qilip, néri ketti. Démisimu u Rozi Qasimgha gep tépip berelmeytti. Rozi Qasim orunluq, ilmiy sözliri bilen uni nechche qétim nurghun ademler arisida let qilghanidi. Bügün mehelle komitét ishxanisi aldigha xéli köp adem yighilghanidi. Yéziliq orman ponkitining texniki anar tikish qa'idilirini sözlewatatti. Lékin, déhqanlar uning sözini anglighandek qilsimu, öz gépi bilen bend idi.
— Hemme yerge anar tikiwetsek, kéyin ash — nan yémey anar yemduq néme, — dédi Sulayman ghodungship.
— Uni héchnéme dep bolmaydu, — dédi Zirip Kasa, — anarni mushundaq tiksek, belkim déginingdek bolar.
— Uni biz yémeymiz, bazargha epchiqip satimiz, hemmisini özüng yéseng pul xejlimemsen?
— Hemme ademde anar tursa, uni kim alatti.
— Alidighan yer barken. Wilayette bir zawut barmish, mexsus anarda haraq yasarmish, bazarda eng erzan bersimu, bir jingi 150 koymish.
— Halalni haram qilidiken — de, emise...
— Diqqet qilayli yoldashlar, mayerde ma adash silerge paydiliq gep qiliwatqandikin, birdem qisip olturayli, — dédi Qadir Yorgha warqirap, — emdi kim gep qilsa, iza ishitidu mendin.
— Telep shundaq yoldashlar, emdi anar köchiti tarqitilip bérilidu. Baya dégendk tiksenglar bolidu. Qaldisi Qadir shujining qoshumche qilidighan gépi bolsa... — Dédi texnik Qadir Yorghigha qarap.
— Yoq.
— Emise anar köchiti bar jaygha béringlar...
Déhqanlar ornidin gürride turushti. Ular Qadir Yorghining arqisidin mehelle komitét ishxanisining yan teripidiki étizliqqa döwilep qoyulghan köchet yénigha kélishti. Qasim Samsaq köchet tüwide bir depterni tutup turatti. Héchkimningmu uning bilen kari bolmidi, hemme anar köchitini körüsh üchün aldiraytti. Shu esnada ularning yénida yerdin ün'gendekla Exmet Yaqup peyda boldi — de, déhqanlargha égilipqina salam qilghandin kéyin, uttur anar köchiti döwilep qoyulghan yerge kélip éngishipla bir tal köchetni qoligha élip asta egdi. Tuyuqsizla ademning kichik barmighichilik kélidighan köchet qarsside sunup ketti. Exmet Yaqup köchetning sun'ghan yérige taza inchikilep qarighandin kéyin, uni asta yerge tashlap, yene bir tüpni élip egdi.
— Undaq qilsila sunup kétidu shangjang, — dédi Qadir Yorgha uning yénigha kélip xushametkoyluq bilen hijiyip .
Exmet Yaqup uni hazirla körüwatqandek taza obdan bir qariwalghandin kéyin soridi.
— Bu köchetlerni qachan ekelgen?
— Tünügün kech.
— Nedin.
— Piyalmidin.(izahat: Piyalma — yer nami)
— Uni ejeb kömüp saqlimapsilerghu?
— Bügün tikidighan bolghandikin dep emdi... — Dédi Qadir Yorgha özige mas kelmigen bir xil yasalmiliq bilen béshini lingshitip.
— Qurup ketse qandaq qilisiler?
— Bir kéche dégen'ge qurup qalmas shangjang.
— Emise siz buni sundurup béqing, — Exmet Yaqup qolidiki köchetni uninggha tenglidi, — qorqmay sunduriwéring, pulini men töleymen...
Qadir Yorgha köchetni qoligha aldiyu, lékin némishqidu sundurmidi.
— Qarap turisizghu, bolmamsiz?
— Emdi shu... Azraq shamaldighan gep shangjang, lékin chataq yoq. Telep boyiche tikip obdan perwish qilsaqla choqum yüzde — yüz tutidu.
— Him, shundaqmu? Shundaq bolarmu? — Dédi Exmet Yaqup, — mana özingiz qarap béqing, qarighanda besh — alte kün mushu yerde turghandekmu qandaq?
— Yaq... Axshamla téxi... — Qadir Yorgha némishqidu kékechlep qaldi.
— Hazirche tarqatmay, kömüp qoyung Qadir shuji, yiltizi qurup qalmisun, qalghan gepni chüshtin kéyin déyisheyli.
Exmet Yaqup örülüpla mangdi. U üch — töt qedem élipla, yene keynige örüldi.
— Tarqatmay turung — he! Bolmisa hemme mes'uliyet sizdin sürüshtürülidu.
Qadir Yorgha turghan yéride dangqétip turupla qaldi. U Exmet Yaqupning bundaq déyishini oylimighanidi. " Emdi qandaq qilghuluq? Toxtishahqa qandaq jawab bergülük?..."
— Bu yerde birer jin barmu néme? — Dédi Sulayman,— bolmisa awu shangjang bunche achchiqlimaytti.
— Way tangey...
— Bu ishlarni bilip bolghili bolmaydu.
— Choqum bir jin bar.
— Rast deysen...
— Boldi qilish, bérip ishingni qilish,— dep warqiridi Qadir Yorgha,— bu yerde senlerge ish yoq, chaqirghanda kélish...
Déhqanlar Qadir Yorghining elpazigha qarap heyran bolushti. Uning chéke tomurliri köpüp chiqqan, chirayi özgirip, adem qorqqidek bolup qalghanidi. Ular birdin — ikkidin tarqashti. Biraq, Qadir Yorgha qéqip qoyghan qozuqtek turupla qaldi.


8

Yéziliq hökümet mejlisxanisi bügün adem bilen liq tolghanidi. Yighin sehnisining aldinqi retide yéziliq partkom, hökümetning mes'ul rehberliri jimmide olturushatti. Toxtishah aldidiki yoghan istakan'gha qéniq qilip demlen'gen chayni pijghirim issiqta changqap ketken ademdek ghurtulditip ichkendin kéyin, pestikilerge tekshi qaridi. Ikki — üch sa'ettin buyan Toxtishahning sözidin sel zérikken mehelle komitét mes'ullirining beziliri tamaka chekkech sehnige tikilip oltursa, beziliri közini yerge tikip alliqandaq xiyal bilen olturatti.
— Gep shu yoldashlar, — dédi Toxtishah etey gélini qirip yötilip qoyup, — bügün jiddiy achqan, qisqa yighinning mezmunini yighinchaqlighanda, mesile peqet birla, u bolsimu bu yil tikken anar köchitining pulini töt kün ichide yéziliq hökümetke yighip tapshurush. Hazirqi ehwaldin qarighanda, Oybagh kenti yérimdin köprekini yighip bolghan. Qalghan kenttikiler téxi jim. Shunga, yoldashlar, yéziliq hökümet muzakire qilip, barliq pulni töt kün ichide yighip bolghanlargha omumiy pulning besh pirsentini mukapat bérishni qarar qildi. Eger déhqanlardin yighiwalmisanglar, bankidin hazirche qerz élip, kéyin déhqanlardin yighiwalsanglarmu bolidu. Rasttini éytqanda, bizmu uni shexslerdin nési alghan'gha toyduq. Shunga, qandaq qilip bolmisun anar pulini...
Toxtishah dégen sözlirini yene bir qétim tekrarlap chiqqandin kéyin, yénidikilerge qayrilip soridi:
— Silerning bashqa qoshumche pikringlar barmu?
Sehnidikiler " yaq " dégendek bashlirini lingshitishti.
— Emise gep shu yoldashlar, anar köchiti pulini töt kün ichide — he!... Bashqilarning gépi bolmisa yighin tamam...
Kent mes'ulliri peqet shuni kütüp turghandek aldirap orunliridin turushti — de, bir — birlirini ittirgendek yighin zalidin chiqip kétishti. Toxtishah ularning herikitidin narazi bolghandek, tamiqini chakilditip qoydi. Shu tapta uning achchiqi kelgenidi.
Toxtishah hemme kishi yighin zalidin chiqip bolghandin kéyin eng axirida chiqti — de, udulla ishxanisigha qarap mangdi. Shu'an kallisidin kechken oy bilen hökümet qorasidin chiqiwatqanlargha qarap towlidi.
— Qadir'axun... Hey Qadir shuji...
Qadir Yorgha özini Toxtishahning chaqiriwatqanliqini anglap arqisigha yandi. Buni körgen Toxtishah ishxanisigha qarap mangdi...
Ular ishxanisigha kirip olturushqandin kéyin, xéli uzun'ghiche bir — birige qarishipla olturdi. Ishxana dérizilirige qizil perde tartilghachqa, küchluk kün nurida ishxana ichi qizghuch rengde körünetti.
— Ishlar qandaq? Bayam sizdin ehwal igilimeyla, bezi geplerni dewettim. Sizni bir néme dep qalarmikin, dep ensirigenidim, emma sizmu gep qilmidingiz.
— Menmu buni bilgen shangjang, — dédi Qadir Yorgha yerge chirttide birni tükürüwetkendin kéyin.
— Sili bilen bardi — keldi qilghili uzun yil boldi, bayamqi gepliri " qizim sanga dey, kélinim sen angla " dégenlikqu. Men shunimu bilmisem, töt putluq bolup ketmemdimen.
— Ha... Ha... Ha... Qarang dégen gépingizni, mushu künde xéli chaqchaqchi bolup qéliwatisiz juma, mehellining ishliri qandaqraq?
— Bir xil kétip baridu. Téxi anar köchiti pulidin ming yüenmu yighqinimiz yoq. Qarighanda bu yil tes oxshaydu, hemme adem anar köchitining chala quruq bolup qalghanliqini bilip boldi, mushundaq chaghda ulargha köchet pulini ber dések bolmaydighandek qilidu. Shunga, qandaq qilsaq bolarkin, dep köp oylanduq.
— Rast, bu oylinishqa tégishlik mesile, — éghir xorsindi Toxtishah tamakisigha ot yéqiwétip, — her halda éhtiyat qilghan yaxshi, bolmisa...
Bu gep bilen tengla Qadir Yorgha Toxtishahning chirayigha qaridi. U ipadisiz halda gépini toxtitip , aldidiki üstelni yénik chikip olturatti. Emma, Qadir Yorghining shu tapta taqiti — taq bolup, tézrek Toxtishahning özige meslihet bérishini, eqil körsitishini bekmu ümid qilatti. Ademler shundaq oxshaydu. Bezide shirdek hörkürep jahan'gha patmay qalsimu, emma aldigha tosaq chüshkende chashqan töshüki saray körünidiken. Qadir Yorgha Oybaghda özini yurtning atisi, hemmining nochisi hésablap, térisige patmay kérilip yüretti. U mushu qétimqi derex késish, anar tikish ishida xéli awarichilikke uchridi. Az dégende on adem bilen yaqiliship, on besh adem bilen tillashti. Shundaq qilip yürüp Toxtishah uninggha tapshurghan wézipini orunlidi, anar köchiti tikildi. Emma, uning pulini yighish xélila tes bolup qaldi. Bazardin alsa, zorlap bolsimu ikki yüen'ge béridighan bir tüp köchet hazir alte yüen tursa, uning pulini qandaqmu yighqili bolsun? Yene kélip bu téxi az emes, 30 ming tüp, dégenlik 180 ming yüen dégen söz. Bu bir a'ilige 300 yüendin sel éshipraq toghra kélidu. Mushundaq yilik üzülgen waqitta birkimning yanchuqidin 300 yüen'emes, üch yüenmu xélila teste chiqidu, eger emdi pul dések, ot üstige yagh chachqanliq bolmay néme?!...
Qadir Yorgha Toxtishahqa ümid, ishench bilen tikildi. Biraq, Toxtishah aldidiki üstelni chikip olturghini olturghanidi. Uning ipadisiz közliridin ademni heyrette qaldurghuchi bir xil nur chaqnap turatti. Qadir Yorgha éghir uhsindi. Uning hazir heqiqeten béshi qatqanidi. Qandaq qilishini, bu ishta qandaq chare bilen otkeldin ötüwélishini bilmeytti, u Toxtishahning özige eplik chare körsitishini bekmu arzu qilatti. Chünki, Toxtishah uni mehellining kassirliqidin tartip hazirqi ornigha chiqquche nurghun qétim mushundaq müshkülatlardin qutquzghanidi. Emdi yene...
— Bu ishni aldi bilen muzakirige qoyung , — dédi Toxtishah özige tikilip turghan Qadir Yorghigha qarap,— mehelle komitétidikiler bir bash qaturup béqinglar, " üch mozduz bir yerge kelse bir Jugelyang peyda bolidu " dégen gep barghu, nahayiti belen charilerni tépip qalamsiler téxi...
— Menmu shundaq oylighan shangjang, emma ularning kallisining unchilik ishlishige ishenmeymen. Deslipide héliqi Exmet Yaqup dégen adash ishni buzmisighu bir nori idi. Emma, ishtin chataq chiqti, silining yardemliri bilen anar köchetlirini mut bérimiz, choqum tikisiler, dep gollap tiktürüwalduq. Tünügün qarisam, ehwal xélila chataq, onning biri köklise köklermikin, bolmisa bir tüpmu köklimeydighandek. Shunga, özümche oylap qaldim, mehellide bu ishni muzakire qilimiz dések, hazirqi künde tamningmu quliqi bar, alimadis bu gep jarastan'gha chiqip ketse, tesiri yaxshi bolmasmikin.
— Him, bu déginingizmu toghra, bu yérini oylashmisaqmu bolmaydu. Emmaze, pulni bek süylewatmamdu,— Toxtishah tengqisliqta qalghandek ikki qolini kérip, mürisini kötürdi, — mangimu amal yoq.
— Mundaq qilamduq ya,— dédi Qadir Yorgha, — hazirche pulning yérimini ötne qilip bolsimu bersek, qalghinini asta — asta...
— Bolmaydu, hemmini bermisingiz, méning yüzümni qilmighan bolisiz Qadir shu axun. Ishqilip bir amal qiling.
— Maqul emise, — béshini qashlidi Qadir Yorgha, — hazir hésabta bar pulning hemmisini ajritayli, yetmise bankidin qerz alarmiz. Lékin, köchetning bahasini chüshürmisek bolmaydu, bundaqta ziyan chiqishi mumkin. Buni asta — asta déhqanlarning özidin tirildürüwalarmiz.
— Mana mushu gépingiz jayida. Mushundaq yerliringiz bolghachqa, ishenchlik deymen'ghu sizni. Emise untup qalmang — he! Waqti töt kün...
— Maqul, xatirjem bolsila, men qachan silining lewzilirini yerde qoyup baqqan.
Qadir Yorgha xushametkoyluq bilen hijaydi. Shu chaghda ishik tekellupsizla échilip, Awut kirdi — de, Qadir Yorghigha béshini lingshitip qoyup, udulla Toxtishahning yénigha bardi.
— Qandaq, mangamduq shangjang?
Ular ishxanidin chiqip, mashinining qéshigha keldi. Qadir Yorgha bu ikkiylen bilen xoshliship mangghandin kéyin, Toxtishah mashinining aldi orunduqigha chiqip dédi:
— Heyde Nurem, heyde, qanchilik téz mangsang meyli...
Mashina qozghaldi. Toxtishah bir tal tamaka tutashturghandin kéyin, mashina köznikini échiwetti. Salqin shamal mashina ichige uruldi. Nuri un'alghuni qoydi. Lirik muzika bilen ademni mehliya qilidighan naxsha yangridi. Toxtishah gewdisini orunduqqa tiridi. U axsham xushalliqida köp ichiwetkechke, bügün béshi loquldap aghrip turatti, u etigen aghriq peseytish dorisini yégen bolsimu, lékin kar qilmighanidi. U qoli bilen ikki chékisini uwulap qoydi — de, közlirini yumdi. " Axsham özümni sel tutuwalsam yaxshi bolattiken, özümni chaghlimay ichiwériptimen, etigen tas qaldim qopalmighili. Bügün yene ichidighan gep... Hey, mushu haraq dégenni ichkende gep — söz bolmighini bilen azabi etisi ". Mashina bir xil ritimda mangatti... Nuri rolni ching siqimdap olturup, aldigha mixtek tikilgenidi. Toxtishah öz xiyali bilen, keynidiki orunduqta olturghan Awutmu öz xiyali bilen bend idi. Axsham Toxtishahning mestlikide dégen bir éghiz sözi uni bir kéche uxlatmighanidi. ""Bir yézigha shangjang bolush asan qolgha kelmeydighan purset. Bundaq amet hemme ademge nésip boliwérmeydu." Shangjangning gépi rast bolsila, amet qushi béshimgha qonay dep qaldi, yene töt ay, yaq besh ay sewr qilsamla mushu pütün — sürük bir yéza, nechche ming tutünlük bir yéza alqinimgha ötidu. Déginim dégen, qilghinim qilghan bolidu. U chaghda bu Qumbaghda kim qéni méning gépimge hört — pört déyeleydu. Biraq, menmu az — tola heriket qilishim kérek. Toxtishahtek nahiyidin, wilayettin özümge yölenchük tépishim kérek ".
Mashinining qattiq silkinishi bilen tengla her ikkiylenning achchiqi keldi. Awut chandurmighini bilen Toxtishah Nurigha alaydi, lékin Nurining uning bilen kari bolmidi, u aldigha qarighan péti olturatti. Mashina ichige soghuq hawa demmu dem urulatti. Ün'alghudin qoyuq yerlik puraqqa ige naxshilar anglanmaqta idi. Toxtishahning xiyaligha tosattin bügün kechtiki ish kechti. " Az kem besh yüzming yüenlik köchetni pul qilip bergendikin obdan razi qilar — he! Ikki botulka haraq bilen ikki texse seyni aldimizgha qoyupla bezirip olturuwalsichu? Yaq, Yasin Chong bundaq chüpeylerdin emes. U ademgerchilikni bilidu, ademning qedrige yétidu. Bolmisa men sarang bolup qalmisam uninggha egeshkili. dégen bilen chong hoquq tutqan ademning eqlimu chong bolidiken, eger mushu qétim téz turmighan bolsaq, bir taxta qoghun tasla qalghan bir tiyin bolghili. Némila dégen bilen közümge qadalghan mix yoqaldi. emdi tézla öz ishimni püttürüwalsam bolatti. Biraq yuqiridin héchbir xewer yoq... Qizil bashliq höjjet chüshidighanla bolsa, qalghan ish asan bolatti. "Kelmigen teleyde anangning heqqi barmu" dep ular pétir nandin qil sugharghandek ishni tesleshtürüwatidu ya. Qachanla bolmisun, bolidighan ish bolghandikin, bir kün bolsimu téz bolsa bolmamdighandu?"
Toxtishah shularni xiyalidin ötküzup, " ah Xuda özüng bar, hemme ishlirimni ongushluq qilghaysen " dep pichirlidiyu, Awut anglap qalghanmikin dégendek bir xil endishe bilen keynige qaridi. Biraq Awut bexiraman halda özini orunduqqa tashlap, öz xiyali bilen bend idi. Uning ensizlik chulghuwalghan yüriki izigha chüshti — de, közini yumdi. emdi uning köz aldida Exmet Yaqupning meyüs halda qarap turghan chirayi gewdilendi. " Exmeq, men bilen étiship néme qilatting! "Chaqchaq qilmang chonggha, étip qoyidu tonggha" dégenni anglimighanmiding — he! Jahanda burnigha yémeydighan kim bar, tejribe dégen shundaq toplinidu..." Toxtishah miyiqida küldi.
Exmet Yaqup Oybaghda anar köchitini tarqatmasliqni jékilepla motsiklitqa minip udulla yéziliq hökümetke keldi — de, Toxtishahning ishxanisigha kirdi. Toxtishah uninggha qaridi. Exmet Yaqupning güren tomurliri köpken, chirayi öngüp ketkenidi.
— Néme boldi Ey shangjang?— Dédi Toxtishah uning eptige qarap.
— Néme bolatti, chataqning chongi chiqti. Oybaghda qurughan köchetlerni déhqanlargha bermekchi boluwétiptu, — dédi Exmet Yaqup qiziship, — bu qarap turup déhqanlargha ziyan salghanliq emesmu?
— Bérip boptumu ya...
— Yaq, téxi tikmeptu, emdiletin tarqitimiz, dep turuptiken, men toxtitip qoyup, siz bilen körüshey dep bu yerge keldim.
— Him, emise ensirigüdek ish yoqken'ghu?
— Eger köchet tarqitilip ketsichu? U chaghdiki ziyanni mölcherligili bolmaydu shangjang, — dédi Exmet Yaqup aldighiraq kélip,— bu yil köchet pulini déhqanlar özliri töleydu, shunga bu köchetlerni nedin ekelgen bolsaq shu yerge apiriwétish kérek.
— Pulni tölep bolghan bolsichu?
— Bu asan, pulini yanduruwélip, munasiwetlik kishilerning mesilisini oylashsaq bolidu. Bumu kar qilmisa, sot mehkimisige barimiz...
— Kichik bala — de, siz Ey shangjang, hazir qandaq chagh, köchetni ekilip boptu, éhtimal pulni bérip bolghandu. Deslipide arilashmay, emdi palan — pustan désingiz qamlashmaydu, shunga méning meslihetim, siz arilashmang. Ular köchetni tikiwersun, küzde hemmisi tutamdu téxi, buni bir némidep bolmaydu.
— Yaq, bundaq ishqa arilashmaymen, déyelmeymen. Men mu'awin yéza bashliqi bolsammu déhqanlargha, déhqanlarning menpe'itige mes'ul bolushum kérek, sizmu hem shundaq. Shunga, tézdin tedbir qollanmay bolmaydu.
Toxtishah Exmet Yaqupqa emdi gep ötküzelmeydighanliqini hés qilip, sel turuwalghandin kéyin dédi:
— Sizning déginingizche qilayli emise, men bir ehwal igilep baqay, shuninggha qarap bir nerse déyisheyli.
Exmet Yaqup " maqul " dégen ménide béshini lingshitip chiqip ketti. Toxtishah u chiqip ketkendin kéyin xéli uzun'ghiche midir — sidir qilmay bir nuqtigha tikilip olturdi. Uning pikri chéchilghan bolup, qandaq qilishni, bu körünmes tuzaqtin qandaq ötüp kétishni bilelmidi. Eger bu ishni Exmet Yaqup bayqimighanda idi, u chaghda hemme ish öz yoli bilen yürüshken, uningmu béshi qatmighan bolatti. emdi yoshurushning orni yoq, peqet birer eplik chare tépip, bu ishni tézlikte bir terep qiliwétish kérek. Bolmisa nurghun awarichilikler térilishi, ishning axirini yighishturuwélish tes bolushi turghanla gep.
Toxtishah axir bir qarargha kélip, üsteldiki telefon turupkisini qoligha aldi.
— Wey, Ya shenjangma? Bu men, Toxtishah, qandaq, obdan turuwatamla? Bala — chaqilar amanmu?... Menmu her halda yaman emes, Xudagha shükri, herqaysilirining iltipati bilen... He, mundaq gepti hakim, héliqi... Héliqi...
Toxtishah bir kim anglap qalmisun dégendek awazini peslitip, bayam ishxanida bolun'ghan geplerning hemmisini dégendin kéyin qoshup qoydi:
— Ehwal sel chataqtek turidu Ya shenjang, shunga silini eqil körsitemdikin, dep, aware qildim.
Toxtishah, Yasin Chong ning éghir pushuldishidin uning achchiqi kelgenlikini bildi — de, jim boldi.
— Siz xatirjem bolung, men bu ishni hazirla toghrilaymen.
— Maqul emise, tenlirini asrisila — he! — Toxtishah telefon turupkisini qoyup, sel yenggillep qalghandek kérildi.
Shu küni nahiyidin Exmet Yaqupning wilayetlik partiye mektipige yérim yilliq oqushqa baridighanliqi, etisila tizimgha aldurush kérekliki toghrisida telefon keldi. Toxtishah heyran boldi. On besh, on alte kün ilgiri wilayette kurs échilidighanliqini, emma Qumbaghdin birmu ademning yoqluqini yéqinliri arqiliq anglighanidi. Mana emdi Exmet Yaqup baridighan boptu. Ehtimal bu Yasin Chong ning " töhpisi ". Exmet Yaqupni u yerge toghrilash uning xiyaligha qandaq kelgendu?... Toxtishah buni qanche oylapmu tégige yételmidi.
Mashina nahiyilik hökümet derwazisining aldigha kelgende, Nuri éghiz achti:
— Nege heydeymen shangjang?
— " Wisal meyxanisi "gha.
Nuri ündimey, mashinini u dégen jaygha apirip toxtatti. Ular etigen kélishiwalghini boyiche, da'im uchriship turidighan ayrimxanigha qarap mangdi. Bu chaghda Yasin Chong alliqachan kélip bolghan bolup, ularni körüpla ornidin turdi.
— Qéni kélinglar, yuqiri ötünglar — he!
Toxtishah üsteldiki qorumilarni körüp, sel xijil bolghandek teleppuzda:
— Sizni aware qiptimiz mana, biz özimiz teyyarliq qilattuq emesmu, baya yolda kélgüche Awut shangjang bilenmu shundaq déyishken,— dédi.
— Rast, bayam biz déyiship bolghan hakim, bu ish qamlashmaptu, — dédi Awutmu derhalla.
— Meyli, kérek yoq, öz adem emesmu, uning üstige bu anche chong ishmu emes. Qéni yuqiri otunglar.
Toxtishah bilen Awut jaylishiwalghandin kéyin, Yasin Chongmu ularning udulida olturdi.
— Way ésim qurusun, — dédi Toxtishah ornidin turup,— jindek turup turunglar, men sirtqa chiqipla kirey.
— Néme ish? — Dédi Yasin Chong heyran bolghandek.
— Sirtta shopur qalghanidi, men uni bir yerge ewetiwétey.
— Boldi, menla chiqay, sili olturiwersile,— dédi Awut chaqqanliq bilen.
— Sizni aware qilamdimen?
— Yaq... Hergiz undaq démisile.
Awut sirtqa chiqip kétip, hayal bolmayla qaytip kirdi — de, dédi:
— Hazir oynap, sa'et on birlerde bizni alghili kéling, dep qoydum.
— Yaxshi boptu, qéni olturup, tamaqqa baqayli, sowup qalmisun.
Ular uni — buni déyiship, aldidiki seylerge éghiz tégiwatqanda, Awut tuyuqsiz sorap qaldi:
— Hakim, men bir gepni anglaymen'ghu?
Yasin Chong aghzidiki göshni teslikte yutuwétip, qaysi gepni deysiz, dégendek menada uninggha tikildi.
— Silini nahiyige birinchi qol hakim bolidiken deydighu, rastmu?
— He'e, yéqindin buyan shundaq gepler talada köpqu tang, men'ghu bu ishlardin xewersiz.
— Bolmighan gep sirtqa chiqamdu désile, choqum bolghan gep bu. Bolmisa kochidikiler nedin anglaydu buni? Yaxshi boptu, mana emdi hökümetning közi adem tonuptu.
— Hay, pesrek jumu To shangjang, — dédi Yasin Chong sirliq qiyapette, — awazingizni pesrek qiling, hazir tamningmu quliqi bar.
Uning bu qiliqidin Toxtishah pixildap küldi, u külke bilen teng kelgen yötelni teslikte bésip üsteldiki botulkining aghzini özi achti — de, üch romkigha béliq közi qilip quydi.
— Bu nahayiti yaxshi xush xewer iken, tebrikleshke erziydu. Shunga, men qa'idisini buzup, bu botulkini qolumgha aldim. Bügün herqandaq ishni qoyup, qulaq midirlighuche bir icheyli. Bu birinchidin, Ya shenjangning téximu örlishi üchün; ikkinchidin, üchimizning dostluqining téximu chongqurlishi üchün; üchinchidin, A shangjangning kéyinki ishlirining ongushluq bolushi üchün.
Ücheylen romkilirini qollirigha élip orunliridin turushti.
— Yene bir ish qaldighu? — Soridi Yasin Chong tuyuqsizla.
— Qaysi ish?— Soridi Toxtishah heyran bolup.
— Özingizning ishichu?
— Ughu bar, lékin bu kéyinki ish...
— Undaq démeng, ametning waqtida kélgini yaxshi. Qéni emise, tunji romkini sizning kéyinki istiqbalingiz üchün kötüreyli.
— Menmu... — Dédi Awut aldirap.
— Qéni emise xoshe...
— Xosh.
— Singsun.
Romkilar bir — birlirige yénik tégishti, ular öre turghan péti romkilarni boshatti.
— Yene birni...
— Quyung, bügün puxadin chiqquche icheyli, — dédi Awut, — mushundaq chaghda ichmigen haraqning anisini ming igekim.
— Mana oghul balidek gep qildingiz, qandaq dédim Ya shenjang?
— Toghra, belen gep... Belen gep... Qéni emise...
Ular yene orunliridin turushup, romkilirini bir — birige tengleshti, shu chaghda üch jüp köz bir — biri bilen uchrashti, üch dil birdinla birliship ketkendek boldi. Herxil xiyallar egip yüridighan qelbler némishqidu bir — biri bilen mehkem halda körünmes bir xil yip bilen baghlinip ketkendek körünetti.


