PDA

View Full Version : <> digen isimning tarixi menbesi



Tarixiy Yazmilardin Termiler
19-10-04, 14:10
<<Erkin>> digen isimning tarixi menbesi

Muxtar. Qadir.Honzade

Hazirqi zaman uyghur tilida "hör, azad" dégendek menilerni béridighan "erkin" dégen isim xelqimiz arisida tewerük nam hisaplinidu. chünki u uzaq tarixning mehsuli.
Qedimki uyghur xanliqlirining padishah, shahzadiliri " qaghan", " tékin" dégen namlar bilen atalghan bolsa, qebililerning aqsaqalliri "érkin" dep atalghan. xuddiy << shimaliy sulaliler tarixi>> 99-jilid: << télilar tezkirisi>> de yézilghandek: " télilar(turalar) honlarning nesli,ularning türliri nahayiti köp, kaspi déngizidin tartip, tula deryasi boylirighiche keng tarqalghan. barghut, tungra, chöbe, börikli, sir-tardush, qoghursu, uyghur qatarliq qebililiri bar. ularning qebile aqsaqalliri ' érkin' dep atilidu. uruqlar perqliq bolsimu, hemmisi téli dep atilidighan, türüklerge oxshaydighan millet", idi. bu heqte << elni idare qilishqa paydiliq örnekler>> we << kona tangname: uyghur tezkirisi>> dimu köplep melumat qaldurulghan. urxun deryasi boyidin << költégin menggü téshi >> bilen birla waqitta tépilghan << bilgeqaghan menggü téshi >> ning 14-15-qurigha: "......sebeg köl érkin bashchiliqidiki herqaysi buyruqlar, hazirqi begler atam xaqan'gha intayin köp medhiye oqidi" dégen xatire oyulghan. turpan astanidiki 307-nomurluq qedimki qebridin qéziwélin'ghan bir parche höjjette : " adiz, érkin, xatun " dégen namlar yézilghan. buningdiki adiz-- téli qebililiridin birsining nami, érkin-- qebile aqsaqilining nami, xatun-- aqsaqalning xutunining nami bolup, yuquriqi menbelerge uyghun kélidu.
Hazirqi zaman uyghur tilidiki " é" tawushi bilen " e " tawushining özara nöwetlishish qanuniyiti boyiche tehlil qilghanda, érkin dégen namning erkin déyiliwatqanliqini körgili bolidu. qedimki uyghur tili lughétide: "'érkin'-- yurt chongi, aqsaqal dep izahlan'ghan we "ér"ning erke, shox dégen menini, " kin" ning kindik, merkez dégen menini bildüridighanliqi qeyt qilin'ghan.
démek, erkin dégen isim qedimki uyghur qebile aqsaqallirining süpet nami( unwani) "érkin" din kelgen.

1994-yil, mekit-poskam

http://nefit.51.net/muhtar/tarix/erkin.htm