9

Quyashning tepti küchlük idi, hawa xuddi tonurdek issip ketken, bu yerde ne shamal, ne ademge saye bolghudek nerse yoq idi. Negila qarisa égiz — pes qum döwiliri, u yer, bu yerde közge tashlinip turidighan qomush we yantaq, ademni özige tartqudek birmu nerse yoq. Mömin Saqal égizrek bir döngning baghrigha tikilgen chédir ichide yalghuz yatatti. Shu tapta uning pütün bedini xuddi mushu hawadek qizip ketkenidi. Biraq amal yoq, u etigen yéziliq shipaxanidiki panaq burun doxtur bergen ikki, üch tal dorisini soghuq su bilenla ichiwetkenidi, emma ünümi bolmidi, pütün bedini, ustixanliri qizishqini qizishqan. Bedinidin terning aqqini aqqanidi. U sel öre bolup, putidiki téngiq etrapigha olishiwalghan chiwinlerni érincheklik bilen ürkütti. Mushu janggaldimu ademni aramida qoymighinini qara, xuddi uni bozek qilmighan mushu chiwin qalghandek... Mömin Saqal putini midirlatti, chiwin uchup ketti, emma u aghriq destidin tolghinip ketti.
Buningdin besh kün burun Mömin Saqal baliliri bilen paxta yérige chigit séliwatqanda, Sidiq Peshtaq hasirap — hömidep uning yénigha keldi.
— Qop adash, emdiki ishlarni Oghulxan bilen balilar qiliwetsun, bügünla Döngsatmigha pütün yéza boyiche baridikenmiz.
Mömin Saqal bu toghridiki xewerlerni anglighan, emma bunche téz méngishini oylimighanidi.
— Bügünche ruxset ber Sidiq axun — dédi Mömin Saqal ötün'gendek, — özüng körüp turupsen, yerning némi tügeptu, herbir katekke su qoyup, uruq chéchiwatimiz mana. Eger yene kéyin qalsaq küziche paxta emes, shada bolidu. Su yéqin bolsimu bir nori idi, harwilar bilen töt — besh kilométir néridiki östengdin ekelmisem bolmaydu. Balilar kichik, anisi japa tartip qalmisun.
— Buning bilen karim yoq méning, — dédi Sidiq Peshtaq jahilliship, — bu dégen yézining — Toxtishah shangjangning buyruqi, hemme kishi emgekke toluq qatnishishi kérek, birmu ademning barmasliqigha ruxset yoq, bolmisa künlikige 30 yüendin töleydu.
— Qarighuni tar yerde qistighandek gep boptighu bu, Sidiq axun. Men barmaymen démidimghu, men qachan hashardin qalghan? Peqet bir künlükla ruxset ber, ete nedila bolsam ish ornigha bérip bolimen.
— Yaq bolmaydu, hazir teshkilde nurghun adem saqlap qaldi...
— Manga qara....
— Meyli dadisi, bériwersile, — dédi Oghulxan érining tengqisliqta qalghanliqini körüp, — balilar bilen bir amal qilarmen.
— Biraq su...
— Xatirjem bolsila.
Mömin Saqal bir közi arqisida öyige keldi — de, xurjun'gha nan qachilap, yotqan — körpini chirayliq téngip mehelle komitét ishxanisi aldigha keldi. Traktorning kozupigha 30 — 40 che adem chiqqan bolup, ular öz'ara parangliri bilen meshghul idi. Mömin Saqal öshnisidiki nerse — kéreklirini Sulayman'gha uzitip bergendin kéyin, özimu kozupqa chiqti. Shu esnada birnechcheylenmu kélip orun élishti.
Traktor qash qarayghanda ularni Döngsatmigha ekeldi.
Bu nahiye kölemlik hashar bolghanliqi üchün ademler chümülidek mighildaytti. Ular bir qum döwisining yénigha kélip traktordin chüshüshti — de, olash — cholash chédir tikishke bashlidi.
Döngsatmidiki ish anche qiyin emes idi. Herqaysi yézilargha wézipe teqsim qilip bérilgen bolup, yézilarmu mehelle komitétlargha bölüwétkenidi. Ular deslipide bir östengni élishti. Ikki kün ötkendin kéyin, lay éqitish üchün bir döngning baghrigha keldi. Döng égiz idi. Döngning yénidila bir ériq su éqip turatti. Oybaghliqlar mushu ériqtiki sugha döng topisini tashlishi kérek idi. Bu qétimqi emgekke mes'ul bolup kelgen Sayim Pasar ezalarni ikki guruppigha böldi — de, lay éqitishqa buyridi. Shu chaghda kimdur biri warqiridi.
— Qaranglar, hakim... Hakim keldi.
Sayim Pasar u körsetken terepke qaridi. Rasttinla hakim, Toxtishah we u tonumaydighan birnechche ademning himayiside bular terepke kéliwatatti.
— Qéni chépinglar, téz bolunglar — he! — Dédi Sayim Pasar ikki sekrepla döngning yénigha bérip, Qadir shuning qolidiki ketmenni élip.
— Hey Mömin Saqal, néme adem körmigendek turisen, ketminingni chapmamsen, téz bol Obul Yaghaq, ejeb bez yégen müshüktek qarap kettingya, ketmen chap.
Uning dewiti bilen hemmeylen bar küchi bilen ketmen chépishqa bashlidi. Bu chaghda hakimmu ularning qéshigha kélip bolghanidi.
— Oybaghning ademliri, — dédi Toxtishah chüshendürüp.
Hakim béshini lingshitip qoyupla méngiwerdi, uning arqisidin songdishipla kelgen telewiziye istansisining muxbiri bu körünüshni süretke élishqa bashlidi.
— Téz he, yoldashlar... Téz.
Shu chaghda Mömin Saqal " wayjan " Depla warqiridi. Hemmeylen birdinla toxtap qélishti. U aldirashchiliqta özining putigha ketmen chépiwalghanidi, késilgen yerdin toxtimay qan chiqip turatti.
— Bolmaptu, téz, yataqqa élip béringlar, — dédi Sayim Pasar hakim körüp qalmisun dégendek yénidikilerni aldiritip, — Sulayman bilen Sabir, uning qoltuqidin yölenglar!
Sulayman bilen Sabir Möminni qoltuqidin yölep chédirgha ekeldi. Biraq qan xélighiche toxtimaywatatti. Ular qanni qandaq Toxtitishni bilelmey, birdem turup qélishti.
— Maz... Maz... — Dédi aghriqqa berdashliq berelmeywatqan Mömin Saqal ingrap.
Ular shundila ésige keldi — de, bir yotqandin azraq paxta élip, uni köydürüp, qan chiqiwatqan jaygha basti. Qan hayalishmayla toxtidi. Emma, aghriq toxtimighan bolup, éghir azab Mömin Saqalni qiynimaqta idi. Shu küni kechte yéziliq shipaxanining doxturi panaq burun yigit uning putini pakiz sürtkendin kéyin tikip qoydi — de, birnechche tal dora berdi. Mömin Saqal tünügün pütün bir kün we bügün dora ichip yatqan bolsimu, lékin puti yenila zingildap aghrip turatti. U bügün etigende qétip tarishidek bolup ketken kakchini soghuq sugha chökürüp, azraqla nashta qilghanidi. Mana emdi qorsiqi échip korkirap ketken bolsimu, lékin midirlisila putining aghrip kétishidin qorqup turatti. U yan teripige qoyup qoyulghan kichik sulyaw bakqa qol sozup, teslikte aldi — de, asta uning éghizini boshitip bir — ikki yutum su ichti. Lékin, issiq hawa sunimu xélila issitip, ilman qilip qoyghanidi. Ussuzluq uni yenila su ichishke dewet qilghandek qilatti. Mömin Saqal etigendin béri demmu dem nechche ret su ichti. Biraq özidiki teshnaliqmu, hawaning issiqliqimu yaki suning tuzluqluqimu, éytawur héch ussuzluqi qanay démeytti.
Mömin Saqal sulyaw bakni qoyup, asta béshigha yastuq ornida qoyulghan yotqan'gha yölendi. U bundaq yalghuzchiliqtin zérikkenidi. Öyde birdem bikar qalsimu ichi siqilip qalidighan Mömin’ge bu jimjitliq bilen yalghuzluq éghir kelgenidi. Emma qandaq qilghuluq, ya u mangalmisa... Etigen panaq burun doxtur yene ikki — üch kün midirlimay yétip berse, ketmen kesken yer yallughlinip yiringdap qalmisila, mangalaydighanliqini dégenidi. Öyde bolsighu ikki kün emes, ikki ay yatsimu, ayali uni zériktürmeytti. Héch bolmisa, radi'o anglap yatsimu özige emek tapalaytti. Emma bu yerde undaq shara'it bolmisa... Déhqanlar etigen chiqip ketse, qash qarayghan waqitta qaytip kéletti. Chüshtimu qaytip kelmeytti. Ular tamiqini ish ornidila yep, ishini dawamlashturuwéretti. Mömin Saqal közlirini yumdi, uning shu tapta tatliq bir uxlighusi, mushu uyqu bilen zérikishtin birdem bolsimu qutulghusi keldi. Biraq, uyqu kélidighandek emes idi. U shu halette uni — buni xiyal qildi, biraq némishqidur héchqaysi xiyalini dawamlashturalmidi. He désila achchiq eslime, köngülsiz ishlar uning köz aldigha kéliwatatti. U yene közini achti, tonush chédir... Tonush muhit...
Tosattin chédir sirtidin yalang ayagh birsining yénik qedem tawushi anglandi, hayal ötmey chédirgha Sabir kirip keldi. U Mömin Saqal yatqan jaygha yéqinraq kélip soridi:
— Mömin axun, oyghaqmu sen?
Mömin ikki qoligha tayinip, yotqan'gha téximu égizrek yölendi — de, küldi.
— Qandaqmu uyqu kélidu bu yerde.
— Qandaq, aghriwatamdu?— Dédi Sabir téximu yéqinraq kélip.
— Azraqla, lékin tünügünkidek emes.
— Barghansiri ongshilidu, — Sabir uning yénida olturup qolidiki qachini yerge qoydi, — qéni , buni issiqida ichiwal.
Mömin Saqal qachigha qarapla xush boldiyu, lékin tézla:
— Sen özüng ich, men hazirla tamaq yédim,— dédi.
— Néme yeding?
— Su bilen nan.
— Bu oxshimaydu, men séning mijezingni obdan bilimen. Boldi tartinma, sen ichkin — he! Menmu bayam bir qacha ichip obdanla toyuwaldim.
Sabir uning jawabini kütmeyla chédirdin chiqip ketti. Shu tapta Mömin sabirgha ich — ichidin minnetdar boldi. Birer wax chay ichkili bolmaydighan bu qumluqta birer qacha suyuq'ashning tépilishi yoghan gep idi. U sel yantu bolup ashni ishtiha bilen ichishke bashlidi. Gerche ashta birnechche tal chamghurdin bashqa un bilen sula bolsimu, lékin Mömin’ge bekla tétip ketkenidi.
Mömin Saqal emdi oyghan'ghanda kün olturay, dep qalghanidi. U asta ornidin turup, tünügün Obul Yaghaq yasap bergen hasigha tayinip, dingguslighan péti chédirdin chiqti. Yiraqlargha qaridi, köz yétim yerde nurghun ademler hedep ketmen chépiwatatti. U astaghine chédirdin yiraqliship, kichik teret qilish üchün olturdi.
— Mömin .... Hay Mömin Saqal...
Bir kimning özini chaqirghanliqini anglighan Mömin Saqal aldirapla ornidin turup, chédir aldigha keldi.
— Nege ketting? Ejeb ensiretting ademni, — dédi Rozi Qasim, — men téxi séni kettimikin, dep oylaptimen.
— Teret qilay dep...
— He... Qéni qolungni yu ukam...
Mömin némishqa qolini yuyidighanliqini uqalmay, sel heyran bolghan bolsimu, lékin tézla qolini chayqidi. Shuningghiche Rozi Qasim gézit parchisigha oralghan mushtek nersini uning qoligha tutqazdi.
— Me, buni yigin.
— Néme bu?
— Gösh. Mehellidikiler chiqartiptu.
— Sizchu?
— Men nésiwemni yep boldum.
Mömin asta gézit parchisini achti. Rast dégendek qazan'gha sélin'ghan musht chongluqida bir parche loq gösh turatti. Rozi Qasim uninggha qarap qoshup qoydi.
— He rast, ete mehelle terepke kétidighan traktor bar iken, biz Sayim Pasar bilen déyiship qoyduq. Sen qaytip kétidighan boldung, teyyarliq qilip qoyarsen. Men ishligen jaygha baray, bügün ishni sel kechrek yighidighan oxshaymiz.
Rozi Qasim chiqip ketkendin kéyin, Mömin turghan jayidila olturdi. Uning öre turiwérip, saq puti talghanidi. U qolidiki göshke qarap, birdinla ishtihasi qozghaldi — de, aghzini yoghan échip chishlidi. Emma géli ghiqqide bolup qélip, yene qolini tartti. Shu tapta uning balilirigha géli siqilghanidi.
Qurban héytta u qurbanliq qilalmidi. Oghulxan idare bashliqi Sadiq ekélip bergen kona kiyimlerni yuyup, yamap dégendek kiygüzgen bolsimu, emma öyide toxu chaghliq bir nerse yoq idi. U héyt namizidin qaytip kélip, öy ishi bilen meshghul boluwatqan oghul — qizlirigha qarap uh tartti.
— Dada... Dada... Qoshnimiz yoghan bir qochqarni öltürüptu, bizmu qoy öltürmemduq? — Dédi Patime taladin yügürüp kirgen péti.
Mömin qizigha gep qilmidi, uning möldürlep turghan közlirige qarap, ichi siyrildi. U qizini asta aldigha tartip, baghrigha basti.
— Dada, manga qoy öltürüp bérisen — he! — Patime yene soridi.
— Xuda buyrusa kéler yili öltürüp bérimiz, — dédi Oghulxan közliridiki yashni Mömin körüp qalmisun dégendek tetur qarap, — kichik bala dégen atikarchi bolmaydighan.
— Emise biz gösh yémemduq?
Mömin emdila besh yashqa kirgen balining bundaq so'al sorishini kütmigenidi.
— Yeysen, choqum yeysen, — Mömin qizini qoyup berdi — de, ornidin turup sirtqa mangdi. U bashqilardin Aqup Saxtining qurban héytta öltürüp sétish üchün kala bordighanliqini anglighanidi. Shunga, udul shu yerni közlep mangdi. dégendek Aqup Saxtining öyining aldida nurghun adem yighilip qalghanidi. Aqup bir tereptin gösh parchilap jinglisa, bir tereptin pulini utturluq élip, yanchuqigha sélip turatti. U bashqilarning buyrutmilirini aldirash beja kéltürüp, saqlap turghanlarni birer chay qaynitim waqitta yolgha sélip boldi. Kanarida 20 — 25 jingche gösh qalghanidi, Mömin nechche qétim éghiz échishni niyet qilghan bolsimu, lékin aldirap éghiz achalmidi.
— Sanga nechche jing? — Soridi Aqup özige ümid bilen qarap turghan Mömin’ge bir chaghda.
— Alte — yette jing alaymikin?
— Pul élip kelgensen?
Mömin Aqupning shundaq déyishidin qorqup, bayidin béri jim turghanidi.
— Yaq, lékin pulungni uzaqqa sozuwetmeymen.
— Paxta pulidin bérersen heqachan.
— Tirik jan bolghandikin uningghichilikmu qalmas.
— Belkim shundaqtur Mömin axun, men bu kalinimu neq pulgha sanap alghan, yérimini kéyin bérey désem, igisi unimighan, bayatidin béri özüngmu körding, héchkimge nési qilmidim. Xapa bolma — he!...
Mömin uning sözini anglap qattiq iza tartti — de, arqisigha örülüpla öyi terepke mangdi. Uning qelbi dolqunlan'ghan, közliridin monchaqtek yash tamchiliri ikki mengzini boylap domilimaqta idi. U bashqilar yighlighinimni körüp qaldimikin dégendek, ittik uyan — buyan qarighandin kéyin qolining dümbisi bilenla yéshini értiwétip, bir tal tamaka oridi... U öyge kelgende Oghulxan uning chirayigha qarapla éghir uh tartti. Uning shu tapta Mömin Saqalgha teselli bergüsi, könglini awundurghisi keldi. Emma, ot üstige yagh chachqandek ish qilmasliq üchün özini tutuwaldi.
— Essalamu eleykum...
Ishikning tosattin échilip, Rozi Qasimning tekellupsizla öyge kirishi bilen tengla Mömin ornidin turdi — de, uninggha qosh qollap qol sözdi.
— We'eleykum essalam... Qéni yuqirigha...
— Yaq, boldi. Men aldiraymen, qéni buni...— Rozi Qasim qoltuqidiki chit dastixanni supa üstigila qoyup, aldirapla achti — de, besh — alte jing kélgüdek göshni élip, Mömin’ge sundi, — az bolsimu balilargha pishurup ber ukam. Balilarning héytta boyni qisilip qalmisun.
Mömin néme déyishini bilelmey qaldi. Uning közlirige yene yash kelgenidi.
— Yaq, sizmu kümeklik, bundaq qilsingiz...
— Tekellup qilma. Boldi, qéyin — buyanlar kelmekchidi, men mangay...
Rozi Qasim qandaq aldirap kirgen bolsa, shundaq aldirap chiqip ketti...
Mömin éghir uhsindi, balilar héytta gösh yégenche üch — töt aydin buyan gösh didari körüp baqmighanidi. U ete kétidighan bolghachqa, göshni yémey élip kétishni oylidiyu, lékin hawa issiq bolghachqa, buzulup qélishidin ensiridi — de, qolidiki göshni asta chishlidi.



Dawami bar.

Mushtiri
22-05-05, 17:20
Bu Shundaq Jahan (21)

Yettinchi bab

Ötne alem

1

May aylirining axirqi künliri Oybaghliqlarning aldirash mezgili, Oybaghliqlar toghay chuchulimasta ornidin turup étiz béshigha chiqsa, kech kirgende andin öylirige kiridu. Lékin, bu yil ehwal aldinqi yillardikidin téximu özgiche boldi. Ular tinmay ishleyttiyu, héchbir ishning ayighi chiqay démeytti. Kün chéchilmastila mehelle teshkilidiki kanay sayrashqa bashlisa, déhqanlarning özi tüzgen bir künlük pilani yoqqa chiqatti.
— Oybaghliq ezalar, diqqet qilayli, diqqet! Hemmeylen paxtiliqqa bérip yer yolwisi tutayli.
Mana mushuninggha oxshash uqturushlar kanayda bir künde az dégendimu üch — töt nöwet anglitilidu. Hélila paxtiliqtin chiqip, bughdayliqqa emdila barghan déhqanlar yene ghudurashqiniche kéwezlikke kélishidu. Eger birkimning dégen möhlette kéwezlikte yoqluqi sézilse, mehelle komitét bashliqliri bir demdila étiz béshigha ünüp bolidu, tirnaq astidin kir kolighandek, étizning u béshidin bu béshigha birnechche mangidu — de, déhqanning sewenlikini birdemdila tépip jérimane qoyushidu. Mushu künlerde Oybaghliqlar hemmidin bek qorqidighan nerse jérimane. Ular küzde satidighan paxta pulining qanchilik bolidighanliqini éniq uqmisimu, lékin paxta pulidin tutup qalidighan jérimanining sanini éniq bilishetti. Biraq, yanchuqtin taraqlap turidighan aqcha chiqmighandikin, aq qeghezge qizil suruqqa milen'gen qolni basmaqtin özge néme amal?!...
Biraq, bügün ehwal bashqiche boldi. Kanaydin bughday arisigha qonaq tikish uqturulghanidi. Mömin Saqal etigendila étiz béshigha chiqqanidi. Kanayda eger qonaq tikilmise, bughdayning dan süyini bermeydighanliqi éniq eskertilgen bolghachqa, u sel aldirap qaldi — de, öyge yénip kélipla ötken yili mexsus uruqluq üchün élip qoyghan bash qonaqlarni uwashqa bashlidi. Bu halni körgen Oghulxanmu uninggha yardemleshti. Ular hayalshimayla ikki charek kélgüdek qonaqni uwap, xaltigha qachilidi.
— Sen ishingni qiliwer, — dédi Mömin Saqal xaltini öshnisige artip.
— Bundaq ish dégen er kishining ishi emes, boldila, sili aram alsila, — dédi Oghulxan.
— Taza dégendek saqiyip bolalmiding, — dédi Mömin Saqal ayalining chirayigha qarap, — késel dégen'ge sel qarashqa bolmaydu.
— Undaq démisile, bügün xéli ongshilip qaldim.
— Meyli emise, barghung kelse bar.
Ular öydin chiqip, hödde yéri terepke mangdi. Mömin Döngsatmidin qaytip kélip, anche uzun kün'ge qalmayla saqayghanidi. Lékin, qérishqandek Oghulxanning ashqazan yallughi qozghilip qaldi. Mömin yéza bazirida dukan achqan téwiptin dora ekélip qaynitip bérip, Oghulxan bir az yaxshi bolghanidi.
— Nege Mömin Saqal, ejeb aldirashqu?
Sidiq Peshtaqning tosattin gep qilishi ularni chöchütüwetti. Mömin yan teripige qarapla ériq boyida, térek sayisida olturghan Sidiq Peshtaqni körüp dédi:
— Étizliqqa, bughday arisigha qonaq tikkili.
— Uruqni teshkildin aldinglarma?
— Yaq, bultur özimiz xillap élip qoyghan.
— Emise bu uruq bolmaydu. Bayam Qadir shuji dédighu, bu yil bizning mehellige bir xil sort tériymiz. Uruqni nahiyilik uruqchiliq shirkitidin tünügün ekelgen, shu uruqtin ishlitinglar.
— U uruq azmishqu?
— Kim shundaq deydu? Biz tünügün mogha hésablap ekelgen.
— Bumu yaxshi uruqqu, bultur biz térighan, hosulimu obdan boldi, bir tüpte ikkidin bash... — Dédi Oghulxan.
— Ayal kishi er kishining ishigha arilashmaydighan, — dédi Sidiq Peshtaq qoshumisini türüp, — méngingla Sakyamunining butidek qetip turmay. Qonaq uruqini teshkildin ekélinglar.
Mömin Saqal ayaligha qaridi, Oghulxan érining néme démekchi bolghanliqini chüshinip ixtiyarsiz béshini irghitip qoydi.
— Sen qaytip tur xotun, men bérip kéley, — dédi Mömin Saqal ayaligha, öshnisidiki xaltini élip yerde qoyghach.
— Maqul...
Mömin Saqal Sidiq Peshtaq bilen mehelle komitét qorasigha kelgende birnechcheylen takallashmaqta idi.
— Qandaq alahide uruqkin, deptimen. Bultur biz térighan qonaqning uruqi iken'ghu. Boldi, men almaymen, — deytti Zirip Kasa qiziship.
— Némishqa almaysen? Bu séning ixtiyaringdiki ish emes, yéziliq hökümetning orunlashturushi, uqtungma? Biz buni uruqchiliq shirkitidin bughday kölimige hésablap ekelgen. Alsangmu alisen, almisangmu alisen, — deytti yéngila mehelle komitétining kassirliqigha teyinlen'gen Sultan Péti,— bu yerde undaq madagol ish yoq.
— Qarap turup ziyan tartamduq emise, — dédi Obul Yaghaq,— qarang mana, xamken'ghu bu uruq.
— Her qaysingning közi torliship qalghan gep, uruq shirkiti hergiz déhqanlarni ziyan'gha uchritidighan ishni qilmaydu, aghzingni chayqiwétip gep qil.
Ular birdem talashqandin kéyin, Mömin Sultan Pétidin soridi.
— Kilosi qanche pul iken bu uruqning ukam?
Sultan Péti uning ukam déginige achchiqi kelgendek alaydi — de, zerde bilen dédi:
— Töt koy yettimu.
— Qimmetken'ghu,— dédi Mömin Saqal perwasizla,— ötken yilimu shundaq qimmet alghan, biraq bazargha aparsaq charikini sekkiz yüendinmu almidi.
— U dégen qonaq, bu dégen uruq, — dédi Sultan Péti,— bikar gepni qoyup, uruq élinglar — he!
— Men almaymen, — dédi Zirip Kasa xaltini qoltuqigha qisip, — bizning öyde mushu qonaqning jiringlap pishqinidin bar, men shuni tériymen.
— Meyli, ixtiyaring emise, kéyin pushayman qilmisangla bolattighu.
Zirip Kasa chiqip ketkendin kéyin, yene ikki — üch kishi uninggha egeshti. Mömin Saqalningmu chiqip ketküsi keldi, emma kéyin alimadis birer chataq chiqip qélishidin ensirep dédi:
— Manga béridighiningni jinglighine ukam...
Mömin Saqal uruqni sélip bolghilimu ikki kün boldi. U bu jeryanda öz étizlirining ériqlirini bir qur chapti, nechche yerge tugh saldi. Lékin, sudin xewer yoq idi. Hawa issiq, uning üstige bughdaygha su kirmigili xéli waqit bolghachqa, bughday maysiliri solashqanidi. Möminning ensireydighini bula emes, eger su nöwiti yene nechche kün kéchikse, bughday maysisining dan tutush chéchiki éqipla ketse hosulgha éghir tesir yetküzetti. U chaghda chiqqan mehsulat dölet wézipisi bilen ötken ayda Aqup Saxtidin alghan sekkiz charekke on ikki charek bérishke kélishken bughdayghimu chiqish qilmaytti.
Etisi kechte mehelle komitét tewésige su nöwiti keldi. Hemme kishi ketmenlirini kötürüshüp étiz bashlirida yürüshetti. Möminmu xéli burun étizliqqa kéliwalghan bolup, bügün kéche özige nöwet kelmeydighanliqini bilip tursimu, Oghulxanning sözige unimay kelgenidi. ériqta shildirlap su éqip turatti. Qeyerdindur paqilarning korkirashliri anglinatti. Mömin özige su baridighan tarmaq ériqqa sélin'ghan tugh yénidila yanpashlap yatqanidi. Kech kirishi bilen pütün jahan xuddi qazan kömtürüp qoyghandek qarangghu bolup ketti. Asman sethide chaqnawatqan yultuzlar uninggha köz qisiwatqandek bilindi. Yéqinla yerdin allikimlerning bir — birini chaqiriwatqanliqi anglinip turatti. Biraq, Mömin ongda yatqan péti asman'gha qarap yatatti. Tosattin uning quliqigha shipirlap mangghan ayagh tawushi anglandi. Mömin quliqini ding tutti.
— Bu yerde japa tartip qalila Awut shangjang, birer öyge bérip birdem közlirini yumuwalamla?
Mömin bu awazni tonudi, u Sayim Pasarning awazi idi.
— Öyge barsaqmu némish qilimiz mudir, bérip birer parche kigiz tépip kélsile, quruqraq bir yerge sélip, étiz béshidila uxlay.
— Néme dégenliri bu Awut shangjang, pütün — sürük bir Oybaghda sile yatquchilik birer öy tépilmasmu? Undaq qilsila könglümge kélidu jumu.
— Könüp qaptimen, — Awut xirildap küldi, — bu yil sugha mes'ul bolghandin buyan japa tartipla keldim. Bizge issiq yotqan nede deyla.
— Chiqip qalar, bashqa yerde bolmisimu, Oybaghda yéngi mallar xéli köp juma, köngüllirini achalaydu, birla bérip qalsila, buningdin kéyin Oybaghni chörgilep kételmey qalamla téxi.
— Shundaq bolarmu?
— Way bolmamdighan, janlirini élip, janggalda qoyidighanlardin köp juma bu yerde.
— Ha... Ha... Ha...
— Hi... Hi... Hi...
— Emise qarap turmay yol bashlimamla, ademning ichige ot salghandikin....
— Mangsila emise, shangjang...
— Chatiqi chiqmas — he!
— Xatirjem bolsila, chatiqi bar yerge men aparmaymen silini...
Mömin bularning sözini anglap, ghezepke keldi. Shu'an ornidin turup, ulargha qattiq warqirghusi, tillap anisidin tughulghinigha pushayman qildurghusi, gélini boghup turup bayamqi gépige towa qildurghusi keldi, emma özini bésiwaldi.
" Way showichi, emdi sen qilmighan mushu solamchiliq qaptiken — de, qérighinini tuymighan hezilek...". Mömin shularni xiyalidin ötküzgendin kéyin, asta ularning keynidin mangdi. U ketminining sépini ching tutuwalghanidi. Némishqa ketmenni éliwalghinini Mömin özimu bilmeytti. Etrap qarangghu bolghachqa, u héchnémini ilgha qilalmidi. Peqet sezgülirige tayinipla özidin xélila uzap ketken ikkiylenning arqisidin tiwish chiqarmay egiship kétiwatatti. Tuyuqsiz aldidiki ikkiylen toxtidi. Möminmu turghan jayidila jim turuwaldi.
— Arqimizdin birsi egiship kéliwatamdu, néme?
Bu Awutning awazi idi.
— Yaq, qorqqan'gha qosh körünuptu, dégen shu shangjang, xatirjem bolsila.
Ular yene mangdi. Möminmu ulargha egeshti. Ular bughdayliqtin chiqip, yolgha chüshti, uzun mangmayla mehellining chétidiki yalghuz öy yénida toxtashti. Öy ichidin xire yoruqluq chaqnap turatti. Sayim Pasar tiwish chiqarmay ishik tüwige keldi — de, ishikni pes urdi.
— Kim?... Öy ichidin Zirip Kasining ayali xelchemxanning awazi anglandi.
— Men Sayim Pasar, ishikni éching.
Ishik hayalishmayla échildi. Ular öyge kirip ketkendin kéyin Mömin Saqalmu öyning arqisigha ötüpla dérize tüwige keldi.
Mömin Saqal baya Ziripning bügün kéche su tutimen, dep ketkenlikini körgenidi. Mana bular... Way bichare Zirip, nede yürüydighansen? Öyügge qaytip kelgen bolsangchu... Mömin xiyalini dawamlashturalmidi. Öy ichidin Sayim Pasarning awazi anglandi.
— Zirip téxi kelmidima?
— Bayam su tutimen, dep chiqip ketken, bizge nöwet tang atargha yéqin kélermikin.
— Su ulugh, uningghiche qalmas... He rast, Awut shangjang ussap qaptiken, shunga bashlap kirgen. Öyde qiziq qaynaqsu barmidu?
— Bar, téxi bayila qaynatqan...
— Emise éghizida qélishliq qilip chay demleng singlim, men chiqipla kirey...
Ishik échilip, yépilghan awazi anglandi. Möminning taqiti taq boldi. U gerche öy ichini éniq körelmisimu, lékin hemmini anglighanidi. Shu tapta Xlchemxanning bughday öglük, ademni meptun qilidighan chirayi uning köz aldida gewdilendi. " Tughmighandin özge gunahi yoq uning, — deytti Zirip Kasa bala toghrisida gep bolghanda ayali üstide toxtilip, — toy qilghinimizgha ikki yil boptu. Bir — birimizge aliyishqinimizni bilmeymiz....".
— Qéni chay ichsile, shangjang... Way qolumni qoyuwetsile.
— Quruq chaynila ichmeyli xénim, birdem mungdashmamduq.
— Qöyuwetsile deymen, héli warqiraymen.
— Warqirsila... Bu yerde adem yoq, erliri étizliqta...
— Sili adem bozek etmisile, bolmisa...
— Qorqutmisila xénim, kölge paqining izi chüshmeydu, bumu amet désile...
— Yaq... Yaq... Bolmaydu.
Mömin Saqal emdi chidap turalmidi — de, öyning aldigha ötüp ishikni achay déyishige öy ichidin Awutning warqirighan awazi anglandi.
— Wayjan, adem barmu?
Mömin shartla qilip keynige yandi we tamning yénigha kélip mökündi. Shuningghuche ishik échilip, Awut yügürgen péti chiqti — de, yügürdi.
— Hu izzitini bilmigen buzuq... toxta deymen...
Xelchemxan birdem turghandin kéyin ishikini yépip kirip ketti. Möminmu bu yerde turushning artuqche ikenlikini hés qilip, baya kelgen yoli boyiche étiz béshigha qaytti.
Etisi kün chashka bolghanda, Mömin’ge su nöwiti keldi. U suni étizgha bashlap qoyup bir tal tamaka oridi — de, ériq béshidila turup chékishke bashlidi. Emma, tamakisi yérim bolmayla ériqtiki sugha tashlidi — de, ériq yaqilap mangdi. Su barghansiri azlawatatti. " Birer kim échiwalghanmidu yaki birer yer yar epketkenmidu?" dégenni xiyalidin ötküzgech qedemlirini tézletti. U aldirap mangdi. Su barghansiri azlawatatti...
Mömin oq östeng béshigha chiqqanda Qadir Yorgha, Sayim Pasar, Awut we yene mehelle komitétining mirabi östengdiki taqaq yénida turatti. Qadir Yorgha Awutqa gep qilmaqta idi.
— Yiqilip chüshüp yaman qipla shangjang. Ya bizmu bir élektir (izahat: élektir — qol chiragh démekchi) bermeptimiz, xapa bolmisila....
— Him. Bu xapa bolush emes, prinsip, silige béridighan su nöwiti 12 sa'et, hazir 13 sa'et boldi.
— Ughu shu, suni besh ériqtin bashlap sugharduq. Bayam hésablisaq birer yüz moche yer qaptu, shunga...
— Bundaq qilsaq yéziliq hökümetke qandaq jawab bérimen?
— Toxtishah shangjang silining geplirini yirmaydu. Ikki — üch sa'et su bersile, uningghiche nashta qiliwalayli.
— Shundaq qilsila Awut shangjang, men hazirla qirqilmighan oghlaqtin birni tonurgha séliwétip keldim, — dédi Sayim Pasar gep qisturup.
Awut Sayim Pasargha alaydi. Qarighanda uning axshamqi achchiqi chiqmighandek idi. Sayim Pasar tézla yerge qariwaldi. Bu halni körüp, Möminning yürekliri oynap kettiyu, lékin külüwetmeslik üchün léwini ching chishliwaldi.
— Shangjang, bolsa mushu bir qétim....
— Emise, artuq sugha pul tölenglar.
— Maqul, su aqidighanla bolsa, sile néme désile shu.
— Emise pul... — Awut Qadir Yorghigha qolini sozdi.
— Sili xatirjem bolsila, tamaq yep bolghuche qollirigha tekküzimen.
— Meyli emise, — Awut béshini asta lingshitip, qolini shiltidi.
Uning yénida turghan mirab, östengdiki taqaqni kuluch bilen asta boshatti. Su Mömin Saqalning yéri bar ériq terepke lömüldep éqishqa bashlidi.
— Mangsila shangjang, tamaq yeyli.
Ular mangghandin kéyin, Qadir Yorgha téxiche bayamqi ornida turghan Sayim Pasargha jikilidi.
— Emise Qasim Samsaq bilen Sultan Pétini tépip, derhal déhqanlardin pul yighing. He rast, mehelle gurup bashliqlirigha deng, bu qétim bizdin uruq almighan déhqanlarning bughdiyigha bir temimmu su kirmisun, qachan bizdin uruq élip tikse, shu chaghda suning amalini qilip bérimiz. Eger bu qétim su quyuwalghanlar bolsa, her mogha 50 yüendin jérimane tölisün, uqtingizmu?
— Uqtum.
— Emise téz ménging.
Qadir Yorgha tézla Awutning keynidin yétishwaldi. Mömin bu ishlarni körüp sel ejeblen'gen bolsimu, lékin öz yérige su mangghanliqini oylap, keynige örüldi — de, ériq yaqilap mangdi.


2

Bügün yekshenbe bolghachqa, Exmet Yaqup yataqta birdem olturghandin kéyin, ishikni quluplap sirtqa chiqti. Meyin shamal yüzini sipidi. U özini sel segip qalghandek hés qilip, asta kocha boylap mangdi. Uning yénidin mashinilar ghuyuldap ötüp turatti. Kochidiki ademlermu bir — birige yol bérishküsi kelmigendek téz — téz mangatti. Exmet Yaqup xiyal sürgech uyan — buyan qarap asta mangatti. Tosattin uning közige tonush bir chiray chéliqti. Exmet Yaqup uni bir qarapla tonudi. Biraq, u kishi Exmet Yaqupni körmigendek közini yerdin üzmey ildam méngiwatatti.
— Hapiz'axun, — Exmet Yaqup uni pes awazda chaqirdi, biraq Hapiz Kaski anglimighandek yenila méngiwerdi. Exmet Yaqup yügürgendek méngip tézla uninggha yétishiwaldi — de, yelkisige asta shapilaqlighach dédi,— Hapiz'axun...
Hapiz Kaski shundila béshini yerdin kötürüp, arqisigha qaridi — de, Exmet Yaqupqa qarap turupla qaldi.
— Méni tonuyalmidingizmu Hapiz axun, — dédi Exmet Yaqup uning saqal basqan chirayigha, oychan közlirige qarap külüp.
Hapiz Kaski birdem qarap turdi. Derweqe u Exmet Yaqupni tonuyalmighanidi. Ular yéziliq hökümette bir qétimla uchriship, söhbetleshkendin bashqa uchriship baqmighanidi. U Exmet Yaqupning retlik taralghan chachlirigha, chirayliq galstukigha, hazir dezmal sélin'ghandek körünidighan kastum — burulkisigha, maylap parqiritiwétilgen betinkisige qarap turupla qalghanidi.
— Men Qumbaghning mu'awin yéza bashliqi Exmet Yaqup, tonuyalmidingizmu Hapiz'axun? Biz ikkimiz héliqi chaghda obdan paranglashqan idiqqu, ésingizdin kötürülup qaptu — he!
Shundila Hapizning chirayigha külke yügürdi — de, qollirini keng yaydi.
— He ésimge keldi. Ésimge keldi...— Dédi u aldirap, — sili bizning yézidiki Ey shang...
— Exmet Yaqup dewersile...
Ular quchaqliship körüshti, yolda kétiwatqanlar ulargha heyran bolghandek qarap qoyup méngishatti.
— Sili qachan kelgen? — Soridi Exmet Yaqup qizghin ehwal sorashlardin kéyin.
— Kelginimge töt künche boldi, — dédi Hapiz sel ongaysizlan'ghandek.
— Birer ish bilenmu?
Shu'an Hapizning bayamqi chirayi eslige keldi, u hazirla yighliwétidighandek ümcheydi. Uning bu eptige qarap bir némini sezgen Exmet Yaqup tézla gepni yötkidi.
— Pemimche chüshlük tamaq yémidile heqachan, mangsila...
— Boldi, qorsiqim toq. Etigen chayni xéli köp ichiwalghan.
— Mangsila deymen, mungdashqach olturup tamaq yeyli.
Exmet Yaqupning keskin sözi Hapizni arisaldiliqtin qutuldurdi. Ular sheherning awat yérige jaylashqan ashxanigha kirishti. Yekshenbe bolghini üchün ashxanida adem köp idi. Exmet Yaqup etrapqa tézla köz yügürtkendin kéyin, bulungdiki bashqilarning neziri chüshmeydighan üstelning bosh ikenlikini körüp, Hapizni bashlap bérip shu yerge jaylashti.
— Néme yéyishidila méhmanlar?— Ular orunduqta olturushigha bir cheynek chay bilen ikki piyalini kötürüp kelgen mulazim edep bilen soridi.
— Néme yégüngiz bar? — Hapizdin soridi Exmet Yaqup.
— Néme bolsa meyli, — dédi Hapiz ongaysizlan'ghandek.
— Emise ikki texse leghmen.
Mulazim ketkendin kéyin Exmet Yaqup piyalilarni chayqiwétip chay quyup, Hapizning aldigha birni sürüp qoydi.
— Qachan kétisiz? — Soridi Exmet Yaqup piyalini qoligha éliwétip.
— Bügün kéteymikin, — dédi Hapiz sel meyüslen'gendek,— bu yerdimu choylamgha chöp chiqmidi, bikar yürsem taza qamlashmighudek, shunga öyge kéteymikin deymina.
Exmet Yaqup gep qilmidi. U baya Hapizning néme meqsette kelgenlikini sorighanda, uning ongaysizlan'ghanliqini éniq sezgen bolghachqa, emdi uni tenglikte qaldurmasliq üchün jim olturdi.
— Silimu bir ishqa kelgenmu shangjang?— Dédi Hapiz qiziqqandek.
— He'e, oqushqa kelgen, ikki ayche boldi.
— Emise yene bir mezgil turidikenla — he!
— Yene töt ay qaldi...
— He..., — Dédi Hapiz sozup, — men téxi silini oynighili kelgen oxshaydu, deptimen.
Exmet Yaqup gep qilmidi. U shu tapta Hapizning ötkenki ishining qandaq bolghanliqini bilgüsi kelgenidi.
— Héliqi ish qandaq boldi Hapiz axun?
— Qaysi ishni deyla? — Yandurup soridi Hapiz Kaski.
— Ötkende sile bilen déyishken gepchu?
Hapiz ongaysizlan'ghandek morisini kötürüp qoydi. Rastini dégende uning ikki kündin béri zerdisi qaynapla turatti. Birer tonushini tépip derdini éytqusi, ich baghrini örtendürüp turghan barliq pighanni biraqla tökküsi bar idi. Emma, wilayet merkizi bolghan bu natonush jayda birermu tonushi uchrimidi. U pütün — sürük ikki künni piyade kocha arilash bilenla ötküzdi. Mana emdi Exmet Yaqup sorawatidu, qandaq qilish kérek? U qandaq qilishini bilelmey téngirqidi. Ikkiylen yéziliq hökümette ehwallashqanda, Hapiz Exmet Yaqupni az — tola chüshen'gendek bolghanidi. Emma, yéqindin buyan arqa — arqidin yüz bergen ishlar Hapizni " emeldar emeldarning qayashi, ularning birsigimu ishen'gili bolmaydu " Deydighan tonushqa kéltürüp qoyghanidi. Shundaqtimu sorighan iken, jawab bermise qandaq bolar? Hapiz sel oyliniwalghandin kéyin, gepning neq özini démey, egitip gep qilishni oylidiyu, biraq Exmet Yaqupqa yalghan sözligüsi kelmey, gepni ochuqla dédi.
— Yene shu burunqidek shangjang, bu jahanda déhqanning sözini anglaydighan bashliq yoqken. Héchbir ilgirilesh yoqqu tang.
— Undaq emestu Hapiz axun, men sözlirige qoshulalmaymen.
— Öz bashlirigha kelmigendikin ishenmeyla heqachan... Nahiyimiz da'iriside erz sunup barmighan yérim qalmidi. Chirayliq gep tashni éritidu, dégini yalghanken. Méning barmighan yérim, chirayliq gep qilmighan bashliqim qalmidi. Emma yene shu...
— Qéni éniqraq désile, Hapiz'axun, men anglap baqay — he! Yardimim tégip qalsa ejeb emes.
Exmet Yaqup uning yénigha sürüldi. Hapiz uning chirayidiki semimiylik we ich aghritish ipadisini körüp heyran bolghandek birdem turuwalghandin kéyin, piyalisidiki sowughan chayni ghurtulditip ichiwetti. U piyalini üstelge qoyup bolghuche, Exmet Yaqup yene liqlap qoydi.
— Sözlisem gep tola shangjang, — dédi Hapiz uninggha qarap qoyup, — mehellidikiler méni Hapiz Kaski dep atishidu. Dadam rehmiti aq — qarini ayriymen, naheqni tügitimen, depla eyni yillarda mehelle bashliqliri bilen tola zakonlishattiken. Bezide özige munasiwetsiz ishlar bolsimu, bashqilar bilen yaqiliship, nechche qétim tayaq yeptiken. Kön’gen xuy désile. Bichare rehmiti dunyaning xowluqini körmey japa tartipla bu alemdin ketti, biraq men bir kim méni bozek etmisila bashqilarning herqandq ishini körsemmu bighem yüriydighan bende, shundaqtimu " Kaski " dégen leqem manga ata miras bolup qaldi. ötkende silige déginimdek qerz majirasi bilen mehellidikiler bilen urushup, on besh kün yétip chiqqandin kéyin, naheqchilikke peqetla chidimidim. Meyli xeyriyet, oghul balining béshigha néme kün kelmeydu, bu künlermu ötüp kéter, dep oylap hemmini boldi qiliwetmekchimu boldum. Emma, bikardin — bikar tayaq yep turup, qamilishim ghururumgha bekmu tegdi. Bolupmu yéziliq saqchixanidiki héliqi daraza adash... Ismi némiti... Héliqi qarimutuq, ghaz boyun, egizi... Toghra, xatalashmisam bashqilar uning ismini Sedirdin dégendek qiliwédi... Ashu Sedirdin qarap turup shunche yalwursammu heq — naheqni tekshürup körmeyla " bizning yéza nahiye boyiche omumlashturup tüzeshte ilghar orun idi. Sen Oybagh mehelle komitétining kadirliri bilen urushup, chong délo sadir qilding, bu déloni nahiyilik jama'et xewpsizlik idarisidikilermu anglaptu. Mushu qilmishing üchünla üch — töt ay soliwétish kérek idi, emma biz séning burun jinayet sadir qilmighanliqingni nezerde tutup, 2000 yüen jérimane qoyupla boldi qilidighan bolduq " dep turuwaldi. Men yalwurdum, yélindim, hetta ikki putini quchaqlap, kichik balidek höngrep yighlidim. Insan éghizidin chiqidighan eng tatliq sözlerning hemmisini dédim, biraq unimidi. Mende pul yoq, emise nege solisanglar solanglar, men türmide yétishqimu razi, dédim. Emma, u yenila nurghun bahane — sewebni körsitip, öz gépide ching turdi. Axir bolmay séning meqsiting pul élish iken'ghu, dep xuddi éshek sodilashqandek sodiliship yürüp, 750 yüen tölep aran qutuldum. U méning höjjet yézip bérish télipimni ret qildi. Uningche bolghanda, höjjet yazsa 2000 yüenni saq tölishim lazimken. Shu waqitta oylimaptimen, kéyin qarisam bu méni bozek qilish, ap'ashkara bulash iken qarisila... Biz déhqan xeqni gol körüp, emdi shularmu bozek qilsa buninggha néme dégüluk?... Saqchi dégen xelqning derdige derman bolsa, ajizlarni yölise, yamanlarni qanun boyiche jazalisa, andin xelqning saqchisi bolmamdu? Bezide téléwizorlardin körüp qalimen. Nurghun saqchi qanunning izzet — hörmitini qoghdash yolida qurban bolidiken, emma u saqchi qandaq ademdu? Hökümet bundaq saqchilargha ma'ash bérip, némishqa baqidighandu deymen...
Hapiz Kaski gépini toxtitip , aldidiki chaydin bir yutum ichkendin kéyin jim bolup qaldi. Exmet Yaqup uning chirayidiki herbir özgirishlerge qarap olturatti. Shu tapta uningmu achchiqi kelgen bolsimu, emma Hapizning sözini bölüwetmeslik üchün özini tutuwalghanidi.
— Mana ash keldi, — dep towlidi mulazim.
Exmet Yaqup üstelge qoyulghan ikki texse leghmenning birini Hapizning aldigha sürüp qoyghandin kéyin dédi:
— Qéni tamaq yeng.
Hapiz tekellup qilmayla chokini qoligha aldi.
Ular ghizalinip bolghandin kéyin, ashxanidin chiqip aldigha birnechche yüz mangdam méngipla yol boyidiki kichikrek bir baghchigha kirdi — de, söget sayisidiki orunduqta olturdi.
— Kéyin Sedirdin bilen körüshtingizmu? — Soridi Exmet Yaqup uning sözini dawamlashturush meqsitide.
— Yaq, körüshmidim, körüshsemmu béribir bikar idi. Uning manga bikardinlar jérimane qoyghan chaghdiki ehwalidin qarighanda, uning manga hésdashliq qilish niyiti esla yoq. Shunga, göherni tashqa urmay, unimu bashquridighan adem bardu bu jahanda, dep oylap Toxtishah shangjanggha ehwalni melum qildim, biraq umu gepni anglapla ret qildi. Uningche bolghanda, men Oybagh mehelle komitétining xizmetlirige tesir yetküzüptimen, qesten soqushup, bashqilarni küch körsitishke teshkilleptimen. Méning sewebimdin nurghun déhqan boynidiki qerzlirini bergili unimighanmish... Qarisila, men yéziliq xelq hökümitining bashliqlirigha öz derdimni eytsam, manga kiygüzgen qalpiqigha, hélimu hazir medeniyet inqilabi dewri emesken, bolmisa neq eksil'inqilabchi dep nechche on yilliq késiwéterken. Xelq hökümitining bashliqi dégen xelqning haligha yetmise buni néme dégüluk emdi... Bu tülkidin qutulup, yolwasqa tutulghandek bir ish emesmu?
Hapiz yanchuqidin chirayliq késilgen gézit qeghizini chiqardi. Uning tamaka orimaqchi bolghanliqini sezgen Exmet Yaqup ittikla bir qap tamakisini aldi — de, tenglidi.
— Buningdin chéking.
— Boldi rehmet. özümningkinila chékey. Öginip qaptimen, uning üstige bu tamakilar boshken.
— Meyli emise...
Hapiz tamaka tutashturup birnechchini shoriwalghandin kéyin sözini dawamlashturdi:
— Kéyin nahiyigimu bardim, erziyet idarisi, intizam tekshürüsh, siyasiy qanun komitéti dégendek yerning hemmisidiki bashliqlar bilen körüshtüm. Ular xuddi meslihetlishiwalghandekla gunahni manga artti. Kéyin bashqilar nahiyining birinchi qol hakimi xelqperwer, her shenbe küni derdmenlerning derdini anglaydu, dep meslihet bérishti. U adem bilenmu körüshtüm. Hakimning mu'amilisige qarap emdi ishim hel bolidighan boldi, pütün — sürük bir nahiyini bashqurghan adem choqum méning ishimni onglap qoyalaydu, dep oylidim, kéyin üch qétim bérip körüshelmidim. Tötinchi qétim barghanda, bextimge u kishi bar iken, özi chay demlep, aldimgha qoyup, xizmitining aldirashliqi sewebidin Qumbaghqa özi bérip, tekshürüshke purset bolmighanliqini, shunga özige wakaliten mexsus adem ewetkenlikini éytti. Uningche bolghanda, gunah yenila mendiken. Qarisila bu ishni, gunah bashqilarda turup, men bozek qilin'ghuchi turupmu gunahkar bolup qaldim.
Hapiz tamakini qattiq shorighandin kéyin, qalduqini zerb bilen yerge atti. Buni körgen Exmet Yaqup ornidin turupla köyündini élip, besh — alte qedem yiraqliqtiki exlet sanduqigha apirip tashliwétip, yene ornida olturdi.
— Set ish qiptimen — he! — Dédi Hapiz xijil bolghandek ongaysizlinip.
— Yaq, anchiki ish, kérek yoq,— dédi Exmet Yaqup,— shundaq qilip hakim bilen körüshkiningizningmu ünümi bolmaptu — de?
— Shundaq boldi,— dep éghir xorsindi Hapiz.
— Sizning bu ishingiz jérimane töligen pulni qayturuwélishmu, qandaq?
— Néme dédile?— Hapiz yan'gha örülüp, Exmet Yaqupqa tikildi. Uning közliridin chaqnighan nurni körüp, Exmet Yaqup ongaysizlandi, — sile méni shu pulgha ich aghritip, erz qilip yüridu dep qaramla, shangjang?...
— Yaq... Shu... emdi deymina...
— Pütünley xata oylapla shangjang, eger men shu pulni dégen bolsam, bundaq erz qilip yürmigen bolattim. Bilemla, men bu ishqa bel baghlighandin buyan shu puldinmu köp pul xejlep boldum. Pul dégen qolning kiri, uni adem tapidu, yene adem xejleydu. Emma, heqiqetni tapmaq tesken. Men emdi qet'iy niyetke keldim. Eger bu yerdimu ehwalimni anglaydighanlarni tapalmisam öyümni sétip bolsimu aptonom rayon'gha, hetta merkezgiche barimen.
Exmet Yaqup uning ishench bilen éytqan sözini anglap ichide xushal boldi. Biraq, uning ashu 750 yüen pul üchün shunche herej tartqanliqini oylap ökündi.
— Déginingizghu toghra, biraq.
— Men silining néme démekchi ikenliklirini chüshendim shangjang, — dédi Hapiz Kaski yiraqlargha közini tikip, — sili méni japa tartiwatidu, esli bundaq qilish ketmeytti, démekchi, biraq méning oylaydighinim pul emes, adalet! Men japa tartsammu, esli — weslimdin ayrilsammu meyli. Bu ishni qilghinim qilghan. Bu méningla emes, Oybaghdiki pütün déhqanlarning ümidi.
— He, bu gepche, hemmeylen sizni qollaydiken — de? — Soridi Exmet Yaqup ishenmigendek.
— Qollaydu, men Oybaghliqlarning jebir — japa tartmasliqi üchün yol méngiwatqan tursam...
— Emise...
— Men bu qétim déhqanlarning alwan — seliq, jérimane seweblik barghansiri halidin kétiwatqanliqini, shunga tekshürüp bérish lazimliqini munasiwetlik orunlargha dédim, hakimgha sun'ghan erzimde mushu muddi'ayim éniq bar idi, lékin hakim bu mesilige étibarsiz qaridi. Shunga, men kichik deryada aqquche, biraqla chong deryada aqay, dep bu yerge kelgen.
— Qandaq boldi? — Aldirap soridi Exmet Yaqup.
— Kelgen künümla, wilayetlik intizam tekshürüshke bardim. Shu yerning mu'awin shujisi bar iken. U ehwalni uqqandin kéyin, bizning nahiyige telefon berdi. Ete éniq jawab bermekchi.
— Yaxshi boptu, — dédi Exmet Yaqup Hapizgha mesüki (izahat: mesüki — zoqi) kelgendek dolisigha yénik shapilaqlap qoyup, — ete jawabini alsingiz qaytip kétidikensiz — de, emise.
— He'e, — dédi Hapiz.
Ular birdem jim olturghandin kéyin, Exmet Yaqup ötkende özi tikkili qoymighan anar köchitining qandaq bolghanliqini soridi.
— Hemmisini tikküzdi, — dédi Hapiz, — deslep héchkim unimidi. Kéyin köklisimu, köklimisimu pulisigha mehelle komitétt ige dep tikküzdi. Bir küni zérikip qélip, étizliqqa chiqip qarisam birsimu köklimeptu. Ishenchlik ademlerdin anglisam pulini yigharmish.
Bu gepni anglap Exmet Yaqupning ichi siyrildi. U shundaq bolidighanliqini aldin pemligenidi. Bu qarap turup déhqanlarni ziyan'gha uchritishqu?... Mushundaq boliwérse déhqanlarni béyitimiz, halliq sewiyige yetküzimiz, dégen quruq gep bolup qalmamdu?... Tosattin uning yadigha bir déhqanning " yerlerni höddige bergende, künimiz xéli yaxshilinip, etlinip qalghaniduq. emdi halliq sewiyige yétimiz, dep küchinip ishligenséri öydiki qolgha chiqquchilik nersini sétip, hoyligha chiqip qéliwatimizghu tang " dégen sözliri keldi. U deslep bu geplerge anche éren qilip ketmigenidi. Mana emdi bügün bu sözni heqiqiy chüshen'gendek boldi.
Ular birdem ün — tünsiz olturushqandin kéyin, Hapiz ornidin turdi.
— Men yanay shangjang, ete kétimen. Mehellidikiler bezi nersilerni alghach kel dep buyrutqanidi. Kech bolup qalghuche tépiwalay.
— Maqul emise, — dédi Exmet Yaqup ornidin turghach, — kechte bizning yataqta yéting, men sizni saqlay.
— Yaq, aware bolmisila, — dédi Hapiz aldirap, — men töt künlük yataqning pulini biraqla töliwetken, shu yerdila yatay...
Exmet Yaqup uninggha köp gepning kar qilmaydighanliqini hés qilip, maqul boldi — de, uning bilen xoshlashti. Yatiqigha kelgüche köp oylandi. Hapizning shunche köp derd tartipmu yenila niyitidin qaytmighanliqi uni xushal qildi, emma özining bir mu'awin yéza bashliqi turupmu Hapizchilik bolalmighanliqidin ökündi. " Yaq, men bel qoyuwetmeslikim kérek, Qumbaghdiki ishlarni körüp turup yene mushundaq ling tasmiliq qilsam qandaq bolidu? Men choqum bu ehwallarni yuqirigha eynen melum qilishim, déhqanlarning derdige derman bolushum kérek!" U shu xiyal bilen yataqqa kélip, üstel aldida olturdi — de, qelimini ixtiyarsiz qoligha aldi.

3

Küzki bughdaylar örülüp bolghili xéli künler bolghanidi. Mehellining u yer — bu yerliride égiz — égiz enjüler közge roshen tashlinip turatti. Emma shunche, pijghirim issiqta enjülerni orup — chorup qurutidighan yaki dan ayrish mashinisi bilen xaman tépidighanlarni körgili bolmaytti. Hawa issiq, tinjiq idi. Mana mushundaq ehwalda Oybaghliqlarning hemmisi xuddi déyishiwalghandekla paxta étizlirida jiddiy ishlimekte idi.
Mömin Saqal herbir tüp kéwez tüwige kélip bashtin — axir qarighandin kéyin, qolidiki uchigha sipta qilip paxta oralghan kichik yaghachni dorigha milep, paxtining qulaqlirigha pem bilen sürtetti. U nechche qétim paxtigha chüshken pit yoqitish dorisi chapqan bolsimu ünümi bolmidi. Mana emdi töt — besh kündin buyan herbir tüp kéwezge dorigha chilan'ghan paxtini tekküzup yürüp bu apetning aldini élishqa atlan'ghanidi.
U etigendila étizgha chiqiwalghachqa, chüsh bolmayla qorsiqi échip ketti. Emma, bügün qandaqla bolmisun dorini kéwez gholigha sürkep bolush kérek idi.
U ülüshkün, birnechche künlük ishni aldin pilanlighan. Bügün bu ish tügise, ete xamanni tépiwélishi kérek andin...
Mömin Saqal bash — közidiki terlerni sürtti. Kéwezliktin bir xil issiq hawa urup, ademning ichini siqatti. Dorining sésiq puriqi ademning könglini aynitatti. Lékin, u léwini chishlep chididi. Bügün qandaqla qilip bolmisun, bu wézipini tügitishi kérek idi. U asta asman'gha qaridi. Kün tikleshkenidi. Quyash ghayet zor bir ot sharidek zéminni köydürüp, hedep issiqliq tarqitatti. U éngiship yene ishini dawamlashturdi. Kéwez gholidiki pitlar ademning könglini seskendüretti. Ghujmek — ghujmek boluwalghan pitlar kéwez gholida, yopurmaqlirida uwilashqanidi. Mömin Saqal herbir kéwezni awaylap tutup ishni asta, siliq qilatti. Shu tapta u bir nazuk sen'et buyumigha mu'amile qiliwatqandek, öz balisini pépilewatqandek qilatti. U shu turqida nechche retni bashqa élip chiqip bolghanidi.
— Mömin axun, qorsaqlirini toqliwalsila.
Ayalining awazi uni ishtin toxtatti. U béshini kötürüp, ayaligha qarighandin kéyin, kéwezlikke köz yügürtkech asta mangdi.
— Qollirini yuyuwalsila.
Oghulxan cheynektin uning qoligha su quyup berdi. Mömin qollirini nechche ret chayqap bolghandin kéyin, qolum yene dora puramdu dégendek asta burnigha apirip purap baqti.
— Kichik balidek ish qilidikenla, — dédi Oghulxan külüp.
— Bu kichik balining ishi emes, — dédi Mömin Saqal semimiy halda, — etigendin buyan ximiyiwi dora bilen hepileshtim. Rozi Qasim bu kasapetni zeherlik, sella diqqet qilmisa, ademni zeherleydu, déwidi, shunga...
Mömin Saqal zorigha külüp qoyghandin kéyin, sughirish ériqi ichidiki buzang topa üstidila olturdi.
— Azraq salqin yer bolghan bolsa — he!— Dédi Oghulxan etrapigha qarap,— birdem aram alghach chay ichiwalattile.
— Shuni dégine. Etiyazda hemmini késiwettuq. Köz yétim da'iriside bir tüp derex yoq.
Oghulxan oghut xaltisidin birni yerge salghandin kéyin, özi ekelgen dastixanni yaydi. Dastixan échilishi bilen tengla issiq nanning mezzilik puriqi Mömin Saqalning dimighigha güppide uruldi. U üstige siyadan, künjüt bésip yéqilghan, xuddi emdila reside bolghan qizning mengzidek qizirip pishqan nanni oshtup, ishtiha bilen yéyishke bashlidi. Uningghiche Oghulxan cheynektiki chaydin bir piyalige quyup, uning aldigha qoydi.
Oghulxan érining issiqta qizirip ketken chirayigha ösüp ketken saqallirigha, bortup chiqqan mengzige, oychan közlirige qarap éghir uh tartti. Etigendin kechkiche ishlesh Mömin Saqalgha harduq yetküzgendek qilatti. Emma, Oghulxan uning hérip qaldim yaki birer yérim aghriydu, déginini anglap baqqini yoq. Hetta Döngsatmida putini késiwélip qaytip kelgendin kéyin peqet bir künla yétip ornidin turup ketti. Oghulxan uninggha domsiyipmu, achchiqlapmu, hetta gep qilmay jim turuwélipmu dem alduralmidi. U dinggoslighan péti ketminini kötürüp birla chiqip ketse, kechliki qaytip kélidighan boluwaldi. Bextige yarisha, ketmen Möminning putini bek chongqur késiwetmigenidi. Azraqla yiringdap aghritqandek qilghan bilen nechche kün ichidila saqaydi.
— Xamanni qachan alimiz? — Soridi Oghulxan Mömin Saqal qolidiki piyalisini yerde qoyuwatqan pursette, — héli xaman'gha bérip keldim. Enjüler gugut télidek qurup kétiptu.
— Bügün bu ish tügise, Xudayim buyrusa, ete — ögün xaman'gha tutush qilsaq bolarmikin.
— Shundaq qilsila dadisi. Burnakün Sulayminaxunning ayali gep ariliqida öyde bir talmu bughday qalmidi, déwidi, özümchila xuduksirep kettim.
— Menmu aldirawatimen, ötkende Aqup Saxtidin alghan ösümi bar bughday bilen Sulayman axunningkini bériwetmisek bolmaydu. Eger Sulayman axun bérip turmighan bolsa, wézipini qandaq orunlayttuqkintang!
— Bizni bundaq qiynighuche xamanni alghili qoysa bolmamdu bu xeq, — dédi Oghulxan Mömin Saqalgha chay quyuwétip, — xaman'gha traktorni élip kirip bolghanda, " yéziliq hökümetning qarari, kéwezdiki pitni yoqitip, qonaqning tüwini otap, yumshitip, bashqurup bolmighuche xaman élishqa bolmaydu. Bolmisa 100 yüen jérimane qoyulidu " dep qorqutmighan bolsa, hélighiche xamanni élip bolghan, Sulayman axunning öyidin bughday ötne almighan bolattuq.
— Rast déding xotun, Sulayman dégen biz bilen qérindashtekla adem, öyde yégili bir nerse bolmisimu bizge chish yérip bir nerse démeydu. Biraq, Aqup Saxta dégen qarardin ötüp ketse, yene üch — töt charek bughdayning közi ochuq kétidu.
— Men bughdayning béshini soqaymu ya, — dédi Oghulxan eqil tapqandek, — teshkildin bizni xaman alghili qoymighan bilen, bughdayning béshini soqup, dénini ayrighilighu qoyar.
Shundaq qilsa... Hey, bu ishning japasini bir démeng, bir baghlam bir baghlamdin kaltek bilen soqup, alte charek bughdayni raslimaq asanmu?!...
— Japa tartma xotun, hemmini bir yolila qoshup bir terep qilayli...
— Lékin...
— Ketse Aqupqa kéter, bügün mushu ishni tügitiwalsamla etiletin bir gep bolar.
— Qadir shuji xaman élishqa yol qoyarmu?
— Némishqa qoymighudek, qonaqni ölchem boyiche bashqurup bolduq, bügün kéwezlikning ishi tügeydu.
— Emdi deymina...
Ular paranglishiwatqanda, Sidiq Peshtaq hasirighiniche keldi.
— Ya'alla Mömin Saqal, mökünuwalghan yéringni qara séning. Bayatin béri izdimigen yérim qalmidi.
— Qéni kéling, chay iching.
— Boldi, ishim aldirash, — dédi Sidiq Peshtaq dastixandiki nan'gha mundaqla qarap qoyup, — Mömin axun, ishinglar tügigen bolsa qopunglar emdi.
Mömin Saqal uning buyruq arilash sözlirini anglap soridi.
— Nege?
— Nege bolatti. Sögetlikke, bügün bizning etretning kéwizige dora chachimizken. Siler su toshup béridighan boldunglar.
— Téxi besh — alte kün ilgirila kéwezlerge dora chachqan'ghu?
— Way tangey, buni bilmidim. Tünügünki kéwez bahalishida bizning Oybagh arqidin sanighanda birinchi boptu, bizge yézidin 1500 yüen jérimane qoyuptu. 500 Yüenni Qadir shuji yanchuqidin töligenmish.
— Némishqa emdi? Néme jérimaniken u? — Mömin Saqal bilgüsi kelgendek soridi.
— Néme jérimane bolatti? — Térikti Sidiq Peshtaq, — kéwez ösüp kétiptu. Obdan bashqurulmaptu, dep qoymamdu.
— Etiyazda oghutni normida salghan bolsaq undaq bolmaytti. Mana emdi adem chöküridu, küzgiche hemmimiz birdin shota teyyarlimisaq, boyimiz yetmeydighan oxshaydu,— dédi Oghulxan.
— Siz ayal kishi bolghandikin er kishining ishigha arilashmang, — dédi Sidiq Peshtaq te'eddi bilen, — oghutni az salamdu, jiq salamdu, yézining ishi, bizning uning bilen karimiz néme? Déhqanlarni béyisun démise ularmu sarang bolmighandikin undaq qilmas... Qop Mömin , ular saqlap qalidu.
Mömin ornidin turghach soridi.
— Men némishqa ulargha su toshup bérimen, kimning kéwizige dora chachsa, suni özi toshumamdu?!
Sidiq Peshtaq bu gepni anglap, aldighiraq mangdi — de, uninggha alaydi.
— Ötkende sen Döngsatmidin burun qaytip kelgenmu?
— He'e.
— Bügün shuning ornigha su toshuysen.
— Méning bu yerde ishim tursa.
— Kimning hazirqi künde ishi yoqken, bu Sayim Pasarning sözi, méning sözüm emes.
— Héliqi ish bolmighan bolsa, men qachan hashardin qalghan Sidiq axun. Yene kélip bari — yoq shu ikki kün'ghu. Bashqilarmu yillap hashar dégenni körüp baqmaydu. Shulardin biri bügünche...
— Hey, sen özüngning ishini bile, — dédi Sidiq Peshtaq awazini qoyuwétip, — bu ishlarni ayrishqa Qadir shuji bilen Sayim Pasar bar. Qandaq, baramsen, barmamsen?
— Özingiz körüp turupsiz, mana emdi ashu...
— Emise, bir künlükingge 30 yüendin 60 yüen töligine, — dédi Sidiq Peshtaq qolini sozup, Mömin Saqal uning Döngsatmidin puti késilip ketken seweblik ikki kün burun qaytip kélginige pul töle dewatqanliqini sezdi — de:
— Mende pul yoq...
— Emise men bilen mang...
Mömin sel oyliniwalghandin kéyin, Sidiq Peshtaqning yéqindin buyan telpikini élip kel dése, uningdinmu chongini élishqa urunidighan bolup qalghanliqini köz aldigha keltürdi. Sidiq Peshtaq ya Mömin ni, ya pulni almisa bu yerdin ketmeytti.
— Bu ishni tügituwalghuche ruxset bersingiz bolmasmu Sidiq axun, — dédi Oghulxan yélin'ghandek, — etidin bashlap barsa.
— Men bu yerge sodilashqili kelmidim xénim. Éringizni ishqa heydep keldim. Qilsa, méning ishimni qilmaydu, Sayim Pasar buyrumisa kélidighan'gha béshim ishship qalmidi méning,— dep ghodungshidi Sidiq Peshtaq,— mushundaq chaghda méningmu özümge chüshluq ishim bar. Tünügün bikardin qonaqliqta ot bar'iken dep ot jérimanisi élishti. Mushundaqlarni heydeydighan ish bolmisa, menmu aramxuda ishimni qilmasmidim. He... Qandaq qilisiler adash, mazarliqning xadisidek gidiyip turmay, gep bolsa qilinglar emdi.
Mömin Saqal bir niyetke kelgendek, ayaligha qaridi.
— Sili bularni yighishturup, öyge kétinglar, qalghan ishni men kechte qiliwétey...
Ular ketkendin kéyin Oghulxan ularning arqisidin xéli uzun qarap turup éghir uhsindi — de, baya Mömin yerge sanjip qoyghan kéwezning quliqigha dora pürkeydighan yaghachni élip, kéwezlikke kirip ketti.
Mömin etisimu, öginisimu bikar bolalmidi. U deslipide epkesh bilenla ikki chélekte su toshquzup ülgürtelmigendin kéyin, etisi qolum — qoshnilardin 12 — 13 chelek su patidighan tömür tunglarni ariyetke élip chiqip su toshudi. Yol yiraq, uning üstige hawa issiq bolghachqa, u peqetla aram alalmidi. Dora chéchiwatqanlar hermo yer üchün mehelle komitét béridighan pulni oylidimu yaki Sayim Pasarning béshida qarap turup, sella sür'et asta bolsa towlap turushidin endiktimu, éytawur nahayiti téz heriket qilatti. U bu ikki künde hérip halidin ketkenidi. Her qétimda basidighan besh — alte kilométir musape, bir kündiki nechche qétimliq bérip — kélish uni hardurup, halini qoymighanidi.
Bügün u burunla qaytip keldi — de, supidiki kigizgila yanpashlidi. Uning bu halini körüp Oghulxanning ichi aghridi bolghay, törtamni boylitip qoyulghan orus sanduq üstige tiziqliq körpidin élip, kigiz üstige saldi — de, dédi:
— Qopsila, birdem yumshaqraq yétiwalsila.
— Aware bolmisangmu bolatti xotun.
— Shundaqtimu, " öz öyümning xushluqi, put — qolumning boshluqi " Deptiken. Birdem sozulup yétiwalsila harduqliri chiqidu.
Mömin Saqal ündimey ayali sélip bergen körpe üstige yanpashlidi. Shu tapta uning put — qolliri aghriwatatti, biraq buni ayaligha bildurgüsi kelmeytti.
Mömin etisi seherdila étiz béshigha keldi. U bir nöwet su ekelgende, dora chachidighanlar téxi ish ornigha kelmigenidi. Éshikining arghamchisini téqimigha qisturup, yerdila zongzaydi — de, tamaka orap tutashturghandin kéyin asta shoridi.
— Ejeb yalghuz xiyal sürüp olturup kétipsilerghu?
Mömin Saqal chöchüp qaridi, Obul Yaghaq uning eptige qarap külüwetmeslik üchün özini tutuwaldi — de, zorigha külümsiridi.
— Ejeb qorqtungla — he! — Dédi Obul Yaghaq yerde zongziyipla olturuwétip.
— He'e, özümmu xiyal bilen bolup qaptikenmen,— dédi Mömin Saqal ongaysizlan'ghandek, — tas qaldim arqamgha örülüp chüshkili.
— Yürikinglar ajiz oxshaydu — he!, Mömin axun. Men silini téxi xéli yüriki bar, dep yürüptimen.
— Burun shundaq idi. Emma, bu ay, bu künlerde bizdeklerning yürikini mujuwétishti, — dédi Mömin éghir uhsinip, — qeyergila qarisaq jérimane dégen. Ya béreyli dések qolimizda pul yoq, mushu gepni anglisamla yürikim sirqiraydighan bolup ketti méning.
— Bu gépinglighu toghra, burun siliningmu, bizningmu ata — animiz bar chéghida yürikimiz xéli tom idi. Adem ata — anisidin ayrilsa, qaniti yoq qushtekla bolup qalidiken.
Ular ün — tinsiz olturushti. Bügün némishqidur hawa salqin idi. Gherb tereptin sürülüwatqan qara bulutlar asta — asta yéyilmaqta idi.
— Yamghur yaghidighan oxshaydu, — dédi Obul asman'gha qarap qoyup,— héchbolmisa xamanni éliwalsaq meylitti.
— Rast yagharma? — Soridi Mömin ishenmigendek.
— Yaghidighandek, ene qara, asmandiki awu bulutlargha. Mushu yaqqa sürülüwatidu. Qarlighachlarning pes uchushigha qarighanda, ehwal shundaqtek...
— Hey, Qadir shuji xamanni alghili qoyghan bolsa bundaqmu bolup ketmeytti, — dédi Mömin ökün'gen teleppuzda, — mushu ay, mushu künlerde bu ademler némini oylaydikintang!
— Némini oylaytti, bizni birdem bikar turmisiken, birer ishni bilip qalmisiken, dégendin bashqini oylimaydu ular,— dep dimighini qaqti Obul Yaghaq etrapqa qarap qoyup,— burun Rozikamdin Balimasta (izahat: Balimas — yer nami) bir saranglar doxturxanisi barliqini anglighan, u yerge barghan saranglarni etigendin chüshkiche tam salghili salarmish, chüshtin kéyin yene buzghili salarmish eger saranglarning birersi doxturdin " biz némishqa etigendin chüshkiche tam sélip, chüshtin kéyin yene buzimiz " dep soriyalisa shuni saqaydi, dep chiqiriwétermish, dep anglighan, hazirqi ishlarmu shundaq boluwatidu qarang. Qadir Yorgha bilen Sayim Pasar bizni xuddi ashu saranglardk ishqa séliwatidu. Qonaqni otaysiler, dédi, otiduq, arqidin qopup bughdayning mondikini (izahat: mondek — qonaqning yiltiz qismi) térip epchiqiwétinglar, deydu, mana mushuning özidin chiqip turmamdu. Mondek dégen qonaqliqta tursa, uni ikki qétim uyan — buyan qilip, topigha arilashtursila qigh bolidighan gep. Ya ular sarangmu, ya biz sarangmu, héch bilelmidim. Uning üstige qarap turup ademni bozek etkinichu téxi, xuddi déhqan xeq u ikki ghojamning arpisini xam orighandek...
Bu geplerni anglap Mömin Saqal Obul Yaghaqning gépining tégide yene bir gep barliqini hés qildi. Emma, derhalla sorashni bi'ep kordi — de, uning özining éytip bérishini kütüp, Obul Yaghaqning aghzigha qaridi. Biraq, u tamakisini shorighiniche yerge qarap olturatti.
— Gépingni ochuq désengchu? — Dédi Mömin Saqal teqezza bolghandek.
— Deydighan gepmu emes idi, bu özi, — dédi Obul Yaghaq etrapqa bir qariwetkendin kéyin awazini peseytip, — birer kimge dep salma, maxma emise.
— Xatirjem bol, men shundaq ademma?
— Emdi mushu künde ademge ishen'gili bolmaydu maxma.
— Bashqilargha ishenmisengmu, mangighu ishinersen...
— Ughu shundaq, meyli dewérey, qorqidighan ishqu emes bu,— dédi Obul Yaghaq pichirlighandek pes awazda sözlep,— ötkende qonaq uruqi élish üchün nahiyilik uruqchiliq shirkitige barduq, Sayim Pasar bilen Qasim Samsaqmu bar idi. Qasim Samsaq ambarchigha talonni bergendin kéyin Qadir Yorgha bilen yoqap ketti. Biz sulyaw tagharlargha qachilighan uruqluq qonaqlarni traktorning kozupigha bésip bolup küttuq, biraq ular yoq, saqla — saqla bizningmu qorsiqimiz échip ketti. Bir chagh bolghanda Sultan Péti méni u ikkiylenni tépip kélishke buyrudi. Men ularni izlep tapalmidim. Kéyin yénip kéliwatsam, ular nahiye bazirini qap beldin késip ötidighan östeng boyidiki kawapxanigha kirip kétishiwatidu. Chaqiray désem ariliqimiz yiraq, shunga ularning arqisidinla kirdim. Ular ishikke arqisini qilip olturghachqa méni körmidi. Yéqin bérip qarisam, ular bir nersini talishiwétiptu. Ornumda turupla ularning gépige qulaq saldim. Sayim Pasar " bu ishtin birer chataq chiqmas — he!" Déwidi Qasim Samsaq " way, xatirjem bolunge, men bar yerde néme chataqken u. Öyingizdiki qonaqni bazargha ekelsingiz chariki aran yette, sekkiz koy, bügün kechte mangila ekélip bersingiz chariki sap saq 45 koy denga. Oruqluq qonaq, nahiyidin ekelduq, désemla ish pütti. Déhqanlarning oruqluq qonaqqa neq pul töleydighanliqini bilisiz. Ishta birinchidin, bazargha ekélip aware bolmaysiz; ikkinchidin, bahasi bazar bahasidin besh hesse yuqiri bolidu. Qandaq bolamdiken..." Démesmu, bu gepni anglap méngemdin tütün chiqip ketti. Lékin, u yerning kawapxana ikenlikini oylap ular körmeste astila arqamgha yandim.
— Kor ma ishni, bular bizning burnimizgha chülük ötküzüp yürüptu — de, nakesler, nepsi bala toymighurlar! Qan qusup ölishersen ilahim, — dédi Mömin Saqal achchiqini bésiwalalmay, — némishqa bughday arisigha kirishtürüp térighan qonaq ünmeydikin désem esli bultur pishmighan qonaqlirini oruqluq dep bizge sétip gollaptiken — de, bu gedenkeshler...
— Bundaq ishlar tola oxshaydu, — dédi Obul Yaghaq éghir xorsinip, — ötkende, képinek tutunglar, dep bizni peqetla aram alghili qoymidi. Her kechliki kéwezlikke chiragh yandurup yürüp, képinek tuttuq, téxi beziler jérimane tölidi. Kéyin ishenchlik birsidin anglisam, nahiyidiki idare — jem'iyetlerning kadirlirighimu képinek tutush wézipisi chüshürüptiken, bizning Qadir shuji biz tutqan képinekning danisini bir mochendin shulargha sétiptimish.
— Bizni taza baplaptu — de, kasapet, némishqa kéche — kündüz aram alghili qoymaydikin désem, jinning qesti shaptulda iken — de!
— Jahanning ishliri shundaq Mömin axun, hazir biz deklerge qiyin bashliqlargha oyun boluwatidu, — dédi Obul Yaghaq qolidiki tamaka qalduqini yerge paturuwetkendin kéyin,— mushundaq kétiwerse köridighan künimiz bar oxshaydu téxi...
— Undaqmu bolup ketmes, ötkende Rozi Qasim " jahan tüzülidighandek qilidu, hökümet yézilardiki naheqchiliqlarni tüzeydighandek turuwatidu " Déwidi, men téxi...
— Tes oxshaydu Mömin axun, menmu deslepte sendek oylighan, biraq hazirqi ehwallargha qarap, heyranliqta yaqamni chishligüdek boldum. Xudayim insanlarning könglige insap bermise, qaldisi bikar oxshaydu.
Ular birdem jim bolushti. Soghuq shamal kücheygenidi. Tuyuqsiz hawa güldürlep, " taraq — turuq "Awazlar anglandi.
— Mana yamghur quyuwétidighan boldi, — dédi Obul Yaghaq ornidin turup asman'gha qarighach, — taza chataq boldi —de!
— Emdi xamannimu élip bolduq, — dédi Mömin harwidiki tungni örüp, suni tökkech éghir xorsinip, — chongraq yaltiraq bolghan bolsidi, enjüni yögiwalghili bolsa... Isit. Bughdayning hemmisi su tégide qalidighan boldi...
U sözligech harwisigha chiqti — de, dédi:
— Chiqiwal Obul axun, öyge kéteyli.
Obul Yaghaqmu tartishmayla harwigha chiqti, Mömin Saqal éshekni déwitti.
— Xit, bizge oxshash göshi haram, küchi halal mexluq, qéni chape, chap...




Dawami bar.

Mushtiri
24-05-05, 11:21
Bu Shundaq Jahan (22)

4

Yasin Chong bash hakimning ishxanisigha kirgende, hakim kresloda olturghan ikki kishi bilen parangliship olturatti.
— Qéni kiring, bu yerde olturung, — dédi hakim özining yénidin jay körsitip, — bularni tonuysizghu deymen?
Yasin Chong uning yénidikilerge qaridi. Ularning birini Yasin Chong tonuytti. Uning bilen bir tonushining öyide wilayetke yighin'gha barghanda, bille hemdastixan bolghanidi, yene birini bolsa u körüpmu baqmighanidi.
— Bular wilayetlik intizam tekshürüsh komitétidin, — dédi hakim uninggha, — bularning siz bilen körüshidighan muhim ishi bar iken.
— He... — Yasin Chong chüshen'gendek béshini lingshitip, ornidin sel qozghilip qoydi — de, ularning her ikkisige közining quyruqida yalttide qaridi, — méning ishxanamgha chiqamduq ya.
— Hajiti yoq, — dédi hakimning yénidila olturghan égiz boyluq, sériq chiray yigit ittikla, — mushu yerde paranglishiwéreyli. Baya hakim dédi, biz wilayetlik intizam tekshürüsh komitétidin, siz méni tonuysiz, ismim Metsidiq. Biz ikkimiz az — tola esra bolghan. Bu yaqning ismi Sedirdin.
— Tonudum... Tonudum, — dédi Yasin Chong, — déginingiz berheq toghra, biz esra bolushqan.
— Mundaq gep idi Ya shenjang, — dédi Mesum qol somkisidin bir depterni chiqarghandin kéyin qelimini qoligha élip,— biz yéqinda siz toghriliq inkas angliduq, shu heqte sizdin ehwal uqup baqayli dégen...
Yasin Chong bu gepni anglap, sel hoshyarlandi. U Mesumning qaysi ishni soraydighanliqini qiyas qilalmisimu, emma xélila muhim ish ikenlikini hés qildi.
— Siz bu yil anar köchiti satqanmu?— Soridi Metsidiq gepni tüzla qilip, — biz anglighan inkasta sizni " anar köchiti sodisi bilen shughullinip, töwen'ge bésim ishletti, aridin payda élip, déhqanlarning menpe'itige ziyan saldi " Déyiliptu.
Yasin Chong bir tal tamakini aldirimay tutashturup shorighandin kéyin, ornidin turup tégige Xoten gilimi sélin'ghan ishxana ichide asta mangdi. " Méni mushu ish bilenla chaqirtqanmidu yaki yene bashqa ishmu barmidu?... Men téxi bu ishni ishenchlik bir nechchimizla bilimiz, dep yürsem, bulargha kim chaqqandu méni? Meyli, kimla bolsa bolsun, eger shu ademni biliwalidighanlar bolsam..." Yasin Chong shularni xiyalidin ötküzgendin kéyin, turghan yéride shaqqide toxtidi — de, chirayigha külke yügürtti.
— Bu mesilini meyli kim silerge inkas qilishidin qet'iynezer, bu manga qilin'ghan bohtan. Siler oylap béqinglar, men xizmetning aldirashchiliqida ikki qolumni töt qilalmaywatsam, anar köchiti élip — sétip payda tapqudek nede waqit deysiler? Ishenmisengla hakim turuptu mana. Eger shundaq ish bolidighan bolsa, hakimmu anglar idi. Qandaq dédim hakim? — Yasin Chong hakimgha so'al neziride iltija bilen tikildi.
— Menmu bayam bu yoldashlargha shundaq dégen, — dédi hakim uning meqsitini chüshinip, — biraqze, men bu waqitqiche uqmaydighan ish bolsa, mushu yerde dewéring, bizla uqup qalayli, prinsipal mesile bolmisila, yépiq qazan mushu yerdila yépiq petichila qalsun, " qol sunsa yeng ichide, bash yérilsa, bok ichide " Emesmu?!...
— Bu dégenlirighu nawattek gep boldi özi, — dédi Yasin Chong ornigha kélip olturuwétip, — men bundaq ishni rasttinla qilmidim. Buning partiye prinsipigha xilap ikenlikini obdan bilimen. Buni qoyup turghandimu men bir rehbiriy kadir. Eger rasttinla deng désenglar meyli men dey. Bu ishta peqet méning tosumighanla gunahim bar.
Bu gepni anglap hakim heyran boldi. Héliqi ikkiylen bolsa, olturghan yéride asta qimirlashti.
— Emise, bu qandaq gep özi Ya shenjang? — Dédi Mesum aldirap.
Yasin Chong miyiqida külüp qoyghandin kéyin, uninggha qaridi.
— Bu mundaq gep, — dédi u aldirimay, — méning bir inim bar, u sépi özidin déhqan, uni hakimmu tonuydu.
— Men tonuymen, — dédi hakim derhalla béshini lingshitip, — Shehitköldiki (izahat: Shehitköl — yer nami) Abdullani dewatamsiz?
— Del özi. Ikki — üch yildin buyan Abdulla yer kötüre élip, köchet yétishtürüsh bilen hepilishiwatidu. Özümghu xizmet aldirashchiliqi seweblik u yerge birer qétimmu yolap baqmidim. Emma, anglisam örük, alma, anar, shaptul köchetlirini yétishtürüp sétiwétiptu. Éhtimal silerge inkas qilin'ghan mesile shu bolsa kérek.
— Bu ishta siz peqet qol tiqmidingizma? — Soridi Mesum qolidiki qelemni depterge asta chékip qoyup.
— Yaq, men bir partiyilik kadirliq meydanim bilen kapalet béreleymen, — dédi Yasin Chong chortla qilip, — ishenmisenglar, tekshürüp korsenglar bolidu.
— Uni kéyin qilarmiz, — dédi Metsidiq bir nersini xiyal qilghandek birdem turuwalghandin kéyin, — men démekchi, iningizning shu ishida sizning yardem bergen yaki alaqiliship bergen ishliringiz barmu?
— Yoq, Abdulla ezeldin öz ishi toghriliq mendin meslihet sorap baqqan emes. Méningmu uning ishi bilen karim yoq.
— Undaqta boptu, — dédi Mesum,— rasttinla undaq ish bolmisa, siz xizmitingizni qiliwéring. Waqtingizni élip aware qilip qoyduq.
Yasin Chong ishxanidikilerge tekshi qarap chiqqandin kéyin, ularning chiray ipadisige qarap, " gépimge ishendi " dégenlerni xiyalidin ötküzdi — de, soridi:
— Yene bashqa ish barmu?
— Yoq, — dédi Metsidiq béshini irghitip, — mushu ishnila uqmaqchiduq. Eger birer ish bolup qalsa, kéyin yene izlermiz.
— Maqul emise, men chiqay, — Yasin Chong ornidin turup, ishik tüwige keldi — de, ishik tutquchigha qol sozup bolup toxtap qaldi. U keynige qayrilip soridi,— siler yene birnechche kün barmu?
Metsidiq uning bu so'alini néme meqsette sorighanliqini oylinip turmayla jawab berdi.
— Yene ikki kün turimiz, bashqa ishlirimiz bar.
— Silerni kechte izlisem qeyerdin tapimen?
— Nahiyilik méhmanxanidin.
— Boptu emise, men chiqay...
Yasin Chong ishxanidin yénip chiqqandin kéyin, qarisa ademning öz eksini eynen körsitidighan parqiraq üstilining yénidiki xurum bilen qaplan'ghan yölenchüki égiz orunduqqa özini tashlidi — de, közlirini yumdi. Gerche bayamqilar sorighan so'al uni endiktürgen bolsimu, emma qorqutalmighanidi. Chünki, Yasin Chong bundaq bolushini xéli burunla oylighan, alimadis mushundaq bir ish bolup qélishini pemlep, " yéqin — yoruq "lirigha bu heqte éniq körsetme bergini bilen özi otturigha chiqmighanidi. Uning üstige u Abdullaning nechche yildin buyan köchet tijariti bilen shughullinishini özi orunlashturghan bolup, buningdin xélila nep körgenidi. U hemishe birer ish qilmaqchi bolsa payda — ziyanni obdan dengsiwalghandin kéyin, Abdullanila aldigha chiqiratti — de, özi héch ishni uqmaydighandek bexiraman yüriwéretti. Hazirqi shara'itta héliqi ikkiylenningmu Abdulla bilen körüshse, héchqandaq ishni bashqa élip chiqalmaydighanliqi Yasin Chonggha besh qoldek ayan idi. Shundaqtimu " su kelgüche toghan sélish "qa adetlen'gen Yasin Chong emdi qandaq qilish kérekliki üstide bash qaturmaqta idi. " Bularning héchnémige érishelmeydighanliqigha yüz pirsent ishinimen. Bu gep qeyerdin chiqti? Awwal shuni éniqlash kérek. Awwal wilayettiki buraderlerge telefon bérip baqay, ular belkim bu ishlardin xewer tapqandu. Qaysisini izlisem bolidikin?... Mushu künlerde ademlergimu ishen'gili bolmaydu. Ademdin nep körmise bez yémigen müshüktekla tügiliwélishidu. Eng yaxshisi abley bilenla körüshey. U adash intizam tekshürüshtiki adettiki xizmetchi, yéni terjiman bolghini bilen quliqi uzun, ayighi ittik, qolidin ish kélidu. Belkim u birer shépini sezgendu...". Yasin Chong yanchuqidin bir telefon nomuri deptirini élip, birdem waraqlighandin kéyin telefon'gha qol sozdi.
— Wey, Ableyma? Men Yasin... Yasin Chong, qandaq ehwaling? Öy ichi ténchliqtu?... Menma?... Herhalda yaman emes... Xudagha shükri, mushunchilik... Yaq... Yaq... Yaq, untup qalamdighan, eslepla turuwatimen. Biraq, yüz turane körüshüshke purset bolmidi — de, hey, boldi qoy, könglüm aramida emes... Néme boldi demsen? Bu mundaq ish qara, silerning idaridin Metsidiq bilen héliqi... Néme? Néme dewatisen, séning bu ishtin xewiring barmu? Yaxshi... Yaxshi... Hazirghu undaq ish yoq. Ular mochinda kolisimu, hergiz chataq tapalmaydu, emma ademge ishenmigendek ish qilip yürse. Köngül bi'aram bolidiken qara... Maqul emise, bashliqing bilen obdanraq körüshüp baq, héliqi chéqimchi kim iken, uqup bir jawabini bériwetersen ... Boldi... Boldi... Hazirche quruq rehmet emise — he! Xosh...
Yasin Chong telefon turupkisini qoyup, özichila kérildi — de, bir tal tamaka tutashturghandin kéyin, gewdisini orunduqning yölenchükige tiridi. " Qarighanda bular héchnémini uqmisa kérek, peqet bir — ikki bet nersigila qarap, mundaqche tekshürüp baqqan oxshaydu. Ableyning déginige qarighanda, chong ish bolmisa kérek. U öz éghizi bilen éytti, hergiz yalghan sözlimeydu. Uning üstige u shujining terjimani emesmu? Herqandaq yighin'gha qatnishalaydu, bilidighini, anglaydighini köp. Qaldisini ete telefon béridighan boldi, shu chaghda éniq uqarmen..." Yasin Chong öchüp qalay dégen tamakini shorighandin kéyin, üsteldiki telefon'gha qaridi. " Emdi qandaq qilish kérek? Abley telefon bergüche kütüp turushqa bolmaydu. Bügün kechte bu ikkisini birer joza teyyarlap kütüp qoyay, ular mestchilikte hemmini déwétemdu téxi... Biraq, ular chaqirghan yerge bararmu? Metsidiqtighu gep yoq, gep héliqi Mesum dégini... Belkim umu unap qalar. Men dégen yerge ularni apiriwaldimmu, ölümdin bashqisi tamasha. Asta — asta eyweshke keltürüwalimen. Ulargha bir — ikki mingdin yüz körüshüsh sowghisi bersem alarmu?... Eger alghili unimisichu? Jahanda bez yémeydighan müshük yoq. Yaq, aldi bilen bügün ularning tomurini tutup baqay, musulmanchiliqmu asta — asta deptiken. Kéyin, könglümni aldirimay izhar qiliwalsammu bolidu emesmu?!... Hey, untup qalghili tasla qaptimen. Ular ikki kün turimiz dewatatti. Töwendikilerge herhalda dep qoyay, chataq chiqirip yürmisun yene..."
Yasin Chong gewdisini kötürüp, telefon turupkisini qoligha aldi...
Toxtishah telefon turupkisini qoyghandin kéyin, némishqidu shük bolup qaldi. Mushundaq chaghda, bu ishning yüz bérishi uni bi'aram qilghanidi. " Téxi aldinqi heptidila wilayetlik teshkilat bölümidikiler ehwalimni uqup kétiwidi, mana emdi bu ish chiqti. Mendighu chong ish yoq. Emmaze, Yasin Chong hakimgha birer ish bolup qalmisila bolattighu, u méning ishimgha az yol mangmidi. Mushundaq chaghda azraqla bir ish bolup qalsa, sun'ghan chinini qadisimu ornigha kelmigendek bir ish bolidu jumu. U ishlarnighu ins — jin bilmeytti. Mehelle komitétidikiler Abdulladinla köchet aptikenmish. Menmu pulni özüm almay, Seydullani alghuzup Abdullagha ewetkenidim. Bu ishim obdan boptiken. Bezide méning kallammu ishlep qoyidu jumu... He, rast, Qadir Yorgha özi barmay, héliqi Sayim Pasar dégen adashni ewetkenning gépini qiliwatatti. Bashqilardin chataq chiqmisimu, Sayim Pasar dégen gomush bir néme, uninggha ishen'gili bolmaydu. Özüm bérip körüshüp kéleymikin ya...
Toxtishah bir qarargha kelgendin kéyin, ishxanini quluplap yéziliq hökümet qorasigha chiqti. Nuri mashinini sürtüwatatti. U gep — söz qilmayla mashinining aldi orunduqigha chiqip olturdi. Buni körgen Nurimu yéza bashliqining bir yerge baridighanliqini pemlep, qiliwatqan ishini toxtatti — de, mashinigha chiqip ot aldurdi.
— Oybaghqa, — dédi Toxtishah mashina yéziliq hökümet qorasidin chiqip bolghandin kéyin.
Nuri chüshen'gendek béshini lingshitip qoydi — de, xot yenggüshlep, mashinining sür'itini ashurghandin kéyin ün'alghuni basti. Bir ayal kishining tembur bilen dutargha tengkesh qilip éytqan naxshisi anglandi. Biraq, bügün Toxtishahning naxshigha hepsili yoq idi.
— Boldi, öchürüwet.
Nuri ilajsiz ün'alghuning kunupkisini basti. U Toxtishahning mashinisigha chiqip bolghuche, naxsha anglaydighan aditini obdan biletti, bolupmu u bu léntini yénish — yénishlap anglisimu héch zérikip qalidighandek emes idi. Shunga, heyran bolghandek Toxtishahqa qaridi, emma uning ipadisiz chirayidin bir némini hés qilalmidi — de, közlirini tézlikte yötkep aldigha qaridi. Shu tapta Toxtishah öz xiyali bilen bend idi. Aldinqi heptidiki sirdishish, yoshurun pikir élishlardin kéyin, u tolimu xiyalchan bolup qalghanidi. Uning pütkül es — yadi Qumbaghdin yötkilip, nahiyige kétish, ketkendin kéyin chaqirsa éti, tutsa sépi bar ademge aylinish idi. "Bu dorem choqum kétimen. Emma, qeyerge östürerkin, da'imiy komitétqimu yaki siyasiy kéngeshke?..." U bu toghriliq köp oylan'ghan bolsimu, lékin qiyas qilalmighanidi.
Mashina Toxtighanda, Toxtishah xiyal qaynimidin qaytip chiqti. Nuri uningdin sorimayla mashinini Qadir Yorghining öyining aldida toxtatqanidi. Toxtishah mashinidin chüshti — de, Nurigha sel téxir qilip turushni tapilap, ishikliri ochuq turghan hoyligha kirdi. Hoylida adem tügül, toxu — ördeklermu körünmeytti. U udulla özige tonush bolup ketken öyning ishikini achti.
— Adem barmu?
Toxtishahning awazi bilen tengla, kariwattiki körpe üstide qosh yastuqni béshigha qoyup yatqan Jennetxan béshini kötürdi.
— Way, silimidile, qéni kirsile, yuqiri ötsile. Qandaq shamal uchurup keldi silini?— Jennetxan sözligech ornidin turdi.
Uning naz bilen éytqan sözliri bügün Toxtishahni némishqidu xushal qilalmidi. U Jennetxanning küchlük séghinish, ishtiyaq, shehwet nurliri eks etken közige qarap qoyghandin kéyin dédi:
— Qadir shuji yoqma?
— U bolmisa men bolsam bolmamdiken? — Dédi Jennetxan qash — közlirini oynitip, — xéli boldi kelmidile, silige néme boldi zadi? Yollirigha qarap, közüm téshilip kétey dédi. Qéni üstige chiqip behuzur oltursila.
Toxtishah uning kariwat üstige körpe salmaqchi bolghanliqini körüp tosti.
— Boldi, aware bolmang, men aldiraymen, qéni denge, Qadir shuji nege ketti?
— Waytang, etigende chiqip kétiwidi, "Bügün kechrek kélimen", dégen, nege baridighanliqini éniq eytmidi.
— Sizningche nege bara?
— Uqqili bolmaydu, qéni oltursila, kech kirgüche kélip qalar, — dédi Jennetxan Toxtishahqa yéqinraq kélip, uning göshlük, sémiz qollirini tutup, — bügün kechlep kétela — he?
— Bashqa chaghda kéley, — dédi Toxtishah qiriqlardin ashqan bolsimu, hélihem ademni mehliya qilidighan Jennetxan'gha tikilip, — rasttini désem, menmu sizni bek séghindim, emma bu yerge kelgüdek aram tapalmidim, bolmisa...
— Yalghan gépini... — Jennetxan astaghine uning meydisige béshini qoydi.
Uningdin taralghan ayallarghila xas, Toxtishahqila tonush bir hid uning sezgülirini ixtiyarsiz heriketke keltürdi. Emma Toxtishah özini tutuwélip, Jennetxandin özini qachurdi.
— Kéyin Jennetxan, kéyin. Hazir waqti emes.
Bu waqitqiche özige toshqan alghan qarchighidek étilipla turidighan Toxtishahning bu qiliqi Jennetxanni heyran qaldurdi.
— Qachan emise?
— Purset bolsila, özüm kélimen.
— Maqul, yollirigha qaraymen.
Toxtishah uninggha tikilip qarighandin kéyin, ayrilghusi kelmigendek terzde asta keynige yandi — de, öydin chiqti. Toxtishahni körgen Nuri mashinini ot aldurdi. Toxtishah Nurining özige so'al neziride qarighanliqini körüp, uninggha qarimayla dédi.
— Jigde kéchikke heyde.
Mashina qozghilip, topa — chang tozutqiniche yürüp ketti. Toxtishahning arqisidin chiqqan Jennetxan némishqidur yürikini tutup, téz sür'ette ketiwatqan mashinigha qarighiniche ünsiz nida qildi.
— Men sizni saqlaymen, Toxtaxun...



Dawami bar.

Mushtiri
25-05-05, 04:49
Bu Shundaq Jahan (23)

5

Mömin Saqal ayalining nechche qétim sorighan so'aligha jawab bermidi. Uningmu oylighini bar, lékin könglidikini ayaligha eytqusi kelmigenidi.
— Mehellidikilerning hemmisi qonaq chapqili ketti. Biz qachan chapimiz?— Dédi Oghulxan érining bexiraman halda tamaka chékip olturghanliqini körüp térikip.
Mömin Saqal ayaligha lappide qaridi, emdi yene gep qilmisa, qamlashmaydighanliqini oylap, éghiz achti:
— Bizmu barimiz xotun, lékin bügün emes.
— Etimu emise?
— Yaq.
— Ögünlükkimu?
— Yaq?
— Zadi qachan?
— Üch — töt kündin kéyin.
Oghulxan uning zadi némini oylaydighinini bilmisimu, emma te’ejjüplendi. Sidiq Peshtaq ikki künningyaqi besh — alte qétim kélip, qonaqni derhal orup, yerni aqartish lazimliqini, bughday yérini bir tutash aghdurushqa putlikashang bolmasliqini, bolmisa jérimane töleydighanliqini éytip qoyup ketkenidi. Téxi bir ash pishim ilgirila kélip hazirning özide qonaqliqqa chiqmisa, teshkilning alahide chare bilen bir terep qilidighanliqini éytti. Mömin Saqal buni popoza dep chüshen'gen bolsimu, lékin Oghulxan undaq dep qarimaytti.
— Bashqilar qonaqlirini orup boptu musulman, bizmu...
— Méning qonaqni chapqum yoq emes, — dédi Mömin Saqal aldurmighinigha xéli uzun bolghan saqalliq éngikini tatilap,— etigen qonaqliqqa bérip keldim. Qonaqning beshtin biri pishsa pishiptu, qalghini téxi kökwash péti. Hazir oruwetsek, qishiche kökwash yepla kün ötküzgili bolmas?
Oghulxan érining sözini anglap jim boldi. Mömin Saqalningmu özige yarisha oylighini bar idi. U mehelle komitétidikilerning yol qoymasliqi bilen xaminini waqtida alalmighachqa, bughdiyi yamghurda qélip ziyan tartqanidi. Yamghur toxtishi bilen enjülerni qurutush üchün heriket qilghan bolsimu, emma yer yüzige chüshken bughdaylar alliqachan höl bolup ketken, hetta ünüshke bashlighanidi. U Aqup Saxtigha, Zirip Kasigha béridighinini bergendin kéyin özige peqet ikki tagharla bughday qalghanidi. Shunga qonaq yaxshiraq piship berse, bughday bilen qonaqni arilashturup yürüp kéler yilqi xaman'gha ulishiwalmaqchi bolghanidi. Emma, ikki kündin buyan mehelle komitétining kaniyi üzlüksiz sayrapla turdi, Qadir Yorgha bar awazi bilen warqirap, yéziliq hökümetning qarari boyiche on kün ichidila bughdaylarni térip bolidighanliqini, shunga qonaqni oruwétishning zörürlikini qayta — qayta uqturuwatatti. Uningsizmu Sidiq Peshtaqning bu öyge qatrighini qatrighanidi. Bu ish Mömin Saqalning oylighinidek bolmaywatqan bolsimu, bir — ikki kün bolsimu keynige sürsem qonaq az — tola pishiwalar, dep oylaytti.
— Dégenlirighu toghra, biraq...
— Xatirjem bol...
Rasttini éytqanda, Oghulxanmu qonaqlarning kök péti orulushini xalimaytti. Shunga, u chish yérip bir nerse démidi. Shu esnada öyning aldidiki yolda bir traktor toxtidi.
— Mömin , hey Mömin Saqal...
Mömin ornidin turup, hoylidin chiqti — de, yoldila toxtitilghan kichik traktorning yénigha keldi. Sultan Péti qolidiki depterni waraqlighach soridi:
— Bu yil bughday tériydighan yéring ikki mo, shundaqmu Mömin ?
— He'e, ikki mo, — dédi Mömin traktor kozupidiki ximiyiwi oghutqa qarighach.
— 100 Kilo, — dédi Sultan Péti depterni Mömin’ge tenglep, — bir mogha ellik kilodin...
— Néme bu? — Soridi Mömin chüshenmigendek.
— Néme bolatti, oghut teqsimati, bu yil bir mo yerge ellik kilodin ximiyiwi oghut quyimiz, bu yézining, yaq nahiyining qarari. Shunga, sanga oghut ekelduq. Mana bu yerge qolungni qoyuwet.
— Ötkende Qadir shuji "déhqanlargha uni téri, buni téri démeymiz, néme térisa, qandaq bashqursa ixtiyari, qigh quyamdu, oghutmu, karimiz yoq" dewatatti. emdi bu...
— Way exmeq, shunimu bilmey yürüpsen — de, — özichila hijaydi Sultan Péti, — beshte bir tutash emeldin qaldi. Bu dégining rast. Qadir shuji yalghan eytmidi. Emma, beshte bir tutash tügigini bilen beshte mulazimet peyda boldi — de!
— Qandaq gep boldi bu, uni wilayetning qarari dégen'ghu emise...
— Shu qararni chiqarghan wilayet bu qararni chiqardi qara. Men bilen tola kejleshmey, bu yerge qolungni bésip bérip oghutungni al. Ikki sekkiz on alte, köpeytsengmu, qoshsangmu oxshash...
Mömin Saqal Sultan Péti tengligen depterge we bir qolidiki qizil soruqqa qarap qoyghandin kéyin dédi:
— Siyasetning bir demdila özgirip qalghini némisi? Men almaymen, öyde oghut bar.
— Oghut bolsimu alisen, uni ishlitishke bolmaydu maxma, — dédi Sultan Péti aliyip, — u burunqi oghut, hazirqisi mexsus bughdayning. Shunga buni ishlitisen, uning üstige biz hazir sanga mulazimet qiliwatimiz.
— Oghutni mushundaq zorlap sétipma? — Soridi Mömin Saqalmu bosh kelmey.
— Buning bilen séning karing bolmisun, déhqanlargha mulazimet qil dédimu, boldi, qandaq mulazimet qilsaq ixtiyarimiz.
— Sen undaq dégen bilen mende pul yoq.
— Paxta pulidin ber.
— Bu yilqi paxta puli bu oghutqa chiqish qilmaydu.
— Buning bilen méning karim yoq. Bizdin oghut aldingmu, boldi, biz sendin pulni qandq élishni obdan bilimiz. Qandaq, qol qoyamsen?
— Yaq.
— Qol qoysangmu, qoymisangmu meyli, lékin oghut qalidu, — Sultan Péti alliqachan kozupqa chiqip bolghan traktorchi yigitke warqiridi, — ikki qap tashla.
Traktorchi shuni kütüp turghandekla, ikki qap ximiyiwi oghutni yerge pokulditip tashlidi.
— Yaq, yaq, manga oghut lazim emes, men almaymen,— dédi Mömin Saqal aldirap.
Sultan Péti uning sözini anglimighandek, traktorni ot aldurup rolgha chiqip bolghan shopurning yénidila olturdi — de, buyruq qildi.
— Heyde.
— Ma birnémengni eket, manga bu lazim emes.
Mömin Saqal towlidi. Lékin, ular anglighandek emes idi. U ikki xalta oghutqa qarap xorsindi. Shu esnada Turup Qariy uning yénigha hasirighiniche yügürüp keldi.
— Chataq... Chataq boldi Mömin , qonaqliqqa chapsan bar.
— Néme boldi? — Soridi Mömin Saqal uning alaqzadilik chiqip turghan chirayigha qarap.
— Barghanda bilisen, téz bol...
Möminning yüriki qartla qildi. U oghutlarni öyge ekiriwétishnimu untup, qonaqliqqa yügürdi... U qonaqliqqa kelgende mehelle komitétining "Shangxey 55" tipliq traktori uning étizliqida turatti. U yéqin kélishigila traktorning yénidiki ikki qoli bilen belige tayiniwalghan Sayim shopurgha buyruq berdi:
— Heyde...
Traktor qonaqlarni yanjip payxan qilip baratti. Bu menzirini körüp Möminning jan — péni chiqip ketti — de, warqirap towlighiniche traktorning aldigha özini atti.
— Aldi bilen méni basturuwétip, andin qoniqimni basur...
Shopur traktorni tormuzlap aran ülgürdi. Uning chirayi qorqunchtin sarghiyip ketkenidi.
— Néri tur, bizge ölüp bermekchima?— Qeyerdindu peyda bolghan Sidiq Peshtaq uning qolidin tutup tartti,— nechche qétim öyüngge bérip süylidim, unimiding, mushundaq qilidighan yérige yetken zadi...
Mömin uning qolidin boshinip, yene traktorning aldigha yügürdi. Bu qétim Sayim Pasarmu yardemge keldi. Ikki jüp küchluk qol uni midirliyalmas qiliwetkenidi. Traktor yene qozghaldi. Bu chaghda Möminning achchiqtin közige héchnéme körünmidi — de, birla yulqunup, Sayim Pasarning qolidin ajridi. Bosh qoli bilen Sidiq Peshtaqqa küch bilen musht atti. Héchqandaq teyyarliqsiz turghan Sidiq Peshtaq zangiqigha tekken musht bilen arqisigha diringngide uchup chüshti. Sayim Pasar buni körüp Mömin’ge étilmaqchi bolghanda, Mömin birla üsüp unimu yiqitiwetti — de, traktorni qoghlap mangdi.
— Toxta, xotun talaq jalapning balisi! Méning qonaqlirimni basturma, bolmisa...— Mömin Saqal gépini tügetmeyla, traktor yenjip ötüp ketken, emma gholi üzülmigen qonaq pasirigha putliship yiqilip chüshti. Bu chaghda Sayim Pasar bilen Sidiq Peshtaq uning arqisidin tap basturup kélip, musht — tépikni yaghduruwetti. Mömin warqiridi, ingridi. Emma, étizliqta adem bolsimu, traktorning awazi uning awazini bésip ketkechke, héchkim uni qutquzghili kelmidi.
— Boldi emdi, ölüp qalmisun yene, — dédi Sidiq Peshtaq Möminning burnidin chiqqan qanni körüp.
— Asan ölmeydu bu ebgar, — dédi Sayim Pasar uning qorsiqigha birni tépiwetkendin kéyin, — toye mana, bizge musht kötürgen'ge hu hezilek...
Ular Mömindin yiraqlashti. Mömin küch bilen béshini kötürdi. Traktor qonaqliqta aylanmaqta idi. U ornidin turmaqchi bolup, küchündi. Emma, qorsiqining qattiq aghrishi bilen ingrap tashlidi — de, asta béshini qoyuwetti...


Dawami bar.

Mushtiri
26-05-05, 01:43
Bu Shundaq Jahan (24)

6

Bextixan yéziliq doxturxanining koridorida uyaqtin — buyaqqa qanche qétim mangghanliqini bilmeytti. Mengiwérip uning putliri taldi. Emma, uning bir jayda turghusi kelmeytti. Emma zadi némishqa bundaq qilidighanliqining sewebini özimu éytip berelmeytti. Shu tapta uning nérwiliri toxtap qalghan bolup, bir mudhish ensizlik uni öz iskenjisige éliwalghanidi. "Ah Xuda, qaysi gunahim üchün méni mushundaq jazalaydighansen? Zadi qaysi gunahim üchün?!... Rast, men namaz oqumaymen, sanga atap du'a — tilawetmu qilmaymen. Biraq, men séning barliqinggha, pütün jahanning, on sekkiz ming alemning igisi ikenlikingge ishinettimghu?!... Biraq bu ish némishqa méning béshimgha kélidu... Eger bir karamet yüz bérip, bular bir chüsh bolsichu? Ah, Xuda!...". Bextixan közidin yipi üzülgen marjandek chüshüwatqan yash tamchilirini biraw körüp qalmisun dégendek, könglikining yéngi bilen sürtüwetti — de, yene aldigha qarap meqsetsizla mangdi. Uning közi orunduqta yerge qarap olturghan Nisagül ge chüshüshi bilenla, birdinla juduni tuttiyu, bu yerning doxturxana ikenlikini ésige élip özini tutuwaldi.
— Bextixan xanim, bu yerge kirsile, — dédi tör tereptiki ishxanidin chiqqan uzun chach doxtur uni qoli bilen sheretlep.
Bextixan ishxanigha kirgendin kéyin, doxtur ishikni yépiwetti — de, Bextixanni olturushqa teklip qildi, andin özi xizmet üstilining yénidiki orunduqta olturdi. Bextixan uni néme derkin dégendek uninggha tikilgen bolsimu, emma doxtur Bextixan'gha emes, üsteldiki qeghezge qarap olturatti.
— Netijisi chiqiptima?— Soridi Bextixan taqet qilalmay.
Doxtur uninggha ich aghritqandek terzde qarighandin kéyin, béshini lingshitti.
— Qandaqraq? Shundaqmiken?
— Özingizni tutuwéling xanim,— dédi doxtur üsteldiki qeghezni qoligha élip, köz yügürtkendin kéyin,— bu netije belkim sizni bi'aram qilar, shundaqtimu ré'alliqqa toghra qarang. Süydük tekshürüshtin qarighanda, qizingiz hamilidar iken.
— Rast shundaqmiken? Yaq... Yaq... Men ishenmeymen, — Bextixan awazini qoyuwétip warqiridi, — ah, Xuda! Qaysi gunahim üchün méni bundaq jazalaydighansen?!...
Doxtur Bextixanning özini kachatlap uruwatqanliqini körüp, ornidin turdi — de, uning yénigha bérip, ikki qolini tutuwaldi.
— Boldi qilsila Bextixan xanim, özlirini tutuwalsila, bashqilar körüp qalsa set bolidu.
— Meyli, set bolsa boliwérsun, men... men...
Ishik échilip, ishxanigha Nisagül yügürgendek aldirap kirdi — de, anisining yighlawatqanliqini körüp aldigha bardi.
— Néme boldi, ana? Manga dégine, sanga zadi néme boldi?
Nisagül ning sözini anglap, Bextixan téximu ésedidi.
— Sewr qilsila xanim, her ish bolsa yeng ichide...
Bu gepni anglap, Bextixan ésedeshtin toxtidi — de, yéshini sürtüwétip talagha mangdi.
— Birer yardem kérek bolsa, manga désile xanim,— dédi doxtur uning arqisidin songdishipla chiqip,— salametliklirini asrisila.
Bextixan uningdin minnetdar bolghandek béshini lingshitip, öz rehmitini bildürgendin kéyin mangdi. Nisagül mu doxturgha qarap qoyghandin kéyin uninggha egeshti.
Bextixan öyge kiripla özini kariwatqa tashlidi. Shu tapta uning köz aldini bir qewet tuman qapliwalghan bolup, néme qilishini bilelmey qalghanidi. U etigen nashta qiliwatqanda Nisagül ning tuyuqsiz quruq hö qilghanliqini körüpla könglige guman chüshkenidi. U öz tejribisige asasen höküm chiqarghan bolsimu, lékin doxturxanigha apirip tekshürtup béqishni oylap, Nisagül ni doxturxanigha apardi. Uzun chach doxturning Bextixanning quliqigha shiwirlap dégüdek süydük tekshürup körüshning zörürlikini dégenidi. Mana emdi... Bextixanning özini özi urghusi keldi, biraq emdi qanche qilghan bilenmu ornigha kelmeytti. Hazirqi mesile, bu haram törelmining kimning ikenlikini bilish idi. Bextixan uyan oylap, buyan oylap buni Nisagül din sorash niyitige keldi — de, héchnémidin xewersiz halda özige qarap olturghan qizigha qaridi.
— Birer kim bilen toy qilay, dep oylap baqtingmu qizim?— Soridi Bextixan özini tutuwélip.
Nisagül anisining bu so'alni ushtumtut tüzla sorighanliqidin ejeblen'gen bolsimu, biraq uning közliridiki özi bu waqitqiche körüp baqmighan bir xil sogh ipadini körüp hoduqti — de, tézla béshini lingshitti.
— Kim u?
Bu gepni anglap, Nisagül yerge qaridi. U shu taptiki héssiyatini némishqidur kontrol qilalmidi. Yasin Chongning oghli Perhat bilen uning arilishiwatqanliqigha xéli uzun bolghanidi. Ular deslipide ulugh wedilerni bériship, menggüü ayrilmasliqqa qesem ichken bolsimu, emma Perhat on nechche kündin buyan tuyuqsiz özgiriwalghanidi. Téxi ülüshkünla Nisagül uni izlep sheherge bérip, uni héch yerdin tapalmidi, öyige, dostlirigha telefon berdi, nechche chaqirghumu qildi, biraq Perhattin sada yoq idi. Del shu chaghda, Perhatning bir dosti uninggha uchrap qaldi — de, Perhatning "Aqqu" resturanining ayrim xanisida ikenlikini éytip berdi. Nisagül u yerge bérip öz közige ishenmeyla qaldi. Perhat yérim yalingach dégüdek kiyin'gen bir qizni quchiqigha élip söyüwatatti. Ishik échilip, Nisagül ayrim xanigha kirgendin kéyin Perhat uni héchqachan körüp baqmighandek, bashtin — ayagh bir qur sepsilip chiqqandin kéyin dédi:
— He néme boldi? Qandaq edepsizlik bu? Ishikni chékip kirishnimu bilmigen... Qonaqliqqa mozay kirgendk üsüp kirip...
Uningsizmu özini aran tutup turghan Nisagül Perhatning sözini anglash bilen ün sélip yighlidi.
— Boldi, bu yerde yundangni éqitip turmay yoqal. Méning sen bilen héchqandaq munasiwitim yoq. Buningdin kéyin emdi keynimge kusuk ittek kiriwalma.
Bu gepler Nisagülning titang tomurigha tekken bolsimu, némishqidu bir éghizmu gep qilalmidi. U birde Perhatqa, birge uning quchiqida olturghan, chachlirini sériq boyuwalghan, meydisi asasen dégüdek ochuq qizgha qarap qoyghandin kéyin ishikni taraqqide yapti — de, ayrim xanidin yügürüp dégüdek chiqip ketti. Shu ishtin kéyin deslipide Nisagül Perhattin aghrinip "Boldi, emdi ikkinchi izlimeymen" dep oylighan bolsimu, lékin aridin ikki kün ötüpla "U choqum mendin epu sorap kélidu, shu chaghda..." dep oylighanidi. Biraq, bu ishqa nechche kün bolghan bolsimu, Perhatning qarisi körünmidi.
— Sanga gep qilwatimen, matang chishliwalghandek olturmay, bir néme dememsen? — Bextixanning zerde bilen éytqan sözliri bilen tengla, Nisagül anisigha qaridi, xijil bolghandek yene tézla yerge qariwaldi. Emma mushundaq olturiwerse bolmaydighinini bilip, éghiz achti.
— Perhat bilen.
Nisagülning shunchilik pes awazda éytqan sözi Bextixanni te’ejjüplendürüp qoydi.
— Qaysi Perhat u? — Aldirap soridi Bextixan.
— Yasin Chong taghamningchu?
— He, shuning bilen, — Bextixanning pütün bedini ixtiyarsiz titrep ketti, — undaqta qorsiqingdiki shuningma?
— Néme, qorsiqimda barmiken?
Nisagül chaqmaq tézlikide béshini kötürüp anisigha tikildi. U shu'an hüppide qizirip, néme qilishini bilelmigendek uyan — buyan qaridi. Etigen anisining tuyuqsizla süydük tekshürtup baqayli dégen sözi uni te’ejjüplendürgen bolsa, hazirqi sözi uninggha bir chélek muz süyini pütün bedinige chachqandek endiktürüwetti. U anisining ghezep achchiqtin bozarghan chirayigha qaridi — de, béshini asta lingshitqanliqini körüp, arqisigha tiringngide uchup chüshti. Bextixan ornidin turup, bir piyale soghuq su ekelgendin kéyin, Nisagülning yüzige pürkidi. Soghuq su uni sel ésige keltürdi. U asta közlirini échip, özige qarap turghan anisini körüp, birdinla uning boynini quchaqlidi — de, ün sélip yighlidi. Bextixan qizini birdem quchaqlap turghandin kéyin dédi.
— Boldi qizim, yighlima, manga dégine qorsiqingdiki u... Rasttinla Perhatningma?
Nisagül anisining bu sözini anglap, qollirini sel boshatti — de, béshini lingshitti. Bextixanning némishqidur qollirining maghduri qachqandek, pütün bedini maghdursizlan'ghandek boldi — de, köz aldi qarangghulashti.
— Eblex...
Nisagül anisining kimni tillighanliqini bilelmidi. U anisining bir nersini ilgha qilghili bolmaydighan ipadisiz közlirige qarap, birdem olturghandin kéyin, öz xanisigha chiqip ketti. Bextixan olturghan ornida xéli olturdi. Uning pikir — xiyali gadirmachliship ketken bolup, qandaq qilishini bilmeytti. Tuyuqsiz uning xiyaligha bir ish keldi. U ornidin turup telefon turupkisini qoligha alghandin kéyin, özige yada bolup ketken nomurni basti.
— Wey, bu sizma? Men Bextixan, waqtingiz bolsa bir kélip ketsingiz, qanche téz bolsa shunche yaxshi... maqul... Qalghinini kelgende bilisiz.
Bextixan telefon turupkisini qoyghandin kéyin, meqsetsizla öy ichini birnechchini chögiliwetti — de, yene bayiqi ornigha kélip olturdi. Uni yigha tutti, emma özini tutuwaldi. Shu tapta Bextixan bu ishlarning bir chüsh bolup chiqishini xalaytti, lékin bu chüsh emes idi. Teqdir uninggha chaqchaq qilmighan, yene kélip jayida kélishtürüp, bir testek salghanidi. Bu ishlar Bextixanning yashliqidiki bengwashliqining jazasimu yaki teqdirning orunlashturushimu, buninggha özimu éniq bir nerse dep bérelmeytti. Alahazel, ikki ash pishim waqitlardin kéyin, öyning aldida mashinining Toxtighan awazi anglinip, hayal ötmeyla öyge Yasin Chong kirip keldi.
— Ya'alla Bextixan, shunche aldirash chaqirtqudek néme ish idi u? Ya siz séghinip bolalmay...
Bextixan qolini éghizigha apirip, sheret qilishi bilen Yasin Chong birdinla toxtap qaldi — de, Bextixanning yighidin qizirip ketken közlirige, solghun chirayigha qarap, heyran bolghandek soridi.
— Néme ish boldi Bextixan?
Bextixan gep qilmayla, yanchuqidin uzun chach doxtur yézip bergen, purliship ketken qeghezni élip, Yasin Chonggha tenglidi.
— Néme bu?— Soridi Yasin Chong chüshinelmey.
— U... U... Hamilidar bolup qaptu,— dédi Bextixan özini tutuwélishqa tiriship.
— Kim?— Soridi Yasin Chong téximu chüshinelmey.
— Nisagül .
— Kimdin?...
Bextixan birnechche deqiqe turuwalghandin kéyin, Yasin Chonggha qarap, éghir xorsinip qoydi — de, dédi:
— Perhattin... Sizning Perhattin... Öz akisidin...
— Néme... Néme... Néme?— Yasin Chong ishenmigendek warqiridi,— bu mumkin emes.
— Rast shundaqken, Nisagül manga hemmini dédi. Menmu ishenmidim, biraq...
Yasin Chong birdinla béshini tutup olturup qaldi. Shu tapta uninggha pütün öy chörgilewatqandek bilinetti. U burun mushu yézida turghanda, Bextixan bilen chiqiship qalghan. Uning hamildar bolup qalghanliqini bilgendin kéyinla, Toxtishahqa uni bir amallar bilen nikahlap qoyghanidi. Mana emdi... Ah Xuda!...
Del shu waqitning özide, Nisagülmu bu ishlardin xewerdar bolup bolghanidi. U anisining Yasin Chong bilen qandaq munasiwiti barliqini éniq bilmisimu, emma Bextixanning sözliridin Perhatning öz akisi ikenlikini chüshen'gen, bilgenidi. U ökünüsh, échinish bilen léwini qattiq chishlidi. Shu'an uning népiz lewliridin qan sirghip chiqishqa bashlidi. U bu ishlarning bundaq murekkepliship kétishini oylimighachqa, hazir qandaq qilishini bilelmey qalghanidi. Shu tapta ochuq hawada chaqmaq cheqilghandek, mengisidin tütün chiqip kétiwatqandek tuyuldi — de, alliqandaq bir ghayiwi küch bilen ishikni échip talagha yügürdi.



Dawami bar.

Mushtiri
26-05-05, 19:40
Bu Shundaq Jahan (25)


7

Öktebir ayliri kirip qalghan bolsimu, lékin hawa xélila issiq idi. Mömin Saqal Palang'ériqtiki kéwez yéride Oghulxan balilar bilen tergen paxtilirini xaltilargha qachilighach yiraqlargha qaridi. Bu yerlerning hemmisi buyil bir yap kéwez térilghan bolghachqa, negila qarisa paxtining échilghan haliti közge roshen tashlinatti. Küzki bughdaylar térilip bolghan chagh bolghachqa, hemme adem kéwezlikke köchüp chiqqandek körünetti. Mömin Saqal özige harduq yetkendek sezdi — de, taghargha qachilan'ghan paxta üstidila olturdi. Héliqi chaghda Sayim Pasar bilen Sidiq Peshtaq uni qattiq uruwetkechke, u yette — sekkiz kün talagha chiqalmidi. Oghulxan uning tÉritige das tutup yürüp, xélila qiynaldi. Xudagha shükri, uning herhalda yeydighan rizqi, köridighan küni bar iken, asta —asta tüzülüp ketti. Emma, shu waqittiki ishimu yaki quwwet yétishmeywatamdu, bunisi namelum, éghir ish qilalmaydighan, azraqla heriket qilsila béshi qéyip, pütün bedini uyushidighan bolup qaldi.
— Dada, qayghine, men jik teydim.
Patiméning awazi bilen Mömin Saqal yénigha qarashqa mejbur boldi. Patime könglikining péshidiki ikki — üch siqimche paxtini uninggha tenglep turatti.
— Yéqin kél, ap'aq qizim, paxtini bu yerge tök, — dédi Mömin Saqal ornidin turup, xaltining éghizini achqach, — senmu kargha kélip qapsen mana.
Shu esnada Ghappar bilen Japparmu birdin xaltini kötürüp uning yénigha keldi.
— Dada, paxta pulidin méning kitab pulumgha on koy béremsen?— Dédi ghappar dadisigha tikilip turup, — bizning mu'ellim "Kitab pulini ekelmisenglar, közümge körünmenglar" dédi.
Bu gepni anglap, Möminning yüriki échishti. U oghlining bicharilik chiqip turghan chirayigha qarap béshini lingshitti.
— Mangichu dada, manga néme élip bérisen? — Soridi Jappar aldirap.
— Maqul balam, sangimu élip bérey, — dédi Mömin oghlining ösüp ketken chachlirini küchsiz qolliri bilen silap qoyup, — sen néme déseng shuni élip bérimen balam.
— Manga ayagh élip bére dada, bolmisa qishiche putum tongup qalidu.
— Maqul, — Mömin Saqal béshini lingshitti.
— Way — wuy, ejeb xush bolushup kétishiptighu bular?— Dédi Oghulxan étizliqtin chiqip, ular terepke kéliwetip, balilarning chehridiki külkisini körüp mestliki kelgendek.
— Dadam, manga on koy béridighan boldi.
— Manga, ayagh élip bérisen — he, dada!
Balilarning aghzi — aghzigha tegmey wichirlashlirini körüp, Oghulxan ishning tégige yetti — de, dédi:
— Ish esli mundaqken — de! — Oghulxan qolidiki kichik xaltidiki paxtini Mömin échip bergen chong xalta ichige töküwetkendin kéyin, érige lappide qarap qoyup soridi,— bu qétim qolimizgha ashama?
— Ashidu anisi, ashidu. Aldinqi üch térimde bankigha, dadüyge qerz töliduq. Pemimche az — tola izlashti. Budoqisida su heqqini üzüwalsaq, qolimizgha az — tola téger.
— Dégenliri kéler ilahim, ishqilip qerzimizni tügitiwalsaqla bolattighu, — dédi Oghulxan Mömin Saqalning xaltining éghizini étish üchün yip izlewatqanliqini körüp, yanchuqidin bir boghunchini éliwétip, — özlirimu kördile, emdi kéwezde ümid yoq, ghoza asasen tügidi. Ghozidin paxta chiqsa, balilargha nahayiti bolsa qishliq kiyim pütermikin.
— Ölmigen janda ümid bar xotun, boldi. Bu ishlarni tola oylimighina, bu yerde üch badang boptu, öyde yene ikki badang bar. Besh badang paxta dégen kemide 250 kilo kelse, kilosi töt koydin bolsimu ming koy dégen gep, qolimizgha ashidu.
Oghulxan érining könglini awundurup dégen gépini anglap gep qilmidi — de, etigendin éshikini chiqarmighan harwisini ekélish üchün mangdi.
Mömin Saqal yéziliq paxta ponkitigha kelgende, kün tiklen'genidi. U paxta ponkit derwazisi aldida éshikini harwidin chiqirip, yol boyidiki qara térekke baghliwetkendin kéyin, harwisini ittiripla paxta ponkit qorasigha kirdi. Ghappar bilen Jappar dadisining etigenki wedisini untumighachqa, bille barimiz, dep jédel qilip egiship kelgenidi. Ular harwa shotisining ikki teripide birdin turup harwini ittirmekte idi. Mömin paxta yayidighan meydan'gha qarap, bir nersini jezm qilghandin kéyin, harwini bulung tereptiki kigiz ornichilik bosh yerge ekélip toxtatti, andin shotisini yerge qoyup, badang xaltilarni élishqa bashlidi.
— Hey, Mömin Saqal, paxta ekepsen — he! — Dédi uning yénigha ün'gendekla peyda bolghan Aqup saxta hijiyip,— biz bir mehellilik bolghandikin haytla dewetsengla bolmamdu? Öz adem bolghandikin ziyan tartmaytting, bu yerge kélip awarimu bolmaytting. Qandaq, hazirmu kéchikmeysen, mangila sétip béremsen?
— Meshegila sataya, — dédi Mömin uninggha qarighusi kelmigendek öz ishi bilen meshghul bolup, — bu yerdimu manga ziyan chiqmas...
— Héli korisen, emma ashu Aqupjanmu toghra deptiken, deysen maxma.
— Meyli.
— Mangila satqina, kilosigha üch yérim köydin bérimen, nechchilik bolsa manga hésab.
— Yaq, — dédi Mömin késipla, — payda tapsammu, ziyan tartsammu bu yerge kélip boldum, özümla meshegila sataya.
— Meyling, ishqilip ziyan tartip qalmisangla bolattighu, eger ziyan tartidighan ishing bolsa, ménila izle — he?!
Aqup Saxta ketkendin kéyin, Mömin Saqal paxtini yerge tökti — de, harwisini nechche on qedem yiraqliqtiki bosh yerge apirip qoyup, paxtigha yépishiwalghan kichik exletlerni térishke bashlidi. Shu esnada uning yénidiki paxta satqili kelgenler öre — töpe bolushup ketti.
— Aka, méning paxtamni körüp béqinge.
— Hoy ukam, mana bu bir talmu sériq ghozisi yoq paxta!
— Méningkining exliti yoq.
Mömin Saqal boyundap qarap, shap burut piryomchining kilolawatqanliqini kördi. Ghappar bilen Jappargha paxta yénidin ayrilmasliqni jékilep, özi shu yaqqa qarap mangdi.
— Way boldi toxtanglar, warang — churung qilmanglar. Men bir adem, bir yaqidin körey, maqulma?...
Paxtikarlar héli uni, héli buni déyishetti. Beziliri piryomchining péshidin tartatti.
— Maqul, men aran bir adem. Bir bashtin — he, bir bashtin...— Piryomchi özi xalighan bir döwe paxtining qéshigha keldi — de, bir siqim paxtini élip örüp — chörüp körgendin kéyin, bir tal chigitini élip chishlidi.
— Boptu, hazir xéli qurughandek, — u qolidiki talon'gha shartilditip bir némilerni yézip, bir déhqanning qoligha tutquzghandin kéyin, yene bir döwe paxtining qéshigha bardi — de, mundaqla qarap qoyghandin kéyin dédi:
— Bu paxta kimning?... Her kimning bolsa, birdem yéyinglar, paxta nemken.
— Bu méning ... — Yerdin ün'gendekla peyda bolghan Aqup Saxta towlidi, — way, Mamutjan ukam, qara, bu paxta nedimu höl bolsun.
Mamutjan isimlik piryomchi paxtigha éngiship, paxta döwisini inchikilik bilen közetkendin kéyin, bir tal chigitni élip chishlidi.
— Bayatin közümge bashqichirek körünüwédi, quruqken emesmu, bolidiken.
— Bolmay emise, qarap turup bolmaydighinini sanga körsetmeymiz uka, talon yéziwéte.
Mamut uningghimu talon yézip bérip, bashqa yaqqa mangdi. U qayaqqila barsa bashqilarmu, Mömin Saqalmu shuning keynidin egishetti. Xéli uzundin kéyin, Mömin Saqalghimu nöwet keldi.
— Bu shebnemde térilgen paxtiken,— dédi Mamutjan,— birdem yaymisa bolmighudek.
— Undaq emestu ukam, obdanraq körüp béqing.
— Yene désem shu, yayamsiz, yaymamsiz, ixtiyaringiz, — dédi Mamutjan térikkendek bolup.
Mömin gep qilmidi. U aldinqi qétim uning bilen gep taliship ziyan tartqanlarni körgenidi. Mamutjan shu chaghda xushi kelgenlerning paxtisining dérijisini yuqiri, özi bilen takallashqanlarning paxtisining dérijisini töwen békitkenidi.
— Mana mushundaq gep,— dédi piryomchi uning qéshidin ketkendin kéyin Aqup, — bayam gep qilsam unimiding, yene bir qétim dey, paxtangni mangila sate boldi.
— Yaq.
— Emise, ikkinchi dérijige ötküzup bérey, 50 koy béremsen?
Mömin bu gepni anglap, sel oylinip qaldi. Chünki, hazir üchinchi, tötinchi térim paxtilarning dérijisini undaq békitishke ishenmeytti.
— Shundaq alama? — Soridi u ishenmigendek.
— Etigendin béri men shundaq ötküzdüm, buning jajisi pul, qandaq, shundaq qilamduq?
Mömin béshini irghitti. Buni körüp Aqup Saxtining qoshumisi türüldiyu, emma birnechcheylenning özi terepke kéliwatqanliqini körüp:
— Emise meshede aptap sunup yat, — déginiche néri ketti.
Mömin paxtini örüp — chörüp qoyghandin kéyin, tamaka chekmekchi bolup, yanchuqigha qolini saldiyu, lékin baya ishiktin kirgende serenggisining derwaziwen teripidin élip qélin'ghanliqini ésige élip, qolini tartti.
— Dada, qorsiqim échip ketti, — dédi Ghappar uninggha yélin'ghandek qarap.
Mömin yanchuqidin bari — yoq alte mochenni chiqardi.
— Me, al balam. Bir girde élip ukang bilen ye.
— Yaq, men girde yémeymen, héli paxta pulini bergende manta yeymen, — dédi Jappar birde dadisigha, birde akisigha qarap.
— Hazirche girde yep tur balam, héli paxta pulini élip manta élip bérey — he! — Dédi Mömin Saqal oghlining qolini tutup.
— Maqul.
Balilar ketkendin kéyin, Möminning közlirige némishqidu yash keldi. Etiyazdin béri mushu balilar chonglar bilen kéwezlikte teng ishligenidi. Uruq sélish, otash, uchini üzüsh, térish dégenlerni mushular qilghan. Emma, ular ata — anisining derdini chüshenmeytti. Aldinqi ikki qétim satqan paxta pulining mehelle komitétining qerzini üzüshkimu dal bolmighanliqini, bu qétimqisidin qoligha yene nechchilik tégidighanliqini uqmaytti, ular dadisi bilen anisining bir tiyinning töshükidin nechche ming qétim ötidighanliqini tesewwur qilalmaytti. Teyyarni yéyish, oynash, mektepke bérish, chamisi yetken ishlargha yardemlishish... Mana bular balilarning hazirqi ré'alliqi. Eger ularmu chong bolsa, hazirqi ehwallarni chüshense, u chaghda qandaq bolarkin?... Mömin özining baliliq chaghlirini eske aldi. U chaghda rehmetlik ata — anisi uni yémey yégüzüp, kiymey kiygüzüp chong qilghanidi. Biraq, Mömin ning qoli ishqa tigip uzaq bolmayla, ular bu dunya bilen widalashti. Ah, rehimsiz jahan, sen qachanmu insanlarning arzu — armanlirini ré'alliqqa aylandurushqa purset bérersen?...
Mömin éghir uhsinip qoydi. Uning tamaka xumari tutqanidi, lékin amal yoq, u yerde tamaka chékish cheklen'gen, eger tamaka chekkendimu uning höddisidin chiqmaq tes idi. Uning közi birdinla Mamutjan'gha chüshti. U bu terepke kéliwatatti. Mömin ornidin turdi, biraq Mamutjan uni körmigendek, uning yénidiki paxta döwisining yénida toxtidi — de, paxtini körüp baqmayla talon yazdi. Mamutjan'gha songdishipla kelgen Aqup Saxta uni körüp hijaydi.
— Obdan qilding ukam, ish dégenni mana mushundaq shaq — shuqla qilghan yaxshi.
— Ejeb géping jiq aka séning, bügün mushuning bilen nechche boldi?
— Ya alte, ya yette,— dédi Aqup gedinini qashlap,— taza ésimde yoq ukam, emma xatirjem bolghin, meyli nechche bolsa bolsun, nésiweng kem qalmaydu.
— Emise qachan körüshimiz?— Soridi Mamutjan uninggha tikilip, — hélimu nechche kün boldi. Bir künde yette — sekkizdin bolsimu, 20 — 25 ke barghandu?
— Bügün kechte birsige obdanraq teyyarliq qilishni tapilap qoydum. Shu yerde aldirimay... — Aqup uning béqinini chimdidi,— qandaq, mijezing bardu?
— Bek quw juma sen, chashqan'ghimu képek aldurmaysen, hi... Hi... Hi...
— Sendin ögendim uka, sendin...
Ular külüshken péti keynige yandi. Mömin Saqal ümid bilen Mamutjanning aldigha bardi — de, dédi:
— Méningkini emdi körüp baqqan bolsang ukam.
— Hazir ishim bar. Birdemdin kéyin — he! — Mamutjan shundaq depla méngiwerdi.
Aqup buni körüp bir némini oylighandek toxtap qaldi — de, téz — téz méngip, Mamutjanning pishini tartip, uning quliqigha bir némilerni pichirlidi. Ularning ariliqi yiraq bolghachqa, Mömin Aqupning zadi néme dégenlikini bilelmidi. Peqet Mamutjanning özige ghil — palla qarighanliqini körüp, Aqupning özi toghrisida bir nerse dégenlikini hés qildi. Mamutjan Aqupning gépi tügigendin kéyin, keynige örülüpla Möminning yénigha kélip soridi:
— Ismingiz?
— Mömin Saqal, — dédi u aldirap.
Piryomchi qolidiki depterlerge bir némilerni yézip, tengligendin kéyin dédi.
— Aqupkam bilen bir mehellidin ikensiz, u arigha kirdi, bolmisa...
Mömin bügün Aquptin razi bolghandek, uninggha qarap külümsiridi — de, dédi:
— Rehmet ukam, mendin yanmisa Xudayimdin yanar.
Mamutjan kétip uzun ötmeyla balilar qaytip keldi. Mömin paxtilarni xaltilargha qaytidin qachilap, jinglatqandin kéyin, belgilen'gen orun'gha töküwétip, pul tarqitidighan töshükning yénigha keldi.
— He, keldingizma? — Dédi Qasim Samsaq pul bérish üchün waqitliq ariyetke élishqan öyidiki kichik töshüktin qarap, ish üstilidiki depterni waraqlighach.
— He... — Mömin susla jawab berdi — de, talonni uninggha tenglidi. Qasim Samsaq özining yénighila orunduq qoyup, yéziliq amanet qerz köpiratipigha wakaliten pul tarqitiwatqan Sultan Pétige dédi.
— Hesablap baq, uka.
Sultan Péti talon'gha qarap qoyghandin kéyin, üsteldiki chotning uruqlirini uyan — buyan sürüp, birdemdila hésablap boldi — de, talonning bir bürjikige bir némilerni yazdi. Shu ariliqta Qasim Samsaqmu deptirini élip, öz aldigha bir némilerni hésablidi. U elektronluq hésablighuchni nechche ret bésip, qana'et qilghandin kéyin béshini kötürdi.
— He, Mömin axun, hemmini alemsen, ya yamisi qalamdu?
— Bolsa hemmisini béring, öyning kem — kütisini qiliwalay,— Mömin xush bolup ittikla jawab berdi.
— Emise hésab mundaq,— dédi Qasim Samsaq aldidiki depterge qarap,— su heqqi, amanliq saqlash puli, su singmesleshtürüsh rasxoti, méning terbiyilesh heqqim, qonaq uruqi puli, hasharat jérimanisi, kadirlar ish heqqi, traktor ish heqqi, mulazimet heqqi, paxta pakarlitish dora puli, dora chéchish ish heqqi bolup tutup qélindi 980 yüen. Séning ehwalingni nezerde turup, bügünkisidin éship qalghan 20 yüen besh moni qolunggha béreyli, yene gediningde 620 yüen qaldi.
Buni anglap Mömin Saqalning erwahi uchti.
— Insap bilen gep qiling Qasim axun, bu ... Bu... Némanche köp pul bu. Bir yil ishlepze, aran shu pulma? Bérip körüp béqing, emdi étizliqta paxta emes, shadila qaldi, shada... Shunga budorem héch bolmisa 300 — 400 yüenni qolumgha béring, insap qiling.
— Néme deydu mawu, — dédi Qasim Samsaq chirayini türüp, — téxi biz insap qilmaptuqma? Hélimu insap qilip pul béreyli dewatimiz. Bolmisa qerzdargha bir tiyinmu bérilmeytti.
— Néme? Méni qerzdar dédingma? — Mömin Saqal birdinla qizishti, — herqaysingni bay qilimiz, dep qerzdar bolduq shu.
— Méni bay qilimen, dep qerzdar boldung? — Istihza bilen küldi Qasim Samsaq,— aghzinggha béqip sözliseng bolarmikin Mömin , héli bika...
— Méni uray demsen? Kéle yaman bolsang, her qaysingning zulmidin mushu kün'ge qaldimghu! Jan bir, qowurgha on sekkiz. Chiqe, buyaqqa.
— Mang qelender, sanga deydighan gépim yoq. Ich aghritip kétiptimen téxi. Bir tiyin berginimni kör emdi...
— Bermiseng béshinggha helem et. Qashliqchi xotununggha osma élip ber.
Bu gepni anglighan Qasim Samsaqning qéni qizip, ishikni échip sirtqa chiqmaqchi boluwédi, Sultan Péti uning aldini tosti.
— Boldi aka, xapa bolma, néme dése démemdu? Uning bilen teng bolma.
Shu ariliqta bu yerge ademler toplandi. Ponkitning qoghdighuchilirimu peyda boldi.
— Buni sirtqa chiqiriwétinglar,— dep buyruq qildi qeyerdindur peyda bolghan Aqup hörkirep,— mushu yerde jédel qilghinini qara buning, qesten teshkil bilen qarshiliship...
Ikki qoghdighuchi Möminning ikki bilikidin tutmaqchi boluwédi, Mömin warqiridi:
— Méni tutquchi bolushma, özüm mangimen, — u Awutqa qarap, yerge birni tükürgendin kéyin, topni yérip chiqip ketti. Buni körgen Awutning achchiqi kelgen bolsimu, lékin özini tutuwélip ghodungshidi.
— Wah, qara buning achchiqini, dapqa chüshken mayaqtek ejeb sekreydiya...



Dawami bar.

Mushtiri
27-05-05, 23:25
Bu Shundaq Jahan (26)

8

Ot pütünley öchürüp bolun'ghanda, chashka waqti bolghanidi. Hérip halidin ketken kishiler hélihem is chiqip turghan yaghachlargha meschit hoylisining yan teripidiki köldin ekelgen sularni chéchish bilen bend idi. Ulardin sel nériraqta bolsa, bir top ayallar bu tasaddipiy weqéning qandaq yüz bergenlikini bilelmey mulahizige chüshkenidi.
— Ejeb ish — he! Bu ot qeyerdin ketkendu?
— Way tangey, bilgili bolmaydu.
— Bir kim ot qoyuwetkenmidu ya.
— Oybaghliqning Qadir shujining öyige ot qoyghili jéni onmu?
— Hey qarisigha gep qilmanglar, — dédi bir ayal , — bayam yézidin chiqqan saqchi Jennetxandin "Qandaq bolup ot ketti?" dep soriwédi, u "Qadir shuji tamaka tutashturimen dep yandurghan gugutni öydiki benzin bar bakning yénigha tashlaptiken, shuning bilen bakqa ot tutiship, öyge ot ketti" dédiya.
— Qadir shuji hayatmidu?
— Hayatken, axsham köp ichiwetken chéghi, hazirghiche xudini bilmey yatarmish.
— Esli mundaqken — de.
— Shundaqtimu ishen'gili bolmaydu. Bu gepning tégide choqum bir gep bar.
Ulardin sel néridiki yerde bir top erlermu bu toghriliq paranggha chüshti.
— Bu taza qamlashmighan bir ish boldighu?!
— Shuni dégine, ademning héchbir eqli yetmeydu. Téxi tünügünla sap — saq öy bir kéchidila xarabilikke aylansa — he!
— Bir — ikki kündin béri Qadir shujining köngli parakende idi, axsham jiq ichip qoyup shu...
— Qadir shujining köngli némishqa parakendiken?
— Wayyey, sile téxi bilmemsiler? Bizning Oybaghqa xizmet guruppisi keldi, hazir mehelle komitétining hésabini tekshürüwétiptimish. Andin kéyin, bashqa ishlarmu bar oxshaydu téxi. Anglisam bizning teshkildikilerning hemmisining ishi chataqken, aldining birer yüz mingdin, keynining 5 — 10 ming yüendin shaltiqi bar oxshaydu.
— Way alla karamet, ishlar rast shundaqmiken?
— Shundaq bolmaychu, men ishenchlik yerdin anglidim. Étilip ketmisimu qolgha élinidighanliri, hetta nechche yil késilidighanliri chiqidighan oxshaydu.
— Emise bu qétim ish chataqken denglar.
— Shundaqtek, birer ayning aldida Toxtishah shangjangning qizi özini Qirya deryasigha tashlap ölüwaldi, emdi bu ish chiqti. Ejeb tinch yer idi bu. Eqlimge kelgendin buyan bundaq ishlarning bolup baqqinini bilmeymen. Mana emdi köz tekkendek...
— Siler anglidinglarmu, Toxtishah shangjangni, nahiyidiki héliqi bizning yézidin yötkilip ketken hakimnimu tekshürüwatarmish. Ularning pachiqighimu pit chüshüptu. Nahiyidiki dadamning tughqinining déyishiche, Toxtishah shangjangning ornigha héliqi Exmet Yaqup shangjang bolarmish.
— Kim u Exmet Yaqup dégining?
— Shunimu bilmemsen? Etiyazda héliqi anar köchitini tikkili qoymighan ademchu?
— He, ésimge keldi. U bolidighan adem, u bu Qumbaghni bashqurup kételeydu.
— Néme dégining bu?! Hélighu Exmet Yaqupken, manga shangjangliqni bersunchu qéni , bashlan’ghuchni püttürgen sewiyem bilen bu yézini shiktek tüzüwetmisem hésab emes.
— Tola po atma, eger shundaq bolup qalsa, her küni etigende xotunungdin "Bügün néme ish qilimen?" dep meslihet sorarsenmikin?
— Ha... Ha... Ha...
— Hi... Hi... Hi...
— Ejeb ish, bir tinch yer emdi...
— Buzulmisa ongshalmaydu.
— Toghra déding, Hapiz bu qétim bosh kelmidi. Nahiyige, wilayetke gépini ötküzelmey, aptonom rayon'gha bériptu denglar. Bashliqning ishxanisining aldida olturuwélip, "Erzimni sorap bermise ketmeymen" dep turuwaptu. Shuning bilen mana emdi mushu ishlar boldi.
— Dadisigha rehmet tazning, mushunchilik qilalighandikin béshimizda kötürsek bolidu u Hapizni.
— Anisighimu rehmet denglar, — qayaqtindur kelgen bir ayal gep qisturdi.
— Atisi bilen anisigha rehmet, emdighu bolghandu?
— Bolmamtiki.
...
Tuyuqsiz saqchi mashinisining ademni ensizlikke salidighan awazi anglandi. Hemmeylen xuddi déyishiwalghandek mehellige kiridighan yolning éghizigha qarashti. Üstige qizil chiragh ornitilghan mashina hushqiytqiniche mehellige kirip, ademler topining yénidin topa tozutqiniche ötüp ketti. Qadir Yorghining öyi aldigha toplashqanlar emdi yene néme ish bolghanliqini bilishelmey, tengirqighan halda bir — birige qarishatti. Emma, héchkim bu ish toghrisida bir néme démidi. Hayal ötmey saqchi mashinisi hushqiytqan péti mehellidin chiqip ketti.
— Emdi yene néme ish bolghandu?— Dédi kimdur biri ensizlik bilen etrapqa alaq — jalaq qarap.
— Way, tangey...
— Shuni deymina, ejeb tinch yer idi bu!
— Köz tekkendek.
— Xuda urghandek.
...
Kishiler bir — birige qarishatti. Hemmining közide alliqandaq bir so'al egiytti.
— Aqupni tutqan oxshaydu, men éniq kördüm, — dédi kimdur biri pes awazda.
— Néme?...
— Némishqa tutuptu?
— Axsham uning öyidin on tonna paxta chiqiptu. Saqchilar hemmini musadire qilimiz, deptimishken, — dédi bir ayal.
— Saqchi emes, bazar bashqurghuchilar.
— Hemmisi oxshash, béshida qasqan shepkisi barghu ularning.
— Oxshash emes, saqchi dégen saqchi. U dégen...
— Boldi, talashmanglar? Qéni dégine, öyide paxta bolsa hökümet tutamdiken?
— Yaq, uning öyidikisi sapla taylatqan paxta iken. Uning ichide kona paxtilarmu, kéreksiz mazlarmu, yene alliqandaq nersilermu barmish, shunga tutqan gep.
— He, mundaq denglar, Aqup eslide xeqni saxta qilimen, dep özining quyruqini tutquzup qoyuptu — de.
Bu gepni anglap hemmeylen paraqqide küldi. Ular mushu külke bilen Qumbaghda, Oybaghda yüz bergen tasadipiyliqlarning hemmisige külgendek qilatti. Emma, ular yene buningdin kéyin dawamliq mushundaq ich —ichidin xushal bolup, qin — qinigha sighmighan halda külelermu?!...





Tügidi.





Mushtiri Ilawisi.

Hörmetlik Oqurmen! Yurtimizdiki qanchilighan Mömin Saqallar mana mushundaq mudhish tumanlarning rehimsiz zerbisige uchrap, nadanliq ve jahalet qaplighan uyatsiz muhitning mesum qurbanlirigha aylanmaqta…Gerche ular herqanche tépirlisimu, sherm-hayani yoqatqan bu xil muhit hélihem ularning zimmisige miniwélip, ularning qan-terini shorimaqta…Siz ene shundaq Mömin Saqallarni köz aldingizgha keltürginingizde beklim sizmu manga oxshash özingizni tutalmay höngrep yighlap kétidighansiz….yaki xilwet makanlarda xelqimizghe ölmes töhpe yaritish yolida kéche-kündüz tiriship-tirmiship japaliq izdiniwatqan qanchilighan namsiz qehrimanlirimizgha oxshash pikir-tepekkür qaynimigha chöküp kétidighansiz…yaki bolmisa nurghunlighan ziyalilirimiz, alimlirimiz we ilim-pen sahesining mol bayliq menbesi bolghan ali bilim yurtlirining qoynida bilim ghunchilirini üzüwatqan ilim mestanilirige oxshash ixtiyarsiz qolingizgha qelem élip, bu roman heqqidiki chüshenchiliringizni qeghez yüzige tökidighansiz. Ishqilip ata-bowilirimizning bizge miras qilip qaldurup ketken “ana yurtung aman bolsa, rengroyung saman bolmas” dégen maqal temsilni xiyalingizgha keltürüp, uzaq ötmüsh we kelgüsi heqqide chongqur oygha pétip kétidighansiz…
Qisqisi bu eserni oqup chiqqandin kéyin, siz ghezep-nepret bilen rehim-shepqetning, jahalet bilen nadanliqning, heq-naheq bilen adaletsizlikning, azab we échinishning temini yene bir qétim tétip chiqisiz.

Mushtiri
03-06-05, 14:22
In'gilizche ögen'güchilerge

http://dict.yulghun.com
http://study.hongen.com/dict/ ÓÐÉùÓ¢ººººÓ ¢Â´Ã*µä
http://www.hongen.com/eng/fun/index.htm WORLD NEWS Ã*À½çÐÂÎÅ
http://www.beiwaionline.com/degree/zx/dictionary/t20041014_1531.htm ÔÚÏßÓ¢Óï´Ã*µà ÍÃ*¼ö
http://www.dreye.com.cn/ Dr.eye iDictionary ÏßÉÏ×Öµä
http://cb.kingsoft.com/search?s=safety&t=word&lang=utf-8 (ÓÐÉù) ¼òÃ÷Ó¢ººÓ¢ºº ´Ã*µä
http://dictionary.cambridge.org/default.asp?dict=CALD Cambridge English
http://www.longman.com/dictionaries/international.html Longman Dictionary of Contemporary English
http://cb.kingsoft.com/ ººÓ¢¡¢Ó¢ºº¡¢ Ó¢Ó¢¡¢ºººº´Ã* µä£º
http://intl.jxufe.edu.cn/test/Article_Show.asp?ArticleID=154 ººÓ¢¡¢Ó¢ºº¡¢ Ó¢Ó¢¡¢ºººº´Ã* µä£º
http://ktmatu.com/chinese/cedict/chinese-english-dictionary.gb.html ktmatu - All-In-One Page CEDICT Chinese-English Dictionary in
http://www.51test.net/show.asp?id=15938 Ó¢ÓïÌýÁ¦ÐÂÑà ³Â»Â°1000¾ä
http://tenan.diy.myrice.com/eccediction.htm Ó¢ººººÓ¢´Ã*µä
http://dict.chineselib.com/ Chinese Library English-Chinese Dictionary and Chinese-English ...
http://cb.kingsoft.com/ ººÓ¢´Ã*µä
http://sunrain.net/index_c.shtml Ó¢ººººÓ¢´Ã*µä
http://www.tigernt.com/cgi-bin/ecdict.cgi Ó¢ºº´Ã*µä
http://lib.hutc.zj.cn/edic.html ÍøÂç×Öµä

yhwjzex@yahoo.com
16-04-06, 23:16
<a href='http://www.yahoo.com'></a>Welcome! http://www.areaseo.com/improvepr/ <a href='http://www.areaseo.com'>improve pagerank default</a>. <a href="http://www.areaseo.com ">PageRank 11</a>: high your rank, Search Engine Optimization, Professional SEO. Also http://www.areaseo.com/linksale/ and google rank 20 from pagerank .

iidluze@search.com
16-04-06, 23:16
Welcome!!! http://www.areaseo.com/contacts/ google pr. pagerank 5 (http://www.areaseo.com): high your rank, Search Engine Optimization, Professional SEO. Also online pr16 (http://www.areaseo.com) from google pr